Azııa elderiniń halqy óte jyldam qarqynmen ósip jatyr. Onyń sebebi nede? Saldary qandaı bolýy múmkin? Birinshi myńjyldyqtyń ortasynda Azııadan bastalǵan Halyqtardyń uly kóshi Rım ımperııasyn kúıretti. Azııa jáne Afrıka elderi halqynyń qazirgi mıgrasııasyn sol oqıǵalarmen salystyrýǵa bola ma? Reseılik demograf, ekonomıka ǵylymynyń doktory Anatolıı Vıshnevskıı men lenta.ru portalynyń suhbatynda osy taqyryptaǵy suraqtar qozǵalady. Egemen.kz suhbattan sıtatalar usynady.
Álemniń halyq sany tez ósip jatqan aımaqtarynda 6 mıllıard adam shoǵyrlanǵan, onyń 4,5 mıllıardqa jýyǵy – Azııada. 20 jyldan keıin-aq mundaǵy halyq sany 5 mıllıardqa jetedi.
Reseıde 145 mıllıon halyq bar. Reseı terrıtorııasynyń 75 paıyzy – Azııada. Alaıda onyń azııalyq bóliginde 30 mıllıonǵa jetpeıtin halyq turady.
Halyq sanynyń kúrt ósýi Azııanyń ózine qaýipti. Demografııalyq jarylystardan Azııa qoǵamdarynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan balans buzylyp, áleýmettik shıelenister týyp jatyr. Jınala kele olar áleýmettik jarylystarǵa sebep bolýy múmkin.
Mundaı jaǵdaı Qytaıda bola qalsa, silkinister Reseıge áser etpeı qoımaıdy. Kóshi-qon qysymy áskerı qysymǵa aınalýy adamzat tarıhynda kóp bolǵanyn umytpaýymyz kerek.
О́tken ǵasyrdyń ortasynda Túrkııa 20 mıllıondaı ǵana halqy bar el edi. Onyń janynda halyq sany on ese kóp ulan-ǵaıyr Keńes odaǵy turdy. Qazir Túrkııa halqynyń sany 4 ese ósip, ózgeler sanasatyn úlken kúshke aınaldy.
Qytaı men Úndistan she? Osy eki eldiń halqy ǵana aldaǵy 30-35 jylda 3 mıllıardqa jetedi. Ekeýiniń de sheshilmegen problemasy bastarynan asady.
HIH ǵasyr ortasynda úshinshi álem elderi medısına, gıgıena, taǵy da basqa salalardyń jetistigin ıgerýge kóshti. О́lim-jitim azaıdy, al týý deńgeıi joǵary kúıinde qala berdi.
Máseleniń negizinde ólim-jitimniń kúrt azaıýy jatyr. Myńdaǵan jyldar boıy ólim-jitim Jer sharyndaǵy halyq sanynyń ósýin rettep otyrdy. Qazir ol bul rólinen aıryldy.
Eýropada ólim-jitim XVIII ǵasyrda Paster, Koh nemese Flemıngterdiń jańalyǵynan birtindep azaıdy. Azııa búkil jetistikti daıyn kúıinde aldy. О́lim-jitim sanaýly jylda azaıdy. Al týý deńgeıi tez ózgermeıdi. Ol úshin mádenı ózgerister kerek.
Túbinde týý da azaıady. Biraq ol ólimniń azaıýynan 20-30 jylǵa keshikkenniń ózinde demografııalyq jarylysqa aparyp soǵady.
Halyq sany ósýimen birge kórshi elderge qysym da ósedi.
Qazir kóship-qonýshylardyń kóbeıýi – aımaqtyq emes, ǵalamdyq qubylys. Birinshi myńjyldyqtyń ortasyndaǵy Halyqtardyń uly kóshi kezinde Jer sharynyń halqy 200 mıllıonnan aspaıtyn. Qazir tek mıgranttardyń sany 250 mıllıonnan kóp.
Adamzattyń búkil tarıhynda mıgrasııa demografııalyq problemalardy sheshýdiń joly bolyp keldi. Alǵashqy adamdar Afrıkada paıda boldy, sosyn kóship-qonyp búkil jer betine tarady. Bizge onyń qatysy joqtaı kóremiz. Alaıda, búgingi AQSh turǵyndary sál ǵana burynǵy kóshi-qon kezinde paıda boldy emes pe?
AQSh Meksıkadan kúshti mıgrasııalyq qysym kórip otyr. Ondaıdy qysymdy biz ázirge Qytaıdan sezip otyrǵan joqpyz. Alaıda, bolashaqta ne bolatynyn kim biledi?
Demografııalyq jarylystardyń sońy nege aparyp soǵatyny týraly tek joramal jasaýǵa bolady. Alaıda, onyń bir nátıjesi halyqaralyq terrorızm bolýy múmkin desek, qatelese qoımaımyz.
Qazir ony kóbine ıslam fýndamentalızmimen baılanystyrady. Biraq másele ıslamda emes. Islam elderiniń kópshiliginde halyq sany tez ósýde. Turǵyndardyń basym bóligin quraıtyn jastar ekonomıkanyń nasharlyǵynan ózderiniń bolashaǵy joq ekenin kórip otyr. Osynyń bári terrorızmge aparady.
Modernızasııa turǵyndardyń bir bóligin margınaldanýǵa aparady. Olardyń kókeıindegisin dál tabatyn ekstremıstik ıdeologııalar qashan da daıyn turady.
Alaıda, kóshi-qondy terrorızmmen baılanystyrýǵa bolmaıdy. Onyń óz sebepteri bar. Úshinshi álem elderinde modernızasııa bastaldy. Bul aýyldyq jerde júzdegen jyl boıy turyp kelgen san mıllıon adamǵa qozǵaý saldy. Olardyń eń belsendi bóligi damyǵan elderge beıbit nıetpen attandy.
Demografııalyq ósim halyqtardyń aralasýyna aparady – odan eshqaıda qasha almaımyz. Batysqa qonys aýdarýshylar kóbeıe beredi. Qazir bizdiń kórip otyrǵanymyz – bul prosestiń basy ǵana.
Budan az ǵana ýaqyt buryn damyǵan elderde adamzattyń úshten biri ómir súretin. Qazir onda 20%-dan az bóligi turady. HHI ǵasyrdyń sońyna qaraı olardyń úlesi 12%-ǵa tómendeıdi degen boljam bar.
Reseıge kóshi-qon qysymy negizinen Ortalyq Azııadan kelip jatyr. Bul tańdanatyn nárse emes – ondaǵy turǵyndarǵa bizdiń tilimiz ben mádenıetimiz tanys. Degenmen, bolashaqta biz Qytaıdan nemese Azııanyń basqa da alyptarynan keletin qysymnan qaýiptenýimiz kerek.
