"Aq jol" gazeti 25 tom bolyp shyǵady"

Ońtústik Qazaqstan oblystyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıiniń dırektory, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty, «Parasat» ordeniniń ıegeri Hanbıbi Esenqaraqyzymen suhbat – Siz Ońtústik Qazaqstan oblystyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mý­zeıiniń dırektorysyz. Atalǵan mýzeı­diń saıa­satqa qanshalyqty qatysy bar? – Juban aqyn «Men qazaqpyn, myń ólip, myń tirilgen» dep beker aıtpaǵan. Patshalyq Reseıdiń otarlaýynan qazaqtar kóp teperish kórdi, kóp qorlyq kórdi. Al keńestik ımperııanyń ozbyrlyǵy odan da asyp tústi. Jappaı orystandyrý saıa­satyn júrgizip, oǵan kónbegenderdiń qoldaǵy baryn tartyp alyp, ózderin ıtjekkenge aıdatty, atty, asty, qoldan asharshylyq uıymdastyryp, halyqtyń jartysyn jýsatyp saldy. Qazaqtyń keń dalasyn túrmelerge aınaldyryp, ata qonysynan aıyryp, shuraıly jerlerge kirmelerdi toǵytty. Biraq osyndaı zorlyq-zombylyqqa, ıdeologııalyq qysymǵa qaramastan, qazaq halqy tarıhı atamekenin, tili men dinin, ejelgi mádenıeti – salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn tutas ult retinde saqtap qala bildi. Ult bostandyǵy, derbes, táýelsiz memleket qurý jolynda qurban bolǵandar­dyń taǵdyrly tarıhyn el jadynan umyt­­tyrmaı, eńbekterin nasıhattaý – osy mýzeıdiń basty mindeti. Saıası ús­temdik qurbandarynyń qujattary saqtalǵan jeri de osy mýzeı. Qan-qa­sap­qa aınalǵandarynyń aıǵaǵy bolǵan, qaǵazynan qan tamǵan qujattarǵa qarap otyryp, qazaqtyń uly halyq ekendigine kóz jetkizgendeısiń. Ulylyq adam sany­nyń kóptigimen ólshenbese kerek, ol halyqtyń qajyr-qaıraty, tózimdiligi, kóki­rek kózi oıaýlyǵy, batyrlyǵy arqyly baǵamdalady. – Sizdiń arhıv qujattarymen aına­lasýyńyzǵa ne túrtki boldy? –  Tarıh qoınaýyna úńilý – arhıvterge júginý. Mýzeı isiniń jany – arhıvtik qujattar. Sol sebepti bizdiń mýzeıdiń jumysy arhıvterdegi qattalǵan qundy derektermen tikeleı baılanysty dep aıtýǵa bolady. Biz buryn jazyqsyz ja­pa shekkenderdiń ómirin nasıhattasaq, endigi jerde olardyń artta qalǵan eń­bekterine dendep ene bastadyq. Ol eń­bekterdi izdestirý úshin taǵy da arhıvterge júginýge týra keledi. – Aıtýyńyzǵa qaraǵanda, talaı-talaı derekter, áli de zerttelmegen taqy­ryptar arhıvterde shań basyp jatqan tárizdi. Búginde irgeli eńbekke aınalǵan «Sholpan» jýrnalyn qaı arhıvten taptyńyzdar? – «Sholpan» jýrnaly 1922-1923 jyldary Tashkentte «Túrkistan Kommýnıster partııasy kindik komıtetiniń tili» degen aıdarmen basylyp shyqqan, saıası-sharýashylyq pen bilim-ádebıetti qam­tıtyn aıyna bir ret qyrǵyz-qazaq jýrnaly retinde shyǵyp turǵan. Basylym betterinen qazaq baspasózin zertteýmen aınalysyp júrgen bir ǵalym­nyń Tashkentte «Sholpan» atty jýrnal shyqqandyǵyn, nebári segiz sany jaryq kórgendigin, onyń úsh sany ǵana qolǵa tıgendigi jóninde jazylǵan maqalasyn oqydym. Sol túrtki boldy. Alash qaıratkerleri týraly derek­terdiń kóbi О́zbekstannyń arhıvterinde saqtalǵanynan burynnan habardar edim. Ondaǵy aqyn-jazýshylarmen baıla­nysym arqyly Tashkenttiń ortalyq mýzeıleri men arhıvterine kirýge ruqsat aldym. Aıtqandaı-aq, Tashkenttegi Áli­sher Naýaı atyndaǵy kitaphanadan «Shol­pannyń» túgeldeı segiz sany saqtaýly eken. Amalyn taýyp, sol jýr­nal­darǵa qol jetkizdim. Bul ult áde­bıetiniń qorjynyna qosylǵan úlken olja der edim. Men tarıhshy nemese ǵalym emespin. Endi ne istemek kerek? Birden Almatyǵa tarttym. Ǵalym Tursynbek Kákishev­tiń úıine. Arap álipbıimen jazylǵan «Shol­pandy» kórgende, aǵamyzdyń qýanyshynda shek bolǵan joq. «Shirkin-aı, osyny kırıllısaǵa aýdaryp, kitap etip shyǵarar ma edi» degen armanyn esti­dim. «Jazǵan qulda sharshaý joq», Shym­kentke kelip, oqý oryndaryndaǵy tóte jazýdy oqı alatyn mamandarmen baılanysyp, táýekel ettim. Nátıjesinde, «Sholpannyń» óz formatymen qyryq bes baspa tabaqtyq kitap etip shyǵarýǵa bel baıladym. Shyǵardym da. Bul 2010 jyl bolatyn. – Tarıhymyzdy bilmeı, muraǵat­tar­daǵy dúnıelerimizdi túgendemeı, órkenıetten óz ornymyzdy alý qıyn. En­deshe, arhıvtegi qujattardy aq­tar­ǵanda oıyńyzǵa aldymen ne oraldy? – 1966 jyly jas jýrnalıst retinde surapyl zulmattyń shet jaǵasyn kórgen, keıinnen Keńes ókimeti kezinde laýazymdy qyzmetter atqarǵan (Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary, Ońtústik Qa­zaqstan oblysynda obkomnyń hatshysy bolǵan) zeınetker Myrzahan Poshanov degen aqsaqalmen sóılesýdiń sáti túsip edi. Ol kisi tuldyr jetim qalyp kóshe kezip júrgenderinde Nurtas Ońdasynov ekeýin Ǵanı Muratbaev Tashkenttegi jetimhanaǵa ornalastyrǵanyn, mektep bitirgen soń baspahanada árip terýshi, korrektor bolyp jumys istegenin aıta kele, qulaǵyma sybyrlap: «Eshkimge aıtpa, Maǵjannyń alǵashqy kitabyn men tergen edim, sol kezde «Bárinen de sen sulý» degen óleńin jattap alǵanmyn» dep, oqyp bergeni esimde. Ol kezde men «Sary­aǵash» aýdandyq gazetinde jumys isteıtinmin. Keıinnen 1972 jyly men osy óleńdi batyr Baýyrjan Momyshulynyń óz aýzynan estidim. Men muny zııalylardyń eńbek­te­rin tárkilep, qansha jerden halyqqa jet­kizbeýge tyryssa da, kózi tiri qa­zaq­tyń aýyzsha bolsa da, birden birge jetkizetindigin, ult sanasynan sónbeı­tindigine dálel retinde aıtyp otyrmyn. – Endi «Aq jol» gazetiniń kitap bolyp basylýyna kelsek. Ol jalpy qan­sha tomdy qurady? Oqyrman to­lyq nusqasymen qashan tanysa alady? – «Aq jol» gazetiniń 1920-1926 jyldar aralyǵynda 613 sany jaryq kórgen. Qýǵyn-súrginge tek adamdar ǵana emes, ult múddesin kózdegen basylymdar da jıi ushyraǵany málim. Keńes ókimetine «Aq joldyń» ulttyq-demokratııalyq baǵyttaǵy ustanymy unaı qoıǵan joq. Birden jaýyp tastaýǵa batyldyǵy jet­pegendikten, 1925 jyldyń sońynda «Aq joldy» Shymkentke kóshirip, basqa ataý­men shyǵarýdy júktedi. «Sholpan» jaryq kórgen soń, qolym­daǵy Tashkentten ala kelgen «Aq joldy» kitap etip shyǵarý oıymnan ketpeı qoıdy. Qolymda gazettiń 5-6 sany ǵana bar, sóıtip, ony ári qaraı zertteýge den qoıdym. Burynǵy astanamyz edi ǵoı dep Orynborǵa, sondaı-aq, Omby, Qyzylorda, Máskeýge suraý hat joldadym. Almatynyń memlekettik arhıvinen bastap, Ulttyq kitaphana, Ǵalymdar úıiniń kitaphanasyn, tipten Kitap palatasyna deıin izdendim. Osylaısha, gazettiń biraz sany tabyldy. Mamandar óshirilip ketken áripterdi ulǵaıtyp, anyqtap kórsetetin qurylǵylarmen jumys istedi. Bul aıtatyny joq, ınemen qudyq qazǵandaı is eken. Kóp ýaqyt aldy. Sóıtip júrgende, Máskeýden súıinshi habar jetti. «Aq jol» basylymynyń 60 paıyzǵa jýyq materıaldaryn sol jaqtan aldyrdyq. – 2011 jyldan kitap bolyp shyǵa bas­taǵan «Aq joldyń» alǵashqy tom­darynyń tusaýkeseri Almaty, Astana qalalarynda ótkeninen habary­myz bar. Al osy basylymdardy shy­ǵarýǵa qarajat kózi qaıdan alyndy? – Áńgimeniń durysyna kóshsek, «Aq jol» – maǵan ǵana nemese bir oblysqa ǵana tıesili emes, búkil ısi qazaqqa or­taq qazyna. Kitaptyń halyq úshin, onyń ishinde ádebıetpen, tarıhpen shuǵyldanatyn jas­tar men ǵalymdar úshin qajet dúnıe ekendigin aıtyp, qarjylaı qoldaýyn surap, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimin birneshe ret qulaǵdar ettim. Ákim mádenıet bas­qarmasyna tapsyrma bergenimen, ol jaqtan qoldaý tappadyq. Meniń áý bastaǵy josparym birinshi kitapty satyp ekinshisin, ekinshisinen túsken qarjyǵa kelesi kitaptardy shyǵarý edi. Alaıda, «Aq joldyń» kelesi sany qashan shyǵady dep, alaqanyn ysqylap otyrǵan oqyrmannyń az ekendigine kózim jetti. Amalsyz mekemeler men oqý oryndaryna abyroı-bedelimdi salyp, kitap satýyma týra keldi. О́ıtkeni, kelesi tomdardyń shyǵýy kerek. Sońynda demeýshiler izdeı bastadym. О́stip júrip bes jylda on tom shyǵarýǵa qol jetkizdim. Ári qaraı shyǵarý múmkin emes edi. Rýhanı da, materıaldyq ta qol­daý kórmegendikten, «qoıa salsam ba eken» degen oıǵa da kelgem. – Iá, sonymen qoıa saldyńyz ba? – Aıtasyń-aý, Ǵabıt, «bastaǵandy tastaǵan» janyń men emes! Azaptansam da birqaraǵa jetip jyǵyldym. О́tken jyldyń erte kókteminde «Shol­­­pan» men «Aq joldyń» on tomyn arqalap, qazirgi Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń qabyldaýynda boldym. Ol kitaptardy memleket esebinen shyǵarýǵa ýáde berdi. Mınıstrdiń ultjandylyǵy qapyda ketken Alash qaıratkerleriniń beınesin elestetti. Alǵashynda senińkiremeı qal­ǵanym ras, bas-aıaǵy úsh-tórt aıdyń ishinde «Sholpan» men «Aq jol» «Qaz­aq­parat» bas­pasynan 22 myń danamen shy­ǵyp, búkil respýblıka kóleminde kitaphanalar men oqý oryndaryna tegin taratyldy. [caption id="attachment_63115" align="aligncenter" width="700"] SAMSUNG CSC[/caption] – Arhıvten tabylǵan, óz qoly­ńyzben ustaǵan orny bólek, siz úshin ázirge eń qymbat qujat qaısy? Seniń suraǵyńa qatysty bir oqıǵanyń esime túsip otyrǵany. Osydan bes-alty jyl buryn Pavlodardan bir aza­mat keldi. Aty-jóni – Farhat Vahıdov, ulty tatar eken, jasy seksenge taıap qal­ǵan. «Qyzym, meniń ákem – Máýlen Baızaqov osyndaǵy oblystyq partııa komıtetinde qyzmet atqaryp júrgeninde «halyq jaýy» degen jalamen Qylmystyq kodekstiń 58-statıasymen atylyp ketken. Men ol kezde 3-4 jastaǵy bala edim. Sheshem Mýnıra Vahıtova tatar ultynyń ókili bolǵandyqtan, ákem atylǵan soń, meni alyp Qazanǵa ketedi. Sol jerde qujatymdy ózgertip, Farhat Vahıtov, ulty tatar degen qujat alady. Eseıgen soń: «Nege meni tatar dep jazdyrdyń, men qazaqpyn, meniń famılııam Vahıtov emes Baızaqov», dedim. Sóıtip, sheshemniń qarsylyǵyna qaramaı, Pavlodarǵa qashyp keldim. Ákem: Máýlen Baızaqov –Keńes ókimeti ornaǵan jyldary Pavlodar gýbernııasynda prokýror qyzmetin atqarǵan eken. Men de sol jerde otbasyn quryp, úıli-balaly boldym. Balalar ósti. Munda kelgen sebebim, ákemniń qujattaryn kórý. Famılııamnyń Baızaqov ekendigin dáleldeý. Qazaq bolyp týyldym, qazaq bolyp ólgim keledi», – dedi. Mýzeıdiń qor saqtaý bólimindegi qujattardy kóterdik. Ákesiniń qujaty tabyldy. О́z qolymen toltyrylǵan anketada: «Máýlen Baızaqov – ulty qazaq, áıeli Mýnıra Vahıtova – ulty tatar, uly Farhat Máýlenuly Baızaqov – ulty qazaq, qyzy Aısha Baızaqova – ulty qazaq» dep, taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Sondaı-aq, Baızaqovtyń atylǵan jáne aqtalǵan jyldary kórsetilgen. Bizdiń yqpalymyzben Farhat aǵaı kóp uzamaı jańa tólqujat aldy. Qýanyshynda shek bolǵan joq. Kóńildi tebirenterlik sol qujat, sol oqıǵa esimde qalypty. – Dúnıe júzinde qýǵyn-súrginnen, asharshylyqtan qynadaı qyrylǵan eki halyq bolatyn bolsa, sonyń biri – qazaq halqy. Jalǵyz bolsa, ol da – qazaq. Sol qurban bolǵan atalary­myzdyń eń­begi men erligin búginde qanshalyqty qadirlep otyrmyz? – Biz táýelsizdik almaǵanymyzda bul taqyryptyń tarıh qoınaýynan tirilip shyǵýy ekitalaı edi. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq osy máselege dendep kóńil bólip keledi. 1993 jyly 37-niń qyzyl qurbanyna ushyraǵan ult qaıratkerlerin jappaı aqtaý týraly qaýlyǵa qol qoısa, 1997 jyldyń «31 mamyr kúnin – Jappaı kelisim jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» dep belgilegen jarlyǵy shyqty. Qurbandar jappaı aqtaldy, mýzeıler ashyldy, Alashqa qyzmet etken kóptegen qaıratkerlerge derbes mýzeıler arnalyp jatsa, shaǵyn aýdandar men megapolısterde oqý oryndaryna, kóshelerge, mektepterge esimderi berilýde. Bul tarıhqa beı-jaı qaramaıtyndyǵymyzdyń belgisi emes pe? Odaqtas respýblıkalarda mundaı mýzeıler atymen joq. Tek Ýkraınanyń Harkov qalasynda ǵana bar. Asyldarymyzdy, ardaqtylarymyzdy ardaqtaý – el bolyp, jurt bolyp qolǵa alatyn is. Alla bu­ıyrtsa, kelesi 2017 jyly «Alash» partııasynyń qurylǵanyna 100 jyl, memleket qaıratkeri Názir Tórequlovtyń 125 jyldyǵy memlekettik deńgeıde atalyp ótetindigi josparlanyp otyr. – Siz basqaratyn mýzeı qaraly jyldardyń shejiresi ispetti. Qýǵyn-súrgin men asharshylyqtan halqynyń jartysyna jýyǵynan aıyrylǵan halyqtyń ómirindegi sizdiń mýzeıdiń alatyn orny týraly aıtsańyz. – Faktimen sóılesek, qanattas jatqan qyrǵyz elinen 40 adam atylsa, О́zbekstannan 7 adam, al Tájikstannan 1 adam atylǵan. Qazaqstan boıynsha 25 myń adam atylyp, 107 myń adam Sibirge (Magadan, Kolyma, basqa da orys ormandaryna) jer aýdaryldy. Ońtústik Qazaqstanda 2,5 myńǵa jýyq adam «halyq jaýy» retinde atylyp, Shymkenttiń sheti sanalǵan «Qaıtpas», «Albasty saı» atalatyn eldi mekenderdegi baýyrlastar qorymynda jatyr. Eń kóp zardap shekken aımaq retinde saıası qurbandarǵa arnalǵan mýzeı osy óńirden salyndy. Táýelsizdiktiń 10 jyl tolýyna oraı ashylǵandyqtan, onyń saltanatyna Prezıdent Nursultan Nazarbaev qatysyp, lentasyn óz qolymen qıdy. Bıylǵy jyldyń sońynda bul mýzeıge 15 jyl tolady. Sońǵy 5-6 jyl kóleminde elimizde «ALJIR», «Karlag» mýzeıleri ashyldy. – Bastapqy taqyrypqa qaıta oral­saq. «Aq joldyń» qalǵan kitap­tarymen oqyrmandy qashan kózaıym etpeksizder? Qazirgi tańda qandaı ispen aınalysyp jatyrsyzdar? – «Aq joldyń» 10 tomdyǵy shyq­qandyǵyn joǵaryda aıttym. Túptep kelgende, «Aq jol» jıyrma bes tomdy qurady. 25-tomynyń sońǵy núktesi tamyz aıynda qoıyldy. Bul jóninde Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Beıbit Atamqulovtyń qabyldaýynda bolyp, málimdedim. Sózimniń basynda aıtqanymdaı, kelesi 10 tomdyq, ıaǵnı 20 tomǵa deıingi shyǵýǵa tıis kitaptar jaqyn kúnderde Mádenıet jáne sport mınıstrliginde ótetin memlekettik satyp alý jónindegi komıssııada qaralmaq. Al qalǵan bes tomdy oblystyń ákimi mınıstrmen kelisip sheshetindigin aıtty. Qoryta aıtqanda, qoljazba daıyn, Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna 25 tom tarıhı jádigerimiz ázir! Bizdiń mýzeıdiń ózge mýzeılerden baǵyt-baǵdary múlde bólek. Bizde kózben kórip, ishteı túsinetin, qasiretke toly qujattar men sýretter, sol kezeńniń kórinisin beıneleıtin kınotaspalar men jazylyp alynǵan daýystar, derekti fılmdermen jumys isteýdemiz. Mýzeıde Kenesarynyń qylyshy bolmaǵanymen, Kenesarynyń rýhy bar. Ult rýhynan myqty jádiger joq. – Endi jeke shyǵarmashylyǵyńyz jóninde bir suraq. Jurt sizdi aqyn, prozaǵa da dendep engen esseıst retinde jaqsy biledi. Baýyrjan Momyshuly, Qasym Qaısenov, Ázilhan Nurshaıyqov, Safýan Shaımerdenov týraly jazǵan esselerińiz kóptiń yqylasyna bólendi. Muraǵattardy aqtaryp júrip, óz shy­ǵar­­mashylyǵyńyz toqyrap qalǵan joq pa? – Al endi óz shyǵarmashylyǵyma kelsem, 1999 jyly 6 tomdyǵym shyqqan. «Aq jolmen» arpalysyp júrip, alpysty da ortalap qalyppyn. «Áttegen-aı, atbasyn bir shaldyryp ótetin bul jasta bir kitap shyǵara almaıtyn boldym-aý» dep ókingenim bar. Sol kezde bir qyzmettesim: «Apaı, hatshy qyzdyń sýyrmasynan bir dáý qara papkini kórgem, ishinde sizdiń sońǵy jyldary jazǵan óleńderińiz ben áńgime-esselerińiz bar sııaqty, sony qaıta bir elekten ótkizip kórseńiz, bir kitap shyǵyp qalar», – dedi. Sol sózi qamshy bolyp, álgi papkini aqtarǵanda bir emes, eki kitapqa jetetin materıaldar tabyldy. Shymkenttegi «Kitap» baspasynyń ókilimen ki­tap shyqqan soń bir aıdyń ishinde esep­tesetin bolyp kelisimshart jasastym. Nátı­jesinde, «Dıalog» jáne «Egiz lebiz» dep atalǵan qos tomdyǵym shyqty. Suranysqa ıe bolǵan kitaptar tez ótip ketti. Aıtqan merzimde satylǵan kitaptyń qarjysyn baspaǵa quıdym. Bul kitaptar tek qana Ońtústik óńirine tarady. Jalpy, sońǵy kezde memlekettik tapsyryspen kitaptarym shyqpapty. Baspa jaǵalap, ótinish jasap josparǵa endirýge ýaqyt tapshy. Táýelsizdik alǵan jyldardaǵy kitaptarymnyń barlyǵy da óz qarjymmen jaryq kórgen eken. – Endeshe, aldaǵy shyǵarma­lary­ńyz memlekettik tapsyrys ar­­­qyly qalyń oqyrmanyńyzǵa jete bersin. Eldiń rýhyn kóteretin eńbekterińiz jemisti bolsyn degimiz keledi. Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»