О́miri órnekti, óneri óristi

Qazaq poezııasynda óleń ónerimen dańq tuǵyryna kóterilgen J.Jabaev­tyń ónegeli ómiri men ónerpazdyq mu­ra-mırastary keńes dáýirine deıingi jáne keıingi kezeńderde jan-jaqty zert­telip, jeke jınaq, ujymdyq eń­bekter túrinde jaryq kórdi (“Jambyl Jabaev tvor­chestvosy”, “J. Jabaev. Shy­ǵar­mala­rynyń tolyq jınaǵy”, “Jyr alyby” (estelikter), “Jambyl jáne qazirgi qazaq poezııasy ”, “Dastan ata” t.b). Jyr juldyzy Jambyldyń dara da­rynǵa tán talant qýaty men dana­lyq máıegi týraly ustazdary men tus­tas­tary, kórnekti qalamgerler men ádebıet­tanýshy ǵalymdar ár kez-aq aıtyp, jazǵan-dy. Aqyn-qaı­ratker S. Seı­fýl­lın: “Jambyl jyrlary teńiz túbinde shashylyp jatqan marjan syqyldy. Ony jınap alyp, halqynyń qo­lyna berý – bizdiń árqaı­sy­myz­dyń aza­mattyq boryshymyz” dese, akademık-jazý­shy Ǵ. Músirepov: “Jambyl dúnıege eki tý­yp kelgen adam: toǵyz aı, toǵyz kúnde ana qursaǵynan týdy, toqsan jasqa kelgende zaman qursaǵynan taǵy týdy. Qazaqtyń Gomerin týǵyzý úshin zaman toqsan jyl tol­ǵatty. Birinshi týǵanda – ana besiginde ósti, ekinshi týǵanda – Otan besiginde ósti” deı kelip, jyr-darııanyń bastaý arnasy men myń san ıirimine de enedi, óleń-ónerdiń kór­kemdik qupııasyna da den qoıady. Maǵynaly ómiriniń shırek ǵasyr­dan astam bóligin J.Jabaev shyǵar­mashy­ly­ǵyna, onyń aqyndyq murasyn zerttep, zerdeleýge arnaǵan qoǵam qaı­rat­keri, áde­bıettanýshy ǵalym M.Jol­dasbekov: “Jam­byldyń aqyndyq jolǵa túsýiniń eń ádepki adymy óziniń al­dyndaǵy belgili aqyndardyń óleń­de­rin, el aýzyndaǵy óleń-jyrlardy jattap aıtýdan basta­la­dy. Jas aqyn Jetisý eliniń ertedegi sal­tymen bádik, ja­ra­pazandy kóp aıtady, biraq ol esh­qashan din, sharıǵat jolyn úgittemeı, kúldirgi, ázil-qaljyń óleń­derdi kóbi­rek shyǵarǵan. Jarapazandy syl­taý­ra­typ jas aqyn birde áıgili Sú­ıinbaı­dyń aýylyna kelip, Súıekemniń úıi­niń syrtynan at ústinde óleńdi aǵy­typ qoıa beredi. Jambyl uzaq jyrlaıdy. Súıe­keń jalyqpaı tyńdaıdy. Attan túsi­rip, Súıinbaı talapkerge oń batasyn berip, ústine shapanyn jabady. Asqar Alataýdaı ustazynyń sy­ny­nan súrinbeı ótken baqytty kúninen Jambyl ózin shyn aqyn sanap, joly da, órisi de ashylyp, taısalmaı topqa túse bastaıdy. ” – dep jazady “Asyl mura­lar” atty eńbeginde. Iá, ustaz-ǵalym M.Joldasbekov uzaq jyldarǵy izdenisteri arqyly el ardaǵyna aı­nalǵan, óleń jyrdyń bıik belesine kóterilgen J.Jabaevtyń ǵajaıyp ǵu­myryn, aıryqsha daryny men da­na­lyǵyn, oı men sózdegi sheber de sheshen, sergek te serpindi sıpattaryn tereń tanyp-taldap, tamyr­shydaı tap basyp kórsetedi. J.Jabaevtyń on bes jasta jazǵan “Shaǵym” atty alǵashqy óleńinen ómir, ýaqyt shyndyqtary tereń tany­lady. Dinı oqý sıpaty, moldalar áre­keti jas shákirttiń qarsylyǵyn týǵyzady. Oqý barysyndaǵy molda­nyń is-áreketin: Shyp-shyp etip moldanyń Qolyndaǵy tobylǵy, Qozǵaltpaıdy jonymdy, Talaı dúre soǵyldy. Torsyldatyp tanadaı, Jyrtar boldy tonymdy. Tiliń ashy bala dep, Qaınatty ábden sorymdy, – dep beınelese kelesi kezekte álgi mol­danyń oıyn, teris minez-qylyǵyn by­laı bildirgen: Oqymaımyn molladan Ne oqytpaqshy ol maǵan? Bala kelse sabaqqa, Jem dámetken dorbadan. Aq sáldesin tóńkerip, Kózin jumyp teńselip, Kún uzynǵa bozdaǵan. Budan keıingi jerde Jambyldyń ákesine qaratyp: Oqyǵansha men odan, Dombyrany qolǵa alam, О́leń kirgen túsine, Jórgeginde men bolam, – dep ún qatýynan sóz ónerine birjola bet bu­rýy tanylady. Al, kórkemdik-rýhanı áseri nár­li de nanymdy. Sol sebepti de qalyń kópke kedergisiz jetedi. “Sarań baı men jomart kedeı” atty óleńinde ómir, kezeń kórinisteri, adamnyń asyl da jaǵymsyz qasıet, belgileri bederli berilgen: Maly kóp baı jylaıdy qar jaýǵanda, Bárin tastar nıeti malǵa aýǵanda. Jerden altyn tapqandaı kedeıler júr, Áıeli toly shelek sút saýǵanǵa. О́leń muraty aıqyn. Ol – baı men kedeı ara qatynasyn ashý. Mal, dú­nıeniń baı úshin “qymbat” ekendigin kór­setý. Kerisinshe, kedeıdiń jomart júregin, barǵa qanaǵat kóńilin kórsetý naqty, kórkem berilgen. Osy taqyryp “Ádildik kerek ha­lyqqa” degen shyǵarma arqyly tabıǵı jalǵasyn tabady. Uzynaǵash ba­za­ryn­da halyqqa ses kórsete kelgen Qı­sybaı bo­lys tóńiregindegi bı-tóre­ler­ge Jam­byl halyq atynan sóz arnaıdy. ...Bolys eldi aralap, Jarlyny shaýyp jaralap. Sózin sóıler moldanyń, Kózin joıyp jarlynyń, As berse baı saralap. Nemese: ... Aıtqandary ótirik – Ulyqqa kim bar senetin. Syzdaýyq jara sekildi, Deneni syzdap saralap... О́leńde ómir shyndyǵy, adam orny, is-áreketteri bar. Aqyn sonymen qatar tıisti tusta qoǵamdaǵy “joǵarǵy basqysh ókil­deri” – han-tórelerdiń aldaıtynyn, bı-bolystar arbaıtynyn, tamaq-paraǵa satylatynyn da senimdi, serpindi sýretteıdi. Jambyl óleńderindegi oı-túıinderdiń jyraýlar poezııasy úlgisimen keń óris alýy – ádebı-tarıhı turǵydan negizdi, ult­tyq-tálimdik turǵydan mándi. Mysaly: ... Asqar taý ǵarip emes pe? Aıdyndy kóli bolmasa. Er jigit ǵarip emes pe? Belgili eli bolmasa. El de ǵarip emes pe? Belgili belge qonbasa. Aǵash ǵarip emes pe? Máýesi ósip turmasa. Sý da ǵarip emes pe? Arnasy tasyp tolmasa, – dep aqyn odan ári kóktemgi sýdaı tasqyndatyp áketedi. Munda aqyn adam muraty men eńbek sıpattaryn, ómir-dúnıe syrlaryn, el-jer qadirin, ózara salystyryp, nátıjesinde áleýmettik tanymdy, qoǵamdyq kóz­qa­rasty, ózindik oı-pikirlerdi, ómir ónege­sin alǵa shyǵarady. О́mir shyndyǵyn alǵa tartady. Abaıǵa arnalǵan jubatý óleńi “Jal­ǵyzbyn dep júrmesin” dep atalady. Áb­dirahman óliminiń Abaıǵa asa aýyr ekenin sezingen Jambyl osy óleńin arnaǵan. Kólemi 12 joldan turatyn týyndydan – qazaǵa qaırattylyq kerektigi tanylady. О́leń órnekterinde ómir tálimi, jan-jú­rekten shynaıy jol­dan­ǵan meıirim shýa­ǵy, sezim sáýlesi, qysqasy kóńil tolqyny jan-jaqty kó­ri­nis beredi. О́leń-ónerdiń qos júı­ri­giniń qatar soqqan júrek lúpili, kóńil tolqyny da aıqyn ańǵarylady: Sálem aıt barsań Abaıǵa, Keńesi ketken talaıǵa. Aýrýdy jeńgen qara jer, Sabyrly bolsyn qalaı da! Bir jutqan sýdaı dúnıesin, Ashysyn tastap kúımesin. Japanǵa bitken báıterek, Jalǵyzbyn dep júrmesin. Kemelge kelgen asyl-aı! Nar kótergen aýyrǵa, Arqasyn tossyn jasymaı. Budan basqa “Toqtaǵulǵa”, “Janys aqyn­ǵa”, “Syrttanǵa” syndy arnaý óleń­derde aqıqat joly, ómir órimi órnekti óris alsa, kerisinshe “Abyshqa”, “Esenáli meshkeıge”, “Máńke týraly”, “Tilemiske”, “Shaltabaıǵa”, “Sát saılanarda”, t.t. el ústinen kún kórip, aıla-amalmen ar-namysty taptaǵandarǵa halyq qarsy­lyǵyn, ýaqyttyń talap-mindetterin naq­ty, júıeli jetkizedi. Jambyl shyǵarmashylyǵynyń sal­maq­ty bóligin aıtys-dastandary quraıdy. Adam muraty, el-jer taǵdyry, ult pen urpaq qamy, ónerdiń arqaýyna aınalady. Ulttyq-tálimdik máseleler de aıtys-dastandarynan kórinis beredi. Máselen, “Jambyl men Aıkúmistiń aıtysy” – qyz ben jigit aıtysynyń úzdik úlgisi. Aıtysty Jambyl bastap, Aıkúmiske bylaı dep ún qatady: Ádeıi at terletip keldim toıǵa, Aıkúmis, áýelden-aq boldyń oıda. Áýiri basylmaǵan albyrt edim, Asyǵys aıtqanyma kiná qoıma?! Kezekti tusta Aıkúmis aqyl men pa­rasatty teń ustap, syr men sezimdi, tómendegishe jetkizedi: Aptyǵyp, á degennen amandaspaı, Ádepti úırenbepsiń, Jambyl jastaı. Asylǵa aspandaǵy qol jetpeı me, Aqylmen qımyldasań asyp - saspaı. Qyz jaýaby oıly. Astarly mán de bar. Alǵashqyda Jambyldy synap, minep alady. Keıinnen aqyldy ólshem etip, sabyrǵa shaqyrady. Sonda Jambyl: Aıkúmis, asyqpaýǵa shama bar ma, Jasshylyq uryndyrdy talaı jarǵa. Sen úshin, jatsam-tursam armanym kóp, Jem bolyp kete me dep jamandarǵa, – dep túpki kózqarasyn búkpesiz baıan­daıdy. Jambyl bul tusta, árıne, jastyqty, syr-sezimdi aldyńǵy kezekke shyǵar­ǵan­men, “qyz – joly jińishke” qaǵıdasyn da, álimjettilerdiń “tóte jolyn” da negizgi nazarda ustaıdy. “Jambyl men Aıkúmistiń” toı ústin­de kezdesýi jarasty jastyqtyń sımvo­lyn ańǵartyp, sóz saıysynyń kelisti, úı­le­simdi úlgisin kórsetedi. Ádemi ádep-daǵdy, zilsiz ázil-qaljyńǵa kóńil súı­sinedi. Aıtys mazmunynan qazaq hal­qynyń dosqa – adal, dástúrge – berik mi­nez-qulqyna jan-tánimen beıil ta­nytasyń. “Jambyldyń Baqtybaı aqynmen ta­nysýy” qos júıriktiń de ata teginen, óleń-ónerdegi daryn-qabiletterinen mol syr ańǵartady. Alǵash sóz alǵan Baq­tybaı aqyn “kúı men sózdi aǵytqan” ót­ken kezeńderinen syr tolǵasa, óz kezeginde Jam­byl “Sálem – sózdiń anasyna” toq­tap, kishilik ádep kórsetedi. Keıingi jerde óleń-sózben ómir ótkelderin oıǵa ala­dy. Qyrǵyz-qazaq eline tanystyǵy, Maı­kót, Qulmanbettiń qatar turǵany, Maı­ly­qoja, Qulynshaqty úlgi etetindigi óleń qudiretimen tabıǵı jetkiziledi. Jambyldyń aqyndyq qýatyn, talant tabıǵatyn tanytqan aıtystary – Qul­manbet, Sarbas, Dosmaǵanbet, Shashýbaımen kezdesip, óleń-sózben jarysqa túsýi. Bul aıtystar beınelik-kórkemdik turǵy­synan da den qoıǵyzady. “Jambyl men Qul­manbet aıtysy” týra­ly alǵashqy derek kóz­deri – “Ter­me”atty áde­bı jınaqta kezdesedi (Tashkent, 1925 j.). Budan keıingi jerde S.Seı­fýllınniń “Qa­zaqtyń eski áde­bıet nus­qalary” degen eń­begine endi (1931 j.). Aqynnyń ár jyl­dary jaryq kórgen (1940, 1946, 1957, 1971 t.s.) jınaq­ta­ryn­­da aıtys mura­syna da keń oryn beriledi. Jambyl aı­tys­ta­rynyń aıshyqty da dańqtysy – Qulman­bet­pen arada ótedi. Jambylǵa deıin birneshe aqynmen kezdesip, shabyty shal­qyp, eńsesi bıikteı túsken Qulmanbet al­ǵashqy­da Jam­byl­dy kóptiń biri sanap, kózge ilmeı, tuqyrta túsedi. Myltyqqa tútep turǵan qarsy, Asyqsań ajalyńa kelshi bermen, – dep Jambylǵa jaý kór­gen­deı shúıiledi. О́zi­niń baı-shon­jar­laryn alǵa tartyp, jón-jo­syqsyz marapat, daq­pyrtqa jol beredi. Oraıly tusta Jambyl: Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyr­lyq­ty aıt, El birligin saq­taǵan tatýlyqty aıt. Qarynbaıdaı sa­rańdar tolyp jatyr, Ony maqtap áýre bolmaı jónińe qaıt, – dep aıbyny asqaq, ekpini óktem, Qulmanbettiń betin qaıtarady. Jambyl osy aıtysta el jaıyna, er qamyna baılanysty mańyzdy, kádeli oılar qozǵaıdy. Aıtalyq, Saýryq batyr týraly: ... Qozǵaıyn onyń zatynan, Saýryq baryp jaýdy alsa. Qııýly sheship daýdy alsa, Ilesýshi eń artynan. Moıny ozǵan erler ǵoı Qatardaǵy halqynan, – degen joldardan batyrdyń bıik tulǵasy tanylady. Jambyl Dosmaǵanbetpen aıtysqanda oǵan qarata: Sóz bilmeıtin abasyń, Aqyndyqqa shalasyń... Sen – kúıkentaı, men – tuıǵyn, – dese, Shashýbaımen bolǵan sóz saıysynda: ... Uly júzdiń ishinde, Uranym meniń Qarasaı. Qarasaıdyń ulymyn, Aıtýlynyń birimin, Nar kilemniń túrimin, Qyzyl tilin bezegen, Naızasyn tasqa egegen, Aldy-artyńdy býamyn, Seni asyrmaı kezeńnen, – dep ba­sym­dylyq baıqatyp, ses kórsetedi. Aqyn sóz­deri men oı júıesinen óleń-óner sı­qy­rymen qatar ult múddesine, ata tegine, adam­nyń asyl qasıetterine, isin ar­daq­taýǵa, tálim-tárbıe sabaqtastyǵyna be­rik­tigi baıqalady. Jambyldyń aqyn­dyq óne­ri tabıǵı óris alýmen birge qarsylasyn sóz synymen, oı ózegimen, til múmkin­dik­terimen baýrap alady. Mundaı belgi-bederler dastan-hı­kaıa­larynan, (“О́tegen”, “Suranshy”, “Kóru­ǵ­ly”, “Zamana aǵymy”, “Týǵan elim”, “Me­niń ómirim” t.b., erlik taqy­ry­byn­daǵy týyn­dy­la­rynan “Balama hat”, “Qa­mal buzǵan kahar­man”, “Le­nın­grad­tyq órenim”, “Tólegen er”, jáne t.b.) da aı­qyn ańǵarylady. Jyr alybynyń “Abaıdyń sýretine”, “Amangeldi”, “Balalarǵa”, “Kúláshqa”, “Ke­nenge”, “Toqtaǵulǵa” sııaqty arnaý óleń­derinde ómir-óner jarastyǵy kórinse, “Alataý”, “Baqyt týraly jyr”, “Besik jyry”, “Jaz”, “Jeńis jyry”, “Eńbek kóktemi”, “Qy­myz” sııaqty jyr­larynan el ómiri, turmys-kásibi, salt- dástúrleri keńinen tanylady. Aqyn shyǵarmashylyǵynda ómir, ýa­qyt shyndyqtaryna sýarylǵan dı­dak­tıkalyq sıpat ta, ulttyq-tálimdik má­seleler de, qanatty sóz ben utymdy oı­lar da keń oryn alǵan. Oqyp kórelik: Kóp qarǵa teń kelmeıdi bir suńqarǵa, Kóp jylqy teń kelmeıdi bir tulparǵa, Jaqsynyń árqashan da jóni bólek, Jaman adam jaramas bir qymtarǵa. *** Atańnan bata al, balam, El qadirin bil, balam. *** Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyr­lyqty aıt, El birligin saqtaǵan tatýlyqty aıt. *** Aqyl iske aspasa, Jamandyqqa bastaıdy. Baılyqtyń túbi – paıdadan, О́tirik-qýlyq – aıladan. *** Temir ózek pende joq, О́lmes adam elde joq. Oqyp, tanysqan danalyq oı, qanatty sóz, ulttyq-tálimdik mán-mańyzy joǵa­ry taqyryp, máseleler ómirden órbigen, ýa­qyt shyndyǵyna sýarylǵan ári kó­ńildi terbep, júrekti qozǵaǵan shymyr, ótkir óleń­niń órnekti úlgi-nusqalary. Aqyn­nyń ómir tájirıbelerinen, talant qýa­tynan nár alǵan mundaı utymdy oı, shymyr shýmaq tirkesterin arnaıy baǵ­darlama, oqý isinde, tálim-tárbıelik ju­mystarda keńinen paıdalanýǵa ábden bolady. Bastysy: Jambyl shyǵar­ma­shy­lyǵyndaǵy adam muraty, ult pen urpaq qamy, el-jer taǵdyry, tarıh pen tanym toǵysy, ulttyq-tálimdik máseleler tá­ýelsizdik talap­ta­rymen tabıǵı úndestik tabady. Bulardy bilý, oqyp-úırený, tanyp-tarazylaý, úlgi-ónegelik qyrlaryn mu­rat tutý – kádeli is, barshamyz úshin mándi. Jyr júıriginiń shyǵarmashylyǵyn aıqyndaı túsetin qyry – “Jambyl aı­typty” degen danalyq naqyl sóz­der, ázil-ájýa taqyrybyndaǵy utym­dy oı, qanatty tirkester dep bilemiz. Aıtalyq, Jam­byldyń ádebı hatshy­larynyń biri Ǵ.Ormanov saıatshylyq sapardan olja­syz oralypty. Sonda Jambyldyń aıtqany: Kekilik ushyp dúr etti, Ǵalı shoshyp dir etti. Atqany bir saýysqan, Oqtyń bárin taýysqan. Jáne bir mysal. 1938 jyly Jambyl – Lenın ordenimen marapattalǵanda, araǵa kóp kún salyp D.Nurpeıisova kelip quttyqtapty. Sonda Jákeń: Kóp boldy Dına seni kórmegeli, Orden ap órge shaýyp órlegeli. Sen degende kóńildiń ilgishi bar, Keldiń be sol ilgishti jóndegeli, – depti. Bizdińshe, J.Jabaevtyń óleń-jyr­lary kezeń kórinisteri men quby­lys­ta­ryn, adam men onyń ómirin, eńbek mu­rat­taryn jan-jaqty kórsetýimen de kórkem, kelisti sıpat quraıdy. О́mirden ór­bigen shyndyqtar, kóńil kúndeligi men jú­rektegi jazýlar júıeli jetkiziledi. Shabytty shaqtan týǵan ondaı óleń-jyrlar: arnaý-tolǵaý túrinde de, jekelegen shýmaq úlgisinde de kezdesedi. Bárinde de aqyn kózqarasy aıqyn, oıly hám kórkem bolyp keledi. Dastan-tolǵaýlary tarıh pen ta­nym, tulǵa men taǵdyr, keshe-búgin baı­la­nysyn tabıǵı damytyp, sol arqyly ómir-ýaqyt shyndyqtaryn sheberlik pen sheshendik turǵysynan te­reń tolǵaıdy. Aıtys murasy – ult muratyn, adam álemin, mádenı-rýhanı qundylyqtardy senimdi jetkizedi. Qarsylasyn kóńil kók­jıegimen kókke kóteredi. Artyq-kem tus­ta­ryn búkpesiz baıandaıdy. Aqıqatty tý etip, ómir ónegesine, shyndyq sıpat­taryna taban tireıdi. Qaısybir aıtys­tan da adam álemi, eńbek muraty, ómir-ýaqyt shyndyqtary, turmys sýretteri keń oryn alady. J.Jabaevtyń esimi men eńbegi – alys-jaqyn elderdiń bári-barshasyna bel­gili boldy, tabıǵı daryny top jar­dy. О́leń – óneri bıik beleske kó­terdi. Súıinbaı bata berdi. Tustastary – da­ryny men daralyǵyn joǵary ba­ǵa­lady (Qulmanbet, Bóltirik, Maıkót, Sar­bas, Dosmaǵanbet, Shashýbaı, Kenen t.b.). Alys-jaqyn elderdiń aqyn-ja­zýshylary ult rýhanııatyn, qazaq óne­rin, ımprovızasııalyq dástúrdi ózgeshe qu­bylys retinde aıryqsha atady (N.Tıhonov, M.Sholohov, K.Sımonov, S.Marshak, P.Kýznesov, L.Penkovskıı, Iа.Kýpala, A.Gevork, I.Trenchenı, V.Vyntý, Q.Aqıev, G.Lahýtı, B.Pashkova t.b.).Muny, sóz joq, J.Jabaevtyń asa baı shyǵarmashylyq mura-mırastaryna qatysty da aıtýǵa ábden bolady. Asyly, J. Jabaevtyń ómirde óne­gesi, ónerde órisi keń. Ult rýhanııatyn aqyndyq ónerdiń kórkem kókjıegimen baıytty. О́mir ónegesin óleń-jyr­la­rymen bıik belesterge kóterdi. Nátı­jesinde, dara darynnyń ómiri órnekti ólkege, óneri óristi arnaǵaaınaldy. Raqymjan TURYSBEK, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.