Kıik-ǵumyr

Sol bir jyldary bizdiń sovhozdyń shopandary ortalyqtan 180 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Aqbastaý atty jaılaýdy jaılaıtyn. Aqbastaý degenińiz Shyńǵystaýdyń silemderimen ushtasatyn, omyraýyn arsha japqan aq tastardyń shoǵyry edi. Qoınaýy qazynaly, bir kezderi ashyq ádispen altyn óndirgen, qazir qaıta iske qosylǵan Qusmuryn ken orny da osy Aqbastaýdyń bir keremeti bolatyn. Mamyrdyń sońyn ala myńǵyrǵan qoıdyń mańyraǵan daýysy dalany tundyryp, Aqbastaýǵa qaraı salqar kósh bastalady. Burynǵy Semeı oblysynyń Shubartaý aýdanynda qoıdyń sanynan jańylysatyn sharýashylyqtar kóp edi. Bizdiń Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy sovhoz da solardyń qatarynan-tyn. Aqbastaýǵa shubatyla qoı aıdaǵan kóshtiń shańy 10-15 kúnge sozylatyn. Qozy jas, tóldiń ókpesi óshedi dep arba aıańmen jyljıtyn edik. Álgi 180 shaqyrymdy qona túnep, 4-5 táýlikte ázer júrip ótetinbiz. Sonda deımin de ákemizdiń qolǵanaty bolyp júrgen bizdiń jasymyz ári ketkende 6-8 jas­tyń arasy eken. Otardy ózi qaıyryp, onyń syr­tyndaǵy sıyr men jylqyny da shashaý shy­ǵar­maıtyn aǵamyzdyń da jasy sol 15-16-lar­da ǵana-aý… Endi oılaısyń, ne degen eńbekqumar­lyq dep. Qazir ǵoı 8 jasar uldy dúkenge nanǵa jumsap, balkonnan qaraýyl qoıatyn zaman. Jasóspirim úshin bári qyzyq edi, asaı-múseı artylǵan, kórpe-kónshek tıelgen, qala berdi, jolaı týyp qalǵan qozy-laqty baqyrtyp salyp beretin yrdýan arbanyń tizginin ustap qalqıyp kele jattyq ta neshe jyl… Aqbastaýǵa jetý úshin sol kezderi «Alǵabas» atalǵan sovhozdyń aýmaǵyn basyp ótetinbiz. Sovet Odaǵynda alǵa baspaǵan sharýa bertingi naryq zamanynda qaıdan ońsyn... Qazir ol aýyldyq okrýgke óziniń ejelgi ataýy qaıtaryl­ǵan, Malgeldi dep atalady. Jastar qalaǵa aýǵan, eki-úsh sıyrdyń emshegi men onshaqty ýaq jandyqtyń tuıaǵyn baqqan kári-qurtań. Já, osy «Alǵabastan» asa bere Abaıdyń ózi toshala sal­dyrǵan, keıin Shákárim dúnıeni tárk etip, qos tigip jatatyn Shaqpaqty taýynyń kireberis aýy­zyn janaı ótetin edik. Osy tusta bolýy tıis, jyl saıyn bir ádemi oqıǵa oryn alatyn. Daǵan­dy atty tabany sortań, kún ysı bere kól­shik-kólshik qara sýǵa aınalatyn ózenniń saǵasy-aý… Shaqpaqtynyń baýyrynan shańytyp, taǵy bir salqar «kósh» qulaıtyn. Kádimgi tabıǵı úderis endi. Tumsyǵyn jelge berip, qysqa qula­ǵyn jymyraıtyp alyp, áı bir shubap kele­tin-di. Kıik degen janýarymyz osy-tuǵyn. Otar­ly qoıdy dúr etkize úrkitip, qaq jaryp ótip bolǵansha qyzyqtap qarap qalatynbyz. Sol kıikter kóshi shubalańqy joldarmen júrip ótip, biz jaılaıtyn Aqbastaýdyń etegine baryp toqtaıtyn sııaqty kórinedi endi. Tek tabıǵı marshrýt arqyly aıaldaıtyn arnaıy tabıǵı beketterdi aralap kele me eken? Múmkin, sol zamandaǵy kıik balasynyń sany shynymen kóp boldy ma, áıteýir shopan qudyǵynyń mańynan sarsha tamyz túskenshe kıik izi sýymaıtyn edi. …Kıik órisine kóz salǵan adam ırek-ırek jaıylym izine jolyǵar edi. Ásili, úı janýarlary adamı bolmysqa ábden sińisip, tepe-teń­dik pen tártip degen nárseden jurdaı bola­tynǵa uqsaıdy. Máselen, eń momyn túlik sana­latyn qoı balasynyń óristegi azyqtaný sátin baqylasańyz, qomaǵaılyq pen talǵam­syz­dyqty, tipti ysyrapty ańǵarasyz. Ras, sizge kúlkili bolýy múmkin, biraq solaı. Onyń janynda jabaıy kıiktiń jaıylymynda bir retti­lik baıqalady. Instınkt! Báribir, jer tósin­degi jalǵyz túp jýsan qalsa da kıeli janýar ony uqyppen úzip jep, tamyrymen qopara julmas edi. О́z baıqaýymyzda kıikter toby­men jaıylymǵa shyqqanymen, aýzyna ilikken shópti talǵamaı juta beretinderden emes. Retimen, doǵa tárizdi tizbekpen jaıylyp júrgenin talaı kórdik. Qunjyńdaǵan quralaıy men qalqıyp turatyn quljasyna deıin shep qurap turǵandaı áser beretin. Iri deneli, eresek kıikter doǵa táriz­des sheńberdiń alǵy shebi men qos qaptal shetin­de eki ret eńkeıse, úsh ret ún tyńdaıtyndaı edi. Al shashyrańqy sheńberdiń orta tusynda, álbet­te, jas tólder jaıylatyn. Uqqan adamǵa bul bir strategııalyq qorǵanys sııaqty. Syrttan kele­tin kez kelgen qaterge otar­daǵy áldi, beldi kıikter aldymen qarsy shyǵady. Eger topty kıik dúr etip úrikse, jónep bara jatqan qara-quranyń ishinen qura­laı­dy tappaı qalasyz. О́ıtkeni manaǵy qos qap­taldaǵy iri top shashaý shyqqan birli-jarly usaq basty qyspaqtap, úıirmen qosyla shabýǵa májbúr etedi. Urpaq órbitý men onyń amandyǵyn tileý adamzatqa ǵana tán emes eken, baqsańyz. Al dalany emin-erkin jaılaıtyn kıik balasynyń túısigi tym aıaýly sııaqty ma, qalaı? Ásilinde, ǵylym­nyń ózi jabaıy janýarlardyń ómir súrý qaǵı­dat­tary­nyń jyrtqysh ańdarǵa qaraǵanda erekshe syrǵa toly ekendigin jasyrmaıdy. Onyń ishin­de túz saqtaıtyn tórt aıaqtylardyń jóni bir bólek. Adamzat balasyna záredeı qııanaty joq janýar­lardyń jaratylysynda bizdiń ǵylym túsin­dirip bere almaıtyn erekshelik bary anyq. Biz muny keıin, balalyq áserden ajyraı bas­taǵanda baryp uǵyp, adam men janýar­dyń arasynda bastapqy baılanystyń baryna qyzyǵa berdik. Bul, ásirese, ózderin kóshpeli­ler­diń urpaǵy, kóne túrkilik nanymnyń joqshysy retinde sezinetin dalalyq órkenıet ókiliniń barlyǵyn qyzyqtyratyn nárse bolsa kerek-ti. Jalpy, tamyrly tarıhynan ajyra­tylǵan nemese shejiresin ózi jazbaǵan ult­tar túpki aqı­qatty… mıfologııa men folklor­dan izdeıdi. О́tirik pe? Keri áserli tus­pal emes, ásheıingi sóz: múmkin qazaq qazir maq­ta­nyp júr­genimiz­deı qas­qyr­tekti emes, kıik baýyry­nan órbigen bolsa she?.. Keıde kómek­ke ádebıet keledi. Oralhan Bókeıdegi, Shyń­ǵys Aıtmatovtaǵy Buǵy – Ana (Ene) obrazy kez­deı­soq­tyq pa? Halyq uǵy­myn­daǵy «Kisikıik» tanymy she? …Kıik balasynyń talǵampazdyǵy dep aıtyp qaldyq qoı, sonyń mysalyn mynadan kórdik: Shopan ata balasy, jylqy, sıyr jaıy­lyp, júrip ótken jerlerdiń shóbin talǵamaı jeı beredi. Tek álgi kıik otary qoı bir ret bolsyn ottap ketken jaıylymǵa qaıtyp bas qoımaıtyn. Naqtysynda, ákemiz solaı deıtin edi. Sol sebepten be eken, «anaý, anaý tustarǵa qoı túsirmeńder, quralaı marqaıǵansha sony tursyn…» dep qamshysyn batys jaqtaǵy jaıylymǵa qaraı bilep qoıatyny. Onyń syrtynda kıiz úıden jarty shaqyrymdaı qashyqtyqta turatyn artezıan qudyqtyń sý quıar astaýyn jýǵyzatyny bar edi. Sóıtsek kúndiz mal bas qoıǵan naýaǵa tún aýa kıikter de sýsap keledi eken ǵoı. Jaryqtyqtar qoıdyń shaıyr múńkigen ıisinen jerip, sý da ishe almaı, dymqyldyń ıisin qıyp kete almaı, túnimen ıtterdiń uıqysyn qashyrar edi… Qus uıqyly qoıshyda ıt úrip, jylqy ish tartsa ne jan qalsyn, osynyń bárin ishteı baǵyp jatady da. «Bıyl kıik erte kóshti…» dep otyrdy bir jyly ákemiz tańǵy shaı ústinde. Tabıǵattyń tamy­ryn baǵatyn adamǵa bul da bir shartty belgi sııaqty eken. Kıik oty erte qaıtqan jyly shóp tez qýrap, maldyń qońdanýy da qıyndaı bere­di eken. Kezdeısoqtyq pa, sol jyly qystan mal­dyń deni kóterem bolyp shyqqany jáne bar. «Kıik maly jershil keledi…» deıtin taǵy áke­miz. Urǵashy kıikter urpaǵyn jaryq dúnıege ákelý úshin mindetti túrde aldyńǵy tólin týǵan aımaq­qa aýyp barady eken. Qaıbir jyldary qar kóbesi sógilmeı, kóktem keshikken kezde Arqadan Shyǵysqa qaraı kóshken kıiktiń kóktaıǵaqqa urynyp qyrylǵany týraly habar estigenbiz. Ol kezde aqparatqa qoljetimdilik qazirgideı emes, umytpasaq Pavlodar oblysynyń aýmaǵynda bolsa kerek osy oqıǵa. Endi uqqanymyzdaı, shamamen berisi Aqmola, Qostanaı ólkesinde, arysy Aqtóbe, Atyraý alqabynda qystap shyqqan kıik otarlarynyń tóldeý naýqanyn ótkerý úshin ortalyq-shyǵysqa qaraı jóńkilýi bolsa kerek. Kıiktiń jershildigi degenge bir mysal osy bolar. Alǵy sózimizde kıik oty erte qaıtqan jyly qys qabaǵy qatý bolyp, mal balasyna jaısyz tıetinin aıttyq. Jazylmaǵan dala zańyna salsaq, solaı. Janýarlar álemin baqylaýshylar men sınoptıkterdiń osyǵan uqsas óz ýájderi taǵy bar. Kıik shóptiń qatyp, qunarsyzdana bastaıtynyn maqulyqtardyń ishinen birinshi sezetin ań bolsa kerek. Sondaı-aq jer asty sýynyń júlgesinen qashatynyn da, artynan qýańshylyq qaýpi týatynyn da túısikpen uǵynady-aý. 1988 jyldary ma eken, bizdiń sol jaılaýda jańbyr tambaı, shóp sarǵaıyp ketip edi. Negizinde túni salqyn keletin klımatta shóp basy dymdanyp, ol tańǵa qaraı shyqqa aınalyp turar edi. Erin ushymen jaıylatyn janýarlarǵa bul kádimgideı tańdaı jibiterlik nár ǵoı. Sol jyly jaılaýda kıik bolmady. Esesine qasqyr kóbeıip ketken-di. Demek, janýarlardyń jóńkile kóshýi jergilikti mekendegi jyrtqyshtardyń qoreksiz qalýyna, sol arqyly tabıǵı tepe-teńdiginiń buzylýyna ákeledi eken-aý… Aıtpaqshy, kıikter nege urpaq órbiter kezde jazyq dalaǵa mańady? Osy suraq áli de mazalaıdy. Paradoksaldy suraq taǵy bar: nelikten kóshpeli órkenıettiń belgileri jazyq dalalardaǵy kóne qorymdardan jıi tabyla­dy eken? Osy jazyq dalada aspan álemi­ne bastaıtyn bir tylsym syr kómýli jatsa she? Birde dúnıe júzindegi ǵarysh aılaq­tary jaıly referatqa daıyndalyp otyryp, kosmo­drom­dardyń negizinen ashyq dalada orna­la­satyndyǵyna dálel tapqanbyz. Mine, Baı­qońyr­dy alaıyq! Jer kindigi dep ataıtyn bul aılaq­tyń ornalasýyn kartadan qarap alyńyz… Kıikke oralaıyq. Bul janýarlardyń arǵy tegin antılopalyq túrge aparyp tireıdi eken shejire. Demek, jer betinde adamzatpen birge jasap kele jatqan baǵzy tuıaqty tuqym, bizdiń tileýshimiz de shyǵar. Tipti qazir pravoslavıe mádenıetine tolyq jutylyp bolǵan Qalmaq áýletinde bir kezderi tuıaqtylardyń osy túrine tabyný yrymy bolǵan eken. Býddalyq nanymmen shatysatyn bul túsinik boıynsha Aq Elik Ene beınesindegi qudaı adamzattyń asyraýshysy ári jebeýshisi-mys. Erte kezderi Eýropada da elik pen arqar jyrtylyp-aıyrylady eken deıdi taǵy bir derek. Qazir emge tappaısyz. Árıne qorǵalatyn qoryqtardan basqa jerden. Tabı­­ǵat­taǵy bul túrdiń joıylýy Azııada da qar­qyn­men ótýde. Ázirge Qazaqstan men О́zbek­stan aýmaǵy men Mońǵolııa jerinde, ishinara Reseı topyraǵynda ǵana tabıǵı ósim saqtalyp otyr. …Jazǵy jaılaýda toı da jıi bolatyn. Kommýnızmniń qyzyl sýyn etigimen keship ótken bizdiń ákelerimizdiń apta aralatyp qonaq shaqyrýy, at shaptyryp, kókpar tartýy ulttyq dástúrdi de ulyqtaý bolǵan eken ǵoı. Ákemizdiń toıdan oralýy qyzyq edi. Esik pen tórdeı, ózi «Aqalteke» dep áldeqandaı kóretin qylań atty shoqyraqtatyp, óristegi bizge soǵa ketetin-di. Bizdiń baqqanymyz qoı bolsa da tosqanymyz dorbadaǵy táttiler ǵoı… Al shúıkedaı ǵana shalǵa aınalǵan ákeı yńyldap bir áýen izdeıdi: ...Jelbir jeken, Jelip júrgen jaılaýda biz bir bóken-aı… О́mir jaılaýynan bókendeı jelip ótken kıik-ǵumyrly jandardyń da rýhyna duǵa etip júrelikshi... Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan» Almaty