Altaı ulary

«Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin jediń be?» degen kóne sóz bar. Ular – Ulytaýdan bastalǵan uly birliktiń nyshany bolǵan qasıetti qus. Este joq eski zamanda bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýǵa ýaǵdalasqan el eldigimizdiń belgisi bolsyn dep, ular etin jegen desedi. Jalpy, óz atyn ózi áıgilegen qus. Ulardyń eti túrli dertke shıpa, sorpasy myń da bir dertke daýa delinedi. Qazaqtyń uly taýlarynyń biri – Altaı. Altaıdyń asqaq, shalqaq shyńdarynda ular áli de bar. Ony «Altaı ulary» dep te ataıdy. Sırek kezdesetin qus Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. – Altaı ularynyń taralý aımaǵy tar. Taýdyń alpi beldeýlerinde tirshilik etedi. Denesi yqsham, moıyny qysqa, basy kishileý, qaýyrsyny ómir súrý ortasyna baılanysty sur, qara jáne aq tústi bolyp keledi. Tamaǵy men moıynynyń búıir jaǵynda qyzǵylt qońyrmen kómkerilgen aq daǵy bolady. Tumsyǵy qyzǵylt bolyp keledi. Salmaǵy – 1,5-3 kılo aralyǵynda, – deıdi Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń janýarlardy qorǵaý jáne óndirý bóliminiń bastyǵy Erik Qasymov. Jalpy, ular – óte saqsaq qus. Kóktemde juptasqannan keıingi kezeńde 10-30 qustan toptasyp tirshilik etedi. Top-tobymen jaıylǵanda biri jartasqa qaraýylǵa shyǵady. Qaýip tóngende bir-birine belgi beredi. Qazaqtyń «ulardaı shýlap» degen teńeýi osydan shyqsa kerek. Sáýirdiń ortasynan tamyzdyn aıaǵyna deıin kóbeıedi. Ulttyq tabıǵı park aýmaǵyndaǵy bıik jartasty shyńdar men quzdarda kezdesetin Altaı ularyn bıik shyńdardyń qojasy deýge bolady. Jazda shyńdaýyl taý basy men jartastarda mekendep, qystygúni qylqan japyraqty ormandarǵa jaqyn júretin ular negizinen shóptesin jáne butaly ósimdiktermen qorektenedi. Kóktemde bir jyldyq ósimdikterdiń japyraqtarymen qorektense, jazda qoregine shópterdiń gúl, tuqym, masaq, túınek sııaqty bólikterin qosady. Kúz mezgilinde qýraǵan japyraqtarmen jáne tamyrlarmen qorektenedi. Al qystygúni arsha, shyrsha tuqymdary men butalardy azyq qylady. – Jumys barysynda Altaı ularynyń zańǵar quzdarda júrgenin talaı kórdim. Taýeshkilerimen birge jaıylyp júrgenine de kýá boldym. О́ıtkeni asha tuıaqtylar qysta qalyń qardy arshyp, qustyń azyǵyn taýyp beredi. Ulardyń negizgi qas jaýy – jyrtqysh qustar. Ásirese, búrkit. Jaıma-shýaq jaıylyp júrgen ular búrkitti kórgende usha jóneledi nemese tyǵylýǵa sańylaý izdep tastardyń arasyna kirip ketedi. Ulardyń kóbeıýine jyrtqysh qustardan bólek túlki, aýa raıynyń qolaısyz jaǵdaılary men adamdardyń qaskóıligi de keri áser etedi, – dedi park qyzmetkeri. Sońǵy jyldary taý basyna qurylǵan fototuzaqtarǵa qar barysy, sabanshy sııaqty sırek kezdesetin ańdarmen birge ular da jıi ilinip júr. Bul sırek qustyń birtindep kóbeıip kele jatqanyn kórsetedi. Elimizde Ońtústik Altaı taýlaryn ǵana mekendeıtin Altaı ulary ulttyq tabıǵı park aýmaǵynda qatań qorǵaýǵa alynǵan. Zańsyz ular aýlaǵandarǵa keltirgen zalal úshin 200 AEK kóleminde aıyppul salynady. Dýman ANASh, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany.