Alash ıdeıasy jáne «ESEP» partııasy

Eldiń erkindigi men damýdyń derbestigi jó­ninde sóz qozǵalǵanda qazaq halqynyń arǵy ta­rıhyndaǵy qarýly kóterilister shejiresin de, ıdeıalyq umtylystar barysyn da ákep tireıtin, al bergi tarıhyndaǵy qoǵamdyq-ór­kendeý ke­zeńderin shendestirip qa­ras­ty­ratyn qubylys – Alash qozǵalysy ekendigi anyq. Alash aǵa­la­rynyń bostandyq kók­segen óleń-jyr­lary men qazaq halqynyń namysyn qaı­raǵan, uı­qydan oıatýǵa, talpynǵan úndeý-tol­ǵanystary HH ǵasyrdyń basynan bastap kózi ashyq, kókiregi oıaý barshanyń júregine shoq túsirse, «Alash» partııasy men Alashorda úki­meti talqandalyp, olarǵa tyıym salyn­ǵan­nan, Alash qozǵa­ly­synyń kórnekti ókilderi ǵana emes, oǵan qaty­sý­shylardyń barlyǵy der­lik sottalyp, atyl­ǵannan keıin de Alash ıdeıasy qazaq jastary ara­synda saqtalyp qaldy. 1940-1941 jyldary alǵashqy qadamdary jasalyp, soǵystan keıingi jyldary qaıta jan­danǵan «ESEP» uıy­mynyń túp negizinde de Alash aǵalarynyń azattyq ıdeıasy jat­qan edi. «ESEP» jetekshileriniń biri, búginde Qa­ra­­ǵan­dy oblysynyń Nura aýdanyndaǵy Kó­beteı aýylynda turatyn 87 jastaǵy ardager aǵamyz, Qazaqstan Jazý­shy­lar oda­ǵynyń múshesi Mahmet TEMIRULYMEN áń­gimemiz de osy turǵyda órbigen bolatyn.

– Mahmet aǵa, «ESEP» par­tııasy dep aıtqanymyzben, ol saıası turǵyda qalyptasqan uıym dá­rejesine kóterile alǵan joq qoı... – Ol Kompartııadan basqa partııaǵa ruq­sat joq kez bolatyn. Odan bas­qanyń bárine tyıym salynatyn. Qa­zirgideı bálen múshesi bolyp, el Kons­tıtýsııasyna qaıshy kelmeıtinder tirkeýden óte beretin jaǵdaı qaıda... «ESEP» qaýipsizdik qyzme­tinen basqa jerde tirkelgen de joq. Biraq bizdi qýǵyndaǵanda, sottaǵanda partııa qurdy dep aıyptady ǵoı. – Al «ESEP» degenniń ózi neni bildiredi? – «Elin súıgen erler partııasy» degenniń qysqartyp alynǵany. Búrkit Ysqaqov usynyp, men qostaǵan ataý. – Al ony qurý neden bastalyp edi? – 1940-1941 oqý jylynda Qa­ra­ǵandy oblysy, Nura aýdanyndaǵy Qaz­gorodok (qazirgi Kertindi) aýy­lyndaǵy orta mektepti bitirgen bir top oqýshy Qaraǵandydaǵy eki jyl­dyq oqy­týshylar ınstıtýtyna tústik. Bárimiz de bir bólmede jatamyz. Aýylda radıo joq edi. Munda kúndiz-túni radıo saırap tur, ár túrli habar estip, qazaqtyń tamasha án-kúılerin tyńdap, rýhanı azyqqa keneldik te qaldyq. О́zimiz buryn kórmegen gazet-jýrnaldardy da taýyp alyp, qyzyǵa oqımyz. Instıtýtta bizderge qazaq áde­bıe­tinen Aıtbaı Náreshev leksııa oqı­tyn. Ol leksııa oqyǵanda bárimiz de uıyp tyńdap, eltip qalǵandaı bola­tynbyz. О́ıtkeni qaǵazǵa da, ki­tapqa da qaramaı túsindirip, aqyndardyń óleńderin mánerlep jatqa aıtatyn. Instıtýt­taǵy «Jas qalam» dep ata­la­tyn úıir­mege ózi basshylyq etti. Onda oqyp taldaıtyn kitaptardy da ózi ákelip oty­ratyn. Onyń ádebı úıir­meni bas­qaryp júrgizip otyrýdaǵy tikeleı kó­mek­shisi aqyn Búrkit Ysqaqov boldy. Bir kúni Aıtbaı Náreshev aýyryp qalyp, ınstıtýtqa kelmegen soń Búr­kit ekeýmiz úıine bardyq. Tósek tar­typ jatyr eken. Amandyq-saýlyq su­rasqannan keıin inisi Ramazanǵa kitap sórelerinen bir-eki kitap alǵyzyp ber­di. Onyń jeke kitaphanasyndaǵy kitaptardyń kóptigi buryn mundaıdy kórmegen bizdiń esimizdi shyǵaryp jibergendeı boldy. Biz kózben súzip, tań­dana qarap jatyrmyz. Ashyq tur­ǵan kitap sóreleriniń qasynda qu­lyptaýly bir shkaf tur eken. Onda da kitap tolyp tur. Ony ashyp qaraýǵa bizge ruqsat bermedi. Biz ne bolsa da sony ashyp kórýge qumarta tústik. Keıinnen aǵasynyń úıde joqtyǵyn paı­dalanyp, inisi Ramazanǵa jalynyp, shkafty ashtyryp kórsek, ishi tolǵan «halyq jaýlary» Sákenniń, Beıim­bet­tiń, Ilııastyń t.b. kitaptary. Shkaf­tyń eń tómengi túp jaǵynda bizdi erekshe qyzyqtyrǵan arapsha áripter­men jazylǵan Ahmet Baıtursynov­tyń «Masa», «Qyryq mysal», Mirja­qyp Dýlatovtyń «Oıan, qazaq!» sııaqty kitaptary saqtaýly eken. Búrkit ekeýmiz bul kitaptardy birtindep qana bildirtpeı alyp, eshkimge kórsetpeı ońasha oqyp shyqtyq. О́zimizge unaǵan óleńderdi dápterge jazyp alyp, jattap júrdik. Alash kósemderi jaıynda túsinik alyp, olardyń ne úshin kúreskenin bilgenimiz bizderdi erekshe rýhtan­dyryp jiberdi. Aldaǵy ýaqytta sol Alash azamattarynyń jolyn qýyp, týǵan elimizdiń azattyǵy, bostandyǵy úshin kúresýge bel býdyq. – Mahmet aǵa, sonda neshe jas­tasyzdar? – On alty-on jeti jastaǵylarmyz. – Sol kezde qazaqtyń bar jas­tary jańa ózińiz aıtqandaı, «Alash jolyn qýýǵa» daıyn dep oıla­dy­ńyz­dar ma? – Bizge solaı bolyp kórinetin. Bál­kim ol týraly tereń oılanyp jatpaǵan da bolarmyz. Bizdi azattyq ań­saǵan Alash azamattarynyń bári de týǵan elin otarlyq buǵaýdan qut­qa­ryp, bostandyq, azattyq áperý úshin tónip turǵan qaýip-qaterden qaı­myqpaı, shybyn jandaryn da pıda etýge daıyn turǵandary tánti etken. Buǵan Maǵjannyń myna óleńi tolyq dálel bola alady. Jele ber, janym qara kók, Jelkilde jelmen aıdarym. Qolymda naıza kók bolat, Erligime aıǵaǵym. Ult degende kópirship, Jaraısyń, qanym, qaınadyń! Ultymnan men sadaǵa Bekindim, beldi baıladym. Bilgenin endi istesin, О́limmenen oınadym! Budan as­qan týǵan halqy úshin ja­saıtyn erlik bolar ma! Osy sarynda jazylǵan óleńder bizderge jiger berip, rýhymyzdy kótere túsetin edi. Búrkit ekeýmiz ózimizdiń senimdi degen dostarymyzǵa jattap alǵan Alash aqyndarynyń óleńderin aýyzsha aıtyp júrdik. Baıqasaq, estip, tyńdaǵan­dar­dyń bári de súısinip, óte unatatyn boldy. Ekeýmizdi de bul jaǵdaı jigerlendire tústi. Endi Alash partııasy sııaqty halyqty súıetin, tek halyq úshin qyzmet qylatyn jańa partııa qursaq dep oılaı bastadyq. Ondaı partııany qalaı dep ataýymyz kerek degen oı kóp tolǵandyrdy. Áýeli «Jas alash» dep atamaq boldyq. Muny qoıyp «Jas qazaq» demek te boldyq. Aqyry «Elin súıgen erler partııasy», qys­qarta aıtqanda, «ESEP» dep ata­dyq. Bul 1941 jyl­­dyń bas kezi edi. Endi muny pikirles dostarymyzǵa jarııa etpekpiz. О́zimiz jatqan jataq­hananyń bir bólmesine tegis jınaldyq. Búrkit Keńes ókimetiniń qazaq aýqat­tylaryn zar jylatyp, mal-múlkin tartyp alǵanyn, bul tárkileýdiń nátı­jesinde baılardy ǵana emes, olardyń jumysyn istep, bala-shaǵalaryn asy­rap júrgen kedeı-jalshylardy da aýyr jaǵdaıǵa ushyratqanyn aıtyp ótti. 1929-1930 jyldary kolhozdastyramyz dep barlyq qazaqtyń kúneltip otyrǵan malyn túk qaldyrmaı tartyp alyp, búkil halyqty ashtyq alapatyna, jappaı qyrǵynǵa ushyratqanyn, tipti qa­zaqty birjolata qurta jazdaǵanyn táptishtep túsindirdi. Munan keıin eseń­girep qalǵan eldiń esin jıǵyzbaı, «halyq jaýlaryn áshkereleý» degen sumdyq naýqan bastap, el basqaryp júrgen zııaly qaýymdy da, saýatsyz qarapaıym adamdardy da jazyqsyzdan-jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyrat­qa­nyn aıtty. Qatynasqandardyń bári de uıyp tyńdap otyr. Sóziniń sońynda: «Ha­lyq­tyń basyna túsken osyndaı aýyrt­palyqtarǵa, jan tózbes qaıǵy-qasi­retke kim kináli dep oılaısyńdar?» – dep suraq qoıdy. Eshkim úndeı qoımady. «Endeshe, – dep ári qaraı jal­­ǵastyrdy Búrkit óziniń aıtar pikirin, – buǵan búkil eldi bılep-tóstep turǵan Kompartııa jáne onyń kósemderi aıypty. Eger olar halyqtyń qamyn oılap, qyzmet atqarsa, halyqty qaıǵy-qasiret, kúızeliske ushy­rat­paǵan bolar edi. Sondyqtan búkil halyqqa, ásirese qazaq halqyna elin súıip qyzmet etetin ǵana partııa kerek. Sondaı jańa par­tııany ózimiz quryp alýymyz kerek», – degen Búrkittiń sózi otyrǵandardy tegis qyzyqtyra, yn­tyq­tyra tústi. Olardyń unatyp otyrǵanyn bilgennen keıin shabyttana túsip: «Jol­­dastar, – dedi ol, – bizdiń quraıyq dep otyrǵan jańa partııamyz «Elin súıgen erler partııasy» dep ata­lady. Ony qysqasha aıtqanda «ESEP» deımiz, osy otyrǵan bárimiz búginnen bastap osy «ESEP» partııasynyń mú­shesimiz dep esepteı berińder», – dep tujyrymdady óziniń pikirin. Tyńdap otyrǵandar tipti rıza bolyp, qol sha­palaqtap jiberdi. Sóıtip, ózimiz jańa bir saıası partııa quryp aldyq dep qýanystyq. Aldaǵy ýa­qyt­ta onyń baǵdarlamasyn da, jar­ǵysyn da ázirlep, qa­byl­daımyz dep kelistik. Olardy tezdetip jazý Búrkit ekeýmizge tap­syryl­dy. Osy kúnnen bastap stýdentter, qyz­met­tegi jastar, tipti jo­ǵarǵy sy­nyp­tar­daǵy oqýshylar ara­synda úgit júr­gizip, pikirles­te­rimizdiń sanyn ósire berýge talpyndyq. «ESEP» partııasynyń músheleri dep my­na tómendegilerdi eseptedik: Búrkit Ysqaqov (kósemi), Mahmet Temirov (oryn­basary), Elesh Bımaǵanbetov, Dá­ken Shalabekov, Aman­jol Dúı­sen­baev, Áshim Sú­leı­menov, Janaıdar Áý­bá­ki­rov. Bular ınstıtýtta oqyp júrgen stýdentter. Olardan basqa aýylda tu­ratyn pikirles dostarymyz da partııa músheleri dep esepteldi. Olar: Raqysh Buırabekov, Kámálı Rahmetov, Qa­jy­ken Tintaev, Aqqoshqar Muqanov, Balapan Sákibaev, Orynbaı Saýqanov, Saı­daly Kenjebaev (keıinnen Maqýov), Dáýletbek Ákimbekov, Qyzdarbek Ákim­bekov edi. Bizdiń pikirlesterimiz, tilektesterimiz birtindep óse berdi. Búrkit ekeýmiz birge oqyp júrgen stýdentterge ǵana emes, sol kezdegi búkil Qaraǵandy qalasynda Jambyl atyndaǵy jalǵyz qazaq mektebine ba­ryp, ózimiz jatqa biletin Alash aqyn­darynyń óleńderin aıtyp, oqýshy­lar­dyń ulttyq namysyn oıatý úshin áńgimelesip qaıtamyz. Pikirlester sho­ǵyry mektep oqýshylary arasynan da shyǵa bastady. Instıtýttaǵy stýdenttermen áńgimelesip, olardyń pikirlerin, minez-qulyqtaryn bilip alǵannan keıin ǵana óz jaǵymyzǵa tartýǵa ty­rysatynbyz. Bizdermen pikirles bol­ǵandar tarıh fakýltetiniń stýdentteri: Núrkenov Ahmetjan, Seıitov Qaılesh, Amanbaev Muqash, Áýbákirov Haırıtden edi. Instıtýtta Búrkitpen jaqyn júr­genderdiń biri – Jappar О́mirbekov. Bizder keıinirek ádebıet úıirmesinde Alash aqyndarynyń shyǵarmalaryn oqyp, tal­qylaıtyn boldyq. Mundaı ja­ńalyq úıirme múshelerine de qatty unaıtyn edi. Talqylaýdy Ahańnyń (Ah­met Baı­tursynulynyń) «Masa», «Qy­ryq mysal» kitaptaryn oqýdan bastadyq. Qazaǵym – elim, Qaıqaıyp beliń, Synýǵa tur taıanyp. Talaýda malyń, Qamaýda janyń, Ash kózińdi oıanyp. Qanǵan joq pa áli uıqyń, Uıyqtaıtyn bar ne sıqyń?! – degen óleńin birden unatyp, bári de jattap aldy. Qaıran danyshpan-aı, halqynyń basyna qaraly kúnder týyp, aqyry ashtyq alapatyna, qýǵyn-súrginge ushy­rap, qaı­qa­ıyp beli synyp, quryp ketýge de aınalatynyn qalaı boljap aıtqan dep tań qalatyn edik. Jaqańnyń (Mirjaqyp Dýlatovtyń): Kózińdi ash, oıan, qazaq, kóter basty, О́tkizbeı qarańǵyda beker jasty. Jer ketti, din nasharlap, hal haram bop, Qazaǵym, endi jatý jaramas-ty, – de­gen óleńin oqyǵanda aqyn bizderdi, qazaq jastaryn ádiletsiz qoǵammen kú­re­sýge shaqyryp turǵandaı sezinetinbiz. Shirkin, halqymyzdyń azattyǵy úshin kúresetin qolaıly bir kún týa qalsa, bizder jan aıamaı aıqasar edik-aý dep armandadyq. – Tek armandaýmen ǵana qalǵan joqsyzdar ma? Naqty atqarǵan iste­rińiz boldy ma? Onyń ústine so­ǵystyń qarsańy edi ǵoı ol kez? – Iá, kóp keshikpeı soǵys ta bastaldy. Sol kezde ózimizdi qurtyp kele jatqan, tipti birjolata joq qylatyn oıy bar qoǵamdy, memleketti ne úshin qorǵaımyz? Bizge onyń aman qalýy emes, kúırep jeńilýi kerek, otarlyq bu­ǵaýda otyrǵan halyqtar sonda ǵana bostandyq alady degen pikirde bol­ǵanymyz ras. Bul oıymyz jaı qııal ǵana eken. 1942 jyly qarasha aıynda Búrkit maıdanǵa attandy. Men keıinirek eńbek maı­da­nyn­da boldym. «ESEP»-tiń basqa músheleri de áskerge alynyp, maıdanǵa jóneltildi. Biraq uıymnyń alǵashqy músheleri tarap ketkenmen, «ESEP» ıdeıasyn nasıhattaý soǵystyń qyzý jú­rip jatqan kezinde de ári qaraı jalǵasa bergen. 1944 jyly Qaraǵandyda bir top jastardy Keńes ókimetine qarsy júr­gizip júrgen saıası nasıhattary úshin qamaýǵa alǵan. Olarǵa «ESEP» degen keńes qoǵamyna qarsy ultshyl uıym qurdy degen aıyp taǵylǵan. Bular: Zeınolla Ábdildın, Beısembaı Jaq­sylyqov, Asyǵat Rústemov jáne Jappar О́mirbekov bolatyn. Olardy qatty qysymǵa alyp: «Qoǵamǵa qarsy mundaı jat pikirdi senderge kim úı­retti?» degende bári birdeı Búrkit ekeýmizdiń attarymyzdy ataǵan. Asyǵat Rústemov pen Zeınolla Ábdildın jastaý bolǵan soń birsypyra qınap, qoldarynan qolhat alyp, bo­satyp jibergen. Jappar О́mirbekovti bir jyl boıy túrmede ustaǵan. Beısembaı Jaqsylyqovty on jylǵa sottap jibergen. «ESEP»-tiń ıdeıasyn jalǵas­tyrýshylar munymen toqtap, toqyrap qalmaǵan. Azattyq ıdeıasyn úgitteýdi sanaly stýdentter ári qaraı jalǵas­tyra bergen. 1960 jyldan bastap Ortalyq Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryn­darynda «Jas qazaq» nemese «ESEP» atty jasyryn uıym qurylǵan. Bular Keńes ókimetiniń júrgizip otyrǵan saıasaty qazaq sııaqty ulttardyń tilin de, mádenıetin de qurtyp jiberý ekenin túsindirgen. Ulttyq isker kadrlarǵa únemi qysym kórsetip, olarǵa jaýapty joǵarǵy dárejedegi qyzmet atqarýǵa múmkindik bermeı, ondaı qyzmetterge únemi orys kommýnısterin ǵana ta­ǵaıyndap otyrǵanyn, qazaq mektepteri jabylyp, barlyq mektepterde oqý orys tilinde júrgizilip otyrǵanyn aıt­qan úndeý paraqtaryn taratyp otyr­ǵan. Qazaq jastarynyń ulttyq na­mysyn oıatý maqsatynda úndeý paraq­tary basqa qalalardaǵy joǵary oqý oryndaryna da jiberilgen. Bular qan­daı búrkenshik at qoldansa da, qolǵa túsip, jazalanǵan. Olar Zeınolla Igilikov pen Kámel Júnisov edi. Aza­mattardy qatty qysymǵa alyp, qyl­mystaryn moıyndatyp, 4 jylǵa sot­tap, RSFSR-diń Oral taýyndaǵy saıası tutqyndar lagerine jibergen. Bulardan keıin «ESEP» par­tııasyna tilektes bolyp, Ke­ńes ókimetine qarsy úgit júr­giz­dińder dep Kárim Saýǵabaev, Maq­sym Omarbekovti jazalaǵan. Búrkit «Lenınshil jas» gazetinde jaýapty hatshy bolyp isteıdi. Men shet tilder ınstı­týtynda stýdentpin. Shetten kelgen stýdentter jataq­hanada ja­ta­myz. Senbi, jeksenbi kún­deri ádebıetke qumar birneshe stýdent bir jerge jınalyp alyp, qazaq tilindegi kitaptardy oqyp, talqylaımyz. Jaqan Syzdy­qov­tyń «Áli qarttyń áńgimesi» men Nurqan Ahmetbekovtiń «Kúlán­dam» poemalaryn oqyp, talqy­laǵanda Keńes ókimetiniń qazaq halqyna jasaǵan qııanatyn, zor­lyq-zombylyǵyn alǵash ret estip otyrǵan stýdentter ózderi osyǵan deıin mekteptegi tárbıe­niń nátı­jesinde unatyp kelgen qoǵamǵa kúdikpen qaraı bastady. Úıirmege Jeken Qalıev, Mus­tahym Azanbaev, Adyrbek Aman­qulov sııaqty talapty stýdentter belsene qa­tysyp otyrdy. 1951 jylǵy 18 qańtarda Búr­kit ekeý­mizdi tutqyndap, abaq­tyǵa ákelip qamady. Alǵashqy kúnderi Alash aqyn­darynyń ki­taptaryn oqyǵany­myzdy da, «ESEP» degen saıası uıym qur­ǵa­nymyzdy da mo­ıyndamaǵan edik. Aqy­ry óz aıt­qandaryna kón­dirip, bárin de mo­ıyndatty. 5-6 aıǵa sozyl­ǵan azapty tergeý jumys­taryn aıaqtap, «Búrkit Ysqaqov pen Mahmet Temirov­tiń isi» degen qalyń-qalyń 4 papkany tol­tyryp, bizdiń isimizdi sotqa berdi. 1951 jyldyń 14-15 maýsymynda Qazaqstannyń Joǵarǵy soty RSFSR qylmysty ister kodeksiniń 58-babynyń 10-11-tarmaqtary boıynsha Búrkit Ysqaqov, Mahmet Temirov jáne Aıtbaı Náreshevti 25 jylǵa sottap, qosymsha 5 jyl boıy azamattyq quqyǵynan aıyrý týraly qatal úkim shyǵardy. Mustahym Azanbaevty, Ramazan Náreshevti, Jeken Qalıevti, Adyrbek Amanqulovty 8-10 jylǵa sottady. Sóıtip, bizderdi Keńes ókimetine qarsy ultshyl uıym qurǵan, uıymnyń maq­saty Orta Azııa respýblıkalary men Qazaqstandy Keńes Odaǵynyń qura­mynan bólip, Túrkııanyń qoldaýy­men býrjýazııalyq ulttyq memleket qurý bolǵan, keńes qoǵamyna qarsy úgit-nasıhat júrgizgen, tyıym salyn­ǵan ádebı kitaptardy kópshilikke tara­typ otyrǵan dep aıyptady. Bizder ár túrli lagerlerde azap shegip júrgen kezimizde 1956 jyly aqpan aıynda Kommýnıstik partııanyń HH sezi «jeke basqa tabynýshylyq jáne onyń zar­daptary» týraly másele qa­rady. Stalın men onyń sybaı­las­tarynyń qylmysty isterin ásh­kereledi. Olardyń talaı jazyqsyz jandardy qyryp-joıǵandyǵyn, qýǵyn-súrginge ushy­ratqandyǵyn aıyptady. Osydan keıin kóp uzamaı-aq jazyqsyz japa shegip júrgenderdi ár jerde arnaýly komıssııa quryp, bosata bastady. So­lardyń biri bolyp 1956 jyldyń maý­sym aıynda men de bosanyp shyqtym. – Mahmet aǵa, «ESEP» partııa­syn, ıaǵnı burynǵy ómir jolyńyzdy qoıa turyp, elimizdiń eń jańa ta­rıhyna keleıikshi. Siz 1991 jyldyń 16 jeltoqsanyn, táýelsizdik jarııa­lanǵan kúndi eske túsire alasyz ba? – Eger de 1991 jylǵy 16 jel­toqsanda júzege asqan uly oqıǵa týraly aıtyp turǵan bolsań, ony Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi jarııalanǵan kún dep naqtylap alǵanymyz jón. Biz Qazaqstan halqynyń erkin bildire otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigin jarııalaǵan bolatynbyz. – Joǵarǵy Keńes jarııalaǵan bolatyn... – Sol Joǵarǵy Keńesti halyq, ıaǵnı biz saılaǵandyqtan, meniń «biz ja­rııaladyq» deýimniń esh ábestigi joq. Suraǵyńdy eki turǵyda qaras­tyrǵym keledi. Birinshiden, «ESEP» partııasyn, burynǵy ómir jolymdy qoıa turǵym joq. О́ıtkeni, táýelsizdik, azattyq, eldik ıdeıasy meniń boıymda ómir boıy jasap keledi. Bul ıdeıa – meniń ómirim, meniń taǵdyrym. Men «ESEP» bolmasa, táýelsizdik bolmas edi dep turǵan joqpyn. Biraq erkindik, derbestik jolyndaǵy uly qoz­ǵalys qazaq halqynyń, handary men bıleriniń, batyrlary men baǵlan­darynyń el qorǵaǵan joryq­tary men shaıqastarynan, ult-azattyq kúres­terden, Alash ıdeıasynan, sodan týyn­daǵan «ESEP», Máskeýdegi «Jas tulpar», Pavlodardaǵy «Jas ulan», Has­en Qoja-Ahmet qurmaq bolǵan «Jas qazaq» sekildi uıymdardan, Jeltoqsan kóterilisinen turmaı ma? Ekinshiden, Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigi týraly Konstıtý­sııalyq zań qabyldanǵanyn biz, aýyldaǵylar, ertesine estip qýandyq qoı. Kózimnen jas parlaı otyryp, qýandym. Osy jolda qurban bolǵan­dardy, qyrshyn ketkenderdi oılaı otyryp, qýandym. Taǵy bir aıryqsha qýanǵan kún týraly aıtqym keledi. Esińizde me, osydan sál buryn Respýblıka kúni deıtin mereke bolǵan, 25 qazanda atap ótetinbiz. Bul Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa qabyl­danǵan kún bolatyn. Árıne, memlekettik táýelsizdik degenimiz – ulyq mereke, oǵan talas joq. Degenmen, tá­ýelsiz Qazaqstanǵa barar joldaǵy úl­ken bir beles memlekettik egemen­digimizdiń jarııalanýy edi. Al sony jarııa etken Deklarasııa elimizdiń jańa Konstıtýsııasyn ázirleý úshin negiz bolǵanyn umytýǵa bola ma. Ol kúni demalmaı-aq qoıaıyq, biraq Respýblıka kúni dep atap ótken jón edi. «Egemen bolmaı el bolmas» degendi babalarymyz tegin aıtpaǵan bolar. Sizdiń gazetterińizdiń ataýynda da «egemen» degen sóz qaldy ǵoı. – Onyń esesine Táýelsizdik kúnin 16-17 jeltoqsanda eki kún merekeleımiz ǵoı... – 17 jeltoqsan – Jeltoqsan kóte­rilisiniń kúni. Esińizde me, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jeltoqsan oqıǵasyna «halyqtyń júreginde saq­talyp, jadynda jattalyp qalatyn, qoǵamdyq damýǵa aıryqsha áser etip, ulttyq sana-sezimge qozǵaý salatyn asa mańyzdy» oqıǵa dep baǵa bergeni. 1991 jylǵy 17 jeltoqsanda Alma­tydaǵy Respýblıka alańynda Jel­toq­san oqıǵasynyń bes jyldyǵyna arnalǵan mıtıng bolyp, Elbasy memlekettik táýelsizdik týraly Konstı­týsııalyq zań qabyldanǵanyn buqara halyq ókilderine sonda jarııa etken. «Derbes mem­leket qurý qazaq hal­qynyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan armany edi. Mine, endi sol kúnge de jettik. Uza­ǵynan sú­ıin­dirsin! – degen bo­latyn Prezıdent. – Táýelsizdik ta­bal­dyryǵynda turǵan osy jan tebirenter sátte Qazaq eliniń erkindigi, bos­tandyǵy jolynda bas tikken aza­mat­tardyń, solar­dyń qatarynda bul kúnge jete almaı, tý­ǵan Qazaq­stannyń egemendi el, tá­ýelsiz memleket bolǵanyn kóre almaı ómirden ótken Jeltoqsan qur­ban­da­rynyń rý­hyna taǵzym etip, eske alýdy paryz sa­naımyn». Barsha ha­lyqtyń paryzy retinde Jeltoqsan qurban­daryn eske alý kúnin Táýel­sizdik kú­nimen birge atap kelemiz. – Prezıdent Jarlyǵymen bı­yl­ǵy jyl Qazaqstan Respýblı­kasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy jyly bolyp jarııalandy ǵoı. – Baǵana aıttyq qoı, elimizde budan úlken, budan mańyzdy mereke bolmaq emes. Al mereke degenniń atqarylǵan isterdi qorytyp, at­qa­rylmaǵan isterge nazar aýdarý sha­ralary ekenin umytpaıyq. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Erjuman SMAIYL. Sýretterde: Mahmet pen Búrkittiń jas kezderindegi beınesi; M.Temirov, 2005 jyl