Shekaramyz qalaı shegendeldi?

25 jyldyń 25 sáti Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti men «Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy Elimiz táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev Úkimetke, Syrtqy ister mınıstrligine, basqa da múddeli mınıstr­likter men vedomstvolarǵa eldiń qaýipsiz­digin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn qamtamasyz etý úshin shekaralas memlekettermen Qazaqstan Respýblı­kasynyń memlekettik shekarasyn zańdy túrde resim­deý úderisin bas­taýdy tapsyrdy. О́ıtkeni, shekara­nyń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etý – kez kelgen memlekettiń aldynda turǵan eń basty mindeti.  Kóp keshikpeı Prezıdenttiń tapsyr­masy boıynsha tıisti memlekettik qurylymdar men úkimettik komıssııa kórshi eldermen shekarany resimdeýdi qolǵa aldy. Qytaı Halyq Respýblıkasymen, Qyr­ǵyz Respýblıkasymen, Túrikmenstanmen jáne О́z­bek­stan Respýblıkasymen kelissózderge belsene kiristi. Bizdiń elimiz eki iri memleket – Reseı men Qytaıdyń arasynda ornalasqan. Sondyqtan da bul eldermen shekara syzyǵyn belgileýge, onyń tııanaqty oryndalýyna erekshe mán berildi. Qazaqstandyq delegasııa músheleri barlyq máselede óz kózqarastaryn berik ustandy jáne kelissóz júrgizýshi taraptardyń usynystary men dáıekterine qurmetpen qarady.

Esemiz ketpedi, eńsemiz túspedi

1991 jylǵa deıin Qytaıǵa qatysty kelis­sózderdi osy elmen shekaralas jatqan burynǵy odaqtas respýblıkalar ókil­deriniń qatysýymen qurylǵan Keńes óki­metiniń delegasııasy júrgizip kel­gen bo­latyn. Al 1992 jyldan bastap Qazaq­stan shekara máselesimen aınaly­satyn óz delegasııasynyń quramyn beki­tip, Qytaımen shekaraǵa baılanysty kelis­sóz­derdi táýelsiz el retinde qolǵa aldy. Eli­miz dıplomattarynyń bilik­tiligi men iskerliginiń arqasynda Qazaq­stan 1992-2005 jyldar aralyǵynda Azııa qur­ly­ǵyndaǵy alyp Qytaımen memle­kettik shekarasyn barlyq perımetri men ólshem­deri boıynsha naqtylap alýǵa qol jetkizdi. Shekara shetin máseleniń biri bolǵan­dyqtan Memleket basshysy eń aldymen Qytaı Halyq Respýblıkasymen mem­lekettik shekarany delımıtasııalaý týraly sheshim qabyldady. Keıin bel­gi­li bolǵanyndaı, qujattardy zerttep, olarǵa taldaý jasaǵanda Qazaqstan men Qytaı arasynda memlekettik shekara or­na­týdyń burynnan kele jatqan asa qıyn da kúrdeli tarıhy bar bolyp shyqty. Son­daı-aq, Qazaqstan-Qytaı shekarasy úsh ǵasyr boıy qalyptasyp kelgen eken. Onyń alǵashqy qujatty resimdeýi 140 jyl­dan astam buryn bastalǵan, ol kezde Qa­zaqstan Reseı ımperııasynyń quramyn­da bolǵany belgili. Al 1860 jylǵy Beı­jiń qosymsha sharty men 1864 jylǵy Chý­gýchak hattamasy bul jumystyń negizin qa­laǵan. Sodan keıin 1881 jyly Peterbýrg sharty bekitilgen, bul úderis Ortalyq Azııa shekterinde Reseı-Qytaı shekarasy ornaýymen aıaqtalǵan. Al shekara syzyǵynyń ótýi týraly ýaǵdalastyqqa eki kezeńde qol jetkizildi. Onyń alǵashqysy 1994 jyldyń sáýirinde QHR Memlekettik Keńesiniń premeri Lı Penniń Almatyǵa saparmen kelýine baılanysty. Osy sapar barysynda Qazaqstan men Qytaı memlekettik shekaralarynyń eki daýly ýchaskesinen basqa shekaranyń bar­lyq ótý syzyǵy boıynsha kelisimge qol qoıyldy. Jer aýmaqtaryna qatysty kez kel­gen sátte janjal týý múmkindigin báseń­detken shekara týraly bul alǵashqy kelisim­niń bizdiń el úshin mańyzy erekshe bol­dy. Ekinshi ýaǵdalastyq «daýly» dep ata­lyp ketken ýchaskeler – burynǵy Taldy­qorǵan oblysyndaǵy Saryshilde ózeni aýdany men Shyǵys Qazaqstan oblysy­nyń Shaǵanoba asýyna qatysty (Bul ýchas­kelerge jeke toqtalamyz). Jalpy, eki el arasyndaǵy shekarany de­lımıtasııalaý týraly kelissózder alty jyl boıy júrgizildi, al demarkasııalaý 2002 jyly tolyq aıaqtaldy. Qujattarǵa qara­ǵanda, júrgizilgen kelissózderge Reseı ımperııasy men Qytaı arasynda HIX ǵasyrda jasalǵan segiz shart pen hat­tama negiz bolǵan. Delımıtasııalaý ju­mys­taryn alty jumys toby 1992 jyldyń shilde aıynan bastap 2001 jyldyń jeltoqsanyna deıin iske asyrdy jáne 2002 jyly Beıjińde Qazaqstannyń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri Qasym-Jomart Toqaev pen Qytaıdyń Syrtqy ister mınıstri Tan Szıasıýan eki el úkimetteri arasyndaǵy Qazaqstan-Qytaı memlekettik shekarasynyń syzyǵyn demarkasııalaý týraly hattamaǵa qol qoıdy. Shyndyǵyna kelgende, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy shekaranyń she­gen­delýi – Elbasymyzdyń naǵyz erlikpen parapar syndarly syrtqy saıasatynyń je­misi. Ekinshi jaǵynan, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen QHR-dyń sol kezdegi Tóraǵasy Szıan Szemınniń ózara dostyǵy jáne Memleket basshylarynyń bir-birine degen shynaıy senimdiligi. Reti kelip tur­ǵanda myna jaıdy aıta keteıik. Sol jyl­dary Qazaqstan-Qytaı shekarasy týraly kelissózder júrgizilip jatqanda, eki el­diń shekara máselesi jóninde kelisimge kelýi múmkin emes degen pikirler de aı­tylǵan bolatyn. Al ǵasyrlar boıy moıyn­dalmaı kelgen bizdiń aýmaqtyq tutasty­ǵymyzdy alyp Qytaıdyń moıyndap, She­ka­ra týraly shartqa qol qoıǵany álemdik qoǵamdastyqty qaıran qaldyrdy. О́ıtkeni, Qazaqstan Respýblıkasy – buryn­nan Qytaımen shekaralas jatqan 15 mem­lekettiń ishinde Qytaı úkimetiniń keli­simimen shekara aýmaǵynyń 100 paıy­zyn tııanaqtap, ara-jigin ashyp alǵan birden-bir memleket. Sondaı-aq, Qytaı­dyń tarıhta ózimen shekaralas jatqan elderdiń eshqaısysymen shekaraǵa baılanysty kelisim jasaýǵa eshqashan múddeli bolmaǵany taǵy bar. Jalpy, Qazaqstan-Qytaı memle­ket­tik shekarasyn halyqaralyq-quqyq­tyq resimdeý máselesi eki el basshylary­nyń, sondaı-aq, tıisti vedomstvolar jetek­shileriniń kezdesýleri barysynda tal­qylanǵan taqyryptardyń negizgisi boldy desek, qatelese qoımaspyz. Taraptar­dyń kelissózderi jıyrmadan asatyn kezeńnen turǵan eken. Asa saqtyqpen jáne tyńǵylyqty daıyndyqpen júrgizilgen sol kelissózderdiń nátıjesi 1994 jyl­ǵy 26 sáýirde Qazaqstan men Qytaı bas­shy­larynyń Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy kelisimge qol qoıýǵa múmkindik berdi. Kelisim 1995 jylǵy 11 qyrkúıekte ratı­fı­­kasııalanyp, gramotalar almasqannan keıin qoldanysqa engizildi. Qazaqstan men Qytaıdyń memlekettik shekaralar týraly tolyq ýaǵdalastyqqa qol jetkizilýiniń mańyzdylyǵy nede? Qazaqstannyń búkil tarıhynda tuńǵysh ret Qytaımen halyqaralyq deńgeıde ta­nyl­ǵan jáne zańdy resimdelgen memle­kettik shekaraǵa ıe bolǵandyǵynda jatyr. Budan keıin taraptar memlekettik sheka­rany tolyǵymen halyqaralyq-quqyq­tyq resimdeý maqsatynda ony demar­kasııalaýǵa kiristi. Sóıtip, 1997-1998 jyldary memlekettik shekaraǵa belgi­ler ornatý úshin tıimdi dala jumys­taryn uıymdastyrýǵa yqpal etken nor­ma­tıvtik-quqyqtyq baza ázirlendi. Al shekara belgilerin ornatý jumystary 2001 jyldyń sońynda aıaqtaldy. Nátı­je­sinde uzyndyǵy 1783 shaqyrym bolatyn memlekettik shekaraǵa 688 shekara belgileri ornatyldy. Onyń 346-sy – Qazaqstan, 342-si Qytaı jaǵynda.  

Kelissózder óte kúrdeli jaǵdaıda ótip edi...

Qazaqstan men О́zbekstan arasynda shekara syzyǵyn aıqyndaý jumystary eki el prezıdentteriniń ýaǵdalastyǵyna sáıkes qolǵa alyndy. Osyǵan baılanys­ty úkimetaralyq komıssııa qurylyp, ony premer-mınıstrler basqardy. Olarǵa memlekettik shekara syzyǵynyń ótýin anyqtaý úshin barlyq qujattardy muqııat zertteý jáne taldaý jasaý tapsyryldy. Aıta ketý kerek, munda 1991 jyldyń 21 jel­toqsanyndaǵy TMD qurylǵanyn jarııa etken Almaty deklarasııasyna qol qoıyl­ǵan kúnge deıingi ákimshilik shekara ne­gizge alyndy. Sebebi, osy qujatta buryn­ǵy odaqtas respýblıkalardyń sol sát­ke deıingi qalyptasqan ákimshilik sheka­ralary memlekettik shekara bolyp qalatynyn TMD-ǵa múshe barlyq memleketter moıyndaǵan edi. Kezinde osy shekara syzyǵyn belgileý jumystarymen aınalysqan mamandar О́zbekstan Respýblıkasymen memlekettik shekarany delımıtasııalaý boıynsha júrgizilgen kelissózder óte qıyn jáne kúrdeli ótkenin aıtady. Al Qazaqstan men О́zbekstan arasynda zamanaýı shekara qurý tarıhy Keńes Odaǵy paıda bolǵan kezden bastalady. Shekarany naqty belgileý Ortalyq Azııadaǵy respýblıkalardyń ulttyq mejeleýin júzege asyrý barysynda 1924-1925 jyldary bekitilgen. Bul jerde sóz RKFSR men О́zbek KSR-i arasyndaǵy shekara sıpattamasy týraly bolyp otyr. О́ıtkeni, ol kezde Qazaqstan Reseıdiń quramynda bolatyn. Shekarany sıpattaý 1925 jylǵy 9 qarashada RKFSR-diń Búkilreseılik ortalyq atqarýshy komıteti prezıdıýmy májilisiniń №28 hattamasynyń 9-tarmaqshasynyń qosym-shasynda kórsetilgen. Naqty jumys jaǵdaıynda Qazaqstan-О́zbekstan ákimshilik-aýmaqtyq sheka­ra­synyń quqyqtyq negizin 1956-1971 jyl­dardaǵy qujattar quraǵan. О́tken tarıh­tan belgili, sol qujattarda Qazaq­stan men О́zbekstan arasyndaǵy jer al­qaptaryn ózbek aǵaıyndarǵa edáýir kóp mólsherde bólý tasqa qashalǵandaı anyq kórinip tur. Biraq ýaǵdalasqan tarap­tar delımıtasııany zańdy negiz dep qabyl­daǵan soń, ketken jer jóninde másele kóterip, sóz qozǵaýǵa taǵy bolmaıdy. Eger bizdiń tarap solaı istese, onda 1991 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Almaty deklara­sııa­synyń jáne 1998 jylǵy 31 qazandaǵy Qa­zaq­stan Respýblıkasy men О́zbekstan Res­pýblıkasy arasyndaǵy Máńgilik dos­tyq týraly sharttyń erejeleri men qaǵı­dattaryn buzǵan bolyp shyǵar edi. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, qu­qyqtyq bazanyń bolǵanyna qaramastan, Qa­zaq­stan-О́zbekstan memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý úderisi óte qıyn jaǵdaıda ótti. О́ıtkeni, eki eldiń shekarasynda kúrmeýi kóp, sheshilýi kúrdeli ýchaskeler de barshylyq edi. О́kinishke qaraı, sol ýchaskelerdiń kópshiligi Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń Saryaǵash jáne Maq­taaral aýdandaryndaǵy halyq kóp qo­nystanǵan aýmaqtarda bolatyn. Sonymen qatar, ákimshilik-aýmaqtyq shekaranyń sońǵy sıpattamasy belgilengennen beri 40 jyldaı ýaqyt ótken eken. Osy ke­zeń ishinde eldi mekender eleýli ózge­ris­terge ushyraǵan, aýyldar men kentter sany kóbeıgen, jańa qu-rylystar men sha­rýa­shylyq nysandary paıda bolǵan. Já­ne de shekaranyń jekelegen ýchaske­lerinde birlesken sharýashylyq júrgizý­shi nysandar qurylǵan. Osynyń barly­ǵy Qazaqstan jáne О́zbekstan delega­sııalarynyń jergilikti jerdegi shynaıy jaǵdaıdy muqııat zertteýin qajetsindi, múmkindiginshe qalyptasqan turmys jaǵdaılary men shekaradaǵy halyqtyń sharýashylyqtaryn buzbaýǵa dáıekti sheshimder qabyldaýdy talap etti. Jalpy, Qazaqstan-О́zbekstan mem­le­kettik shekarasyn delımıtasııalaý jumysy eki kezeńdi qamtydy. Birinshi ke­zeńde 2001 jyly 16 qarashada Astanada pre­zıdentter – Nursultan Nazarbaev pen Islam Karımov qol qoıǵan Qazaqstan-О́z­bekstan memlekettik shekarasy týraly Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbek­stan Respýblıkasy arasyndaǵy shart daıyndaldy. Osy qujat Qazaqstan men О́z­bekstan memlekettik shekara syzyǵynyń jalpy uzyndyǵynyń 96 paıyzynyń ótýin aıqyndap berdi. Bul kórshiles memleketter arasyndaǵy dostyq qatynastardy qamtamasyz etý jaǵynan alǵanda keleshegi zor, asa mańyzdy tarıhı oqıǵa boldy. Al shekaralyq aýmaqtyń qalǵan 4 paıyzy sol jyldar úshin sheshilmes túıinge aınaldy... Shekara syzyǵynyń ótýin sıpattaý shyǵystan batysqa qaraı baǵyttaldy. Ekinshi kezeńde 2002 jylǵy 9 qyrkúıekte Astanada Memleket basshylary qol qoı­ǵan Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbek­stan Respýblıkasynyń memlekettik sheka­rasynyń jeke ýchaskeleri týraly shart ázirlendi. Osy sharttyń bir bóligi retinde qosymsha zertteý úshin qaldy­rylǵan úsh ýchaskeniń memlekettik shekara sy­zy­ǵynyń ótý sıpattamasy men kólemi 1:25000 jáne 1:100000 bolatyn topo­grafııalyq kartasy jasaldy. Qory­tyn­dysynda О́zbekstanmen 2351 shaqyrymdy quraıtyn shekara syzyǵy naqtylandy. Shekara syzyǵy 1565 shekaralyq belgimen belgilengen, onyń 776-syn Qazaqstan tarapy ornatqan.

Eń uzyn shekara syzyǵy da sheshimin tapty

Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy mem­lekettik shekarany delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý úderisiniń uzaqqa sozy­la­tyny jáne kóp ýaqyt alatyny bastap­qy kezde-aq belgili boldy. Sebebi, eki el­di bólip turǵan shekara dúnıe júzin­degi eń uzyn qurlyqtaǵy shekara bolyp tabylady jáne ony delımıtasııa­laý men demarkasııa­laý jumystary halyqaralyq-quqyqtyq tájirıbede bu­ryn-sońdy kezdespegen biregeı quby­lys edi. Al kórshiles elderdiń shekara máse­­lesin is júzinde qolǵa alýy 1998 jylǵy 12 qazanda Qazaqstan men Reseı prezı­­dent­teri Almatyda Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy men Reseı Federasııasy arasyn­­daǵy memlekettik shekarany delımıtasııa­laý týraly hattamaǵa qol qoıýdan bastaldy. Atalǵan qujatqa sáıkes, taraptar aldy­men qajetti sharalardy júzege asyrý úshin Úkimet deńgeıindegi delegasııa­lar quryp, delegasııalar 1999 jyldyń sońyna qaraı kelissózge kiristi. О́zara ýaǵdalastyqqa baılanysty Qazaqstan-Reseı shekarasynyń ótý syzyǵyn sıpattaý jáne ony kartaǵa túsirý batystan – Volga ózeniniń tómengi aǵysynan bastalyp, 2005 jylǵy qańtarda shyǵysta – Altaı taýynyń Ońtústik Altaı jotasynda aıaqtaldy. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy shekarany delımıtasııalaýdyń bastapqy quqyqtyq negizi – burynǵy odaqtas res­pýblıkalar men KSRO-nyń zańnamalyq aktileri jáne tıisti kartografııalyq materıaldar boldy. Shekara syzyǵynyń sıpattama jobasyn daıyndaý kezinde negizinen osy qujattar paıdalanyldy. Kóp keshikpeı, ıaǵnı 2005 jyldyń 18 qańtarynda Máskeýde memleket basshylary Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy týraly Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasynyń arasyndaǵy shartqa qol qoıdy. Osyǵan baılanysty ótken baspasóz máslıhatynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Biz bárimiz mańyzdy tarıhı oqıǵanyń kýágeri bolyp otyrmyz. Qazaqstan-Reseı shekarasyn delımıtasııalaý týraly shartqa qol qoıyldy. Tarıhı bolyp sanalatyny – biz birinshi ret shekarany sharttyq tártippen belgiledik», – dep atap ótken edi. Elbasymyz sol kezde atap ótkendeı, atalǵan shart álemdegi eń uzyn shekaranyń ótý syzyǵyn anyqtaıdy. Al onyń uzyndyǵy 7591 shaqyrymdy quraıdy. Búginde kórshi elder arasyndaǵy bul shekara dostyq pen tatý kórshiliktiń shekarasyna aınalyp otyr. Buǵan qosa, 2005 jylǵy 2 jeltoqsanda Qazaqstan men Reseı bir mezgilde shartty ratıfıkasııalaý týraly zań qabyldady. Sondaı-aq, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtınniń 2006 jylǵy 12 qańtardaǵy Qazaqstan Respýblıkasyna sapary barysynda ratıfıkasııalyq gramotalarmen almasýy ótti jáne osy tarıhı qujat qoldanysqa engizildi. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy týraly sharttyń qoldanysqa engizilýi Qazaqstan Respýblıkasy aýmaq shekteriniń halyqaralyq-quqyqtyq resimdelýin zamanalyq mańyzy bar dep ataýǵa ábden bolady. * * * Bizdiń elimizdiń Qyrǵyzstanmen jáne Túrikmenstanmen shekara syzyqtaryn belgileýge qatysty kelissózder tarap­tar­dyń ózara syılastyq, teń quqylyq qaǵı­dat­taryna negizdelip, iskerlik jáne syn­darly jaǵdaıda ótti. Jalpy, Qazaq­stan-Qyrǵyzstan memlekettik sheka­rasyn delımıtasııalaý jónindegi kelis­sózder 1999 jyldyń qarashasynan 2001 jyldyń jeltoqsanyna deıin júrgizildi. Sol kelissózderdiń nátıjesi boı­ynsha Memleket basshylary 2001 jyl­dyń 15 jeltoqsanynda Astanada Qazaq­stan Res­pýb­lıkasy men Qyrǵyz Respýb­lıkasy arasyndaǵy Qazaqstan-Qyrǵyz memle­kettik shekarasy týraly shartqa qol qoı­dy. Shart 2008 jylǵy 5 tamyzda kúshine endi. Shekara belgilerin ornatý 2008 jy­ly bas­talyp, 2014 jyly aıaqtaldy. Eki eldiń she­kara syzyǵynda 1055 shekara baǵana­lary ornatylǵan. Al Qazaqstan men Tú­rikmenstan arasyndaǵy shekarany delımı­tasııalaý kelissózderi 2000-2001 jyldary ótti.  

«Daýly» ýchaskeler túıini qalaı tarqatyldy?

 Memlekettik shekarany delımıtasııa­laý úderisi oıdaǵydaı júzege asyryl­ǵanymen, joǵaryda atap ótkenimizdeı, shekaranyń ótý syzyǵyn belgileý barysynda erekshe nazar aýdarýdy, barynsha taldap-tarazylaýdy qajet etetin «daýly» ýchaskeler de kezdesti. Sol kezderi osyn­daı «daýly» ýchaskelerge Qazaqstan-Qy­taı shekarasyndaǵy Saryshilde ózeni aý­danyndaǵy ýchaske, Shaǵanoba jáne Baı­myrza asýlary aýdanyndaǵy ýchaske, sondaı-aq, Qazaqstan-О́zbekstan sheka­rasyndaǵy Arnasaı bógeti, Baǵys kenti men Túrkistan kenti jatqyzylǵan. Elderdiń memlekettik shekaralarynyń syzyǵy ótýge tıis eki aralyqtaǵy atalǵan jer ýchaskeleri qalaı bólindi? Aldymen Qazaqstan-Qytaı shekarasyndaǵy «daý­ly» dep tanylǵan ýchaskelerdiń bólini­sine toqtalaıyq. Ol úshin 1998 jyldyń 4 shildesinde Almatyda qol qoıylǵan Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Ha­lyq Respýblıkasy arasyndaǵy Qazaqstan-Qytaı memlekettik shekarasy týraly qosymsha kelisimdi negizge alǵanymyz jón. О́ıtkeni, erekshe mańyzdy bul qujat Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy mem­lekettik shekarany delımıtasııalaý (Qazaq­stan, Qytaı jáne Qyrǵyz respýblıkalary arasyndaǵy úsh memlekettiń memlekettik shekaralarynyń túıisý núktesin qospaǵanda) úderisiniń tolyq aıaqtalǵanyn dáleldeıdi. Al shekarany delımıtasııalaý kezin­degi ekijaqty kelissózderde pikirtalasqa ózek bolyp, dáleldeýdi qajet etken jer­ler­diń biri – Saryshilde ózeni aýdanyn­­daǵy jalpy alańy 315 sharshy shaqy­rymǵa jýyqtaıtyn ýchaske boldy. Osy­ǵan qatysty qujattarǵa qara­ǵanda, onyń ońtústik-shyǵys jartysynda sh­abyndyq pen jekelegen orman alqaptary ornalasqan. Jol júıesi nashar damyǵan, turaqty turǵyndary joq. Sholaq asýynan bastap Saryshilde ózenine deıin ýchaskeniń bir bóligin qazaqstandyq tarap shóp daıyndaý úshin jáne maldyń maýsymdyq jaıylymy retinde paıdalanyp kelgen. Qol qoıylǵan kelisim boıyn­sha osy ýchaskeniń Qazaqstan aýmaǵyna Saryshildeniń shyǵys bastaýynan Cheremhovaıa ózenimen qosylatyn jerge deıin ózenniń sol jaǵalaýyndaǵy aımaq, sondaı-aq, Cheremhovaıa ózeniniń búkil arnasyn jáne Sholaq (Sodaban) asýynyń aýdanyn qamtıtyn jerler bekitilgen. Bul jerlerdiń jalpy kólemi 95 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Qazaqstan sheginde sharýashylyq júrgizýdiń dástúrli aımaqtary, mal jaıylymy, shabyndyqtar men orman alqaptarynyń bir bóligi saqtalǵanyn atap ótýimiz kerek. Al Qytaı jaǵyna Saryshilde ózeniniń oń jaǵalaýyn jáne Qulaǵansaı jylǵasynyń sol jaq salasyndaǵy aýdandy qamtıtyn aýmaq tıesili dep sheshilgen. Osy Saryshilde ýchaskesine qatysty kezinde Qazaqstan tarapyna aragidik syn pikirler de aıtylǵan bolatyn. Keıin belgili bolǵanyndaı, ol pikirler dálelsiz bolyp shyqty. Sebebi, shekarany delımıtasııalaý máselelerine baılanys­ty kelissózderde qytaılyqtar ótken ǵasyrdaǵy sharttyq qujattardy negiz etip alǵan. Mysaly, osy ýchaskedegi shekara 1864 jylǵy Chýgýchak hattamasynyń 3-babynda «Altan-Tebshı taýynyń shyǵys jaǵyndaǵy shekara aıaǵynan batysqa qaraı ortaq atpen Alataý dep atalatyn taýdyń úlken jotasy boıynsha, atap aıtqanda, Altan-Tebshı, Sodaban jáne basqa da taý shyńdary boıynsha júredi. Osy keńistiktegi ońtústikke qaraı aǵatyn ózender men jerler Qytaıǵa bólinsin» dep kórsetilipti. Al taǵy bir «daýly» ýchaske dep tanylǵan Shaǵanoba jáne Baımyrza asýlaryndaǵy jerlerge kelsek, onyń jalpy aýmaǵy 629 sharshy shaqyrymǵa jýyq. Bul jerlerdiń basym kópshiligi, ıaǵnı 442 sharshy shaqyrymy Qazaqstan jaǵyna bekitilgen. Olar – batystan Sha­ǵa­noba asýyna deıin Saýyr jotasy­nyń ońtústik baý­raıyn, Júrektaý alqa­byn jáne onyń salalarymen qosa, Shaǵa­noba men Keregetas ózenderiniń ańǵarlaryn alyp jatqan aımaqtar. Bul máselelerde Qazaqstan tarapynyń ana­ǵurlym jetkilikti de bultartpaıtyn dálel­demeleri eskerilgenin basa aıtqan jón. Sonymen qatar, elimizdiń sheginde eki she­karalyq zastava men orman sharýa­shylyǵy, búkil orman alqaby jáne mal sharýashylyǵy aýdandarynyń kópshiligi saqtalyp qaldy. Qytaı jaǵyna Adyrbaı men Taldyaıryq ózenderiniń joǵarǵy aǵystarynyń ańǵarlary, Baımyrza asýy aýdanyndaǵy Tarbaǵataı jotasynyń ońtústik baýraıyn qamtıtyn aýmaq ótti. Bulardyń jalpy alańy 187 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Osylaısha, bizdiń elimiz kórshi Qytaı elimen ekijaqty tıimdi kelissózder júrgizý arqyly kelisýi qıyndaý soqqan eki ýchaskeni quqyqtyq turǵyda rettep jáne belgilep alǵan edi. Bul «daýly» ýchaskelerdiń jalpy aýmaǵy shamamen 944 sharshy shaqyrymdaı. Onyń 537 sharshy shaqyrymy, ıaǵnı 56,9 paıyzy Qazaqstanǵa, 407 sharshy shaqyrymy, ıaǵnı 43,1 paıyzy Qytaıǵa tıesili dep tabyldy. Al Qazaqstan men О́zbekstan shekaralaryndaǵy «daýly» ýchaskelerge kelsek, onyń biri – Arnasaı bógetine baılanysty týyndady. О́ıtkeni, kartalardy zertteý jáne salystyrý kezinde Arnasaı bógetiniń sý basseıni bizdiń elimizdiń aýmaǵynda, al gıdrojúıeler О́zbekstan aýmaǵynda qalatyndaı etip bólinetinin kórsetti. Shynynda da, bir sý qoımasyn ekige bólip, aralyǵynan shekara syzyǵyn júr­gizý eki jaqqa da tıimsiz edi. Qazaqstan tara­py bógetti tolyǵymen Qazaqstan she­gin­de qaldyrýdy usyndy, buǵan ózbekstan­dyqtar kópke deıin kelispedi. Aqyry, bul problemaǵa Elbasymyz Nursultan Na­zar­baev aralasyp, búkil Arnasaı bóge­ti­niń bir gıdrotehnıkalyq torap retin­de Qazaqstan aýmaǵynda qalatyn­daı etip, shekaranyń jańa syzyǵyn júr­gizý qajet­tiligine О́zbekstan basshysy­nyń kózin jet­kizgen-di. Búginde Arnasaı sý qoımasy Oń­tústik Qazaqstan oblysyn­daǵy strategııa­lyq mańyzy bar nysan­nyń birine aınalǵandyǵyn qazaqstan­dyqtar jaqsy biledi. Sol jyldary taǵy bir «daýly» ýchas­keler – shekaraǵa japsarlas ornalasqan Baǵys pen Túrkistan kentteri tóńireginde órshigen edi. Sebebi, alǵashynda Baǵys kentiniń ózin Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy ákimshilik-aýmaqtyq shekara ekige bólip tastady. Al bir-birinen bes-alty shaqyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan Baǵys pen Túrkistan (bul eldi meken О́zbekstan sheginde jatyr) kent­teriniń turǵyndary Qazaqstan Úkimeti­nen shekarany delımıtasııalaý kezinde eki kentti de Qazaqstan aýmaǵynda qaldy­rýdy talap etýmen bolǵandary esimiz­de. Qazaqstandyq delegasııa ekige bólinip ketýi yqtımal búkil Baǵys kentin jáne oǵan japsarlas jatqan jerler Qazaq­stan aýmaǵynda qalýy úshin shekara syzy­ǵynyń ótýin naqtylaýdy usyndy. О́zbek­standyqtar bolsa, ózderiniń Baǵys týraly eshqandaı da talaby joq ekenin ashyq bildire kelip, Túrkistan kenti О́zbek­stan aýmaǵynda qalýy tıis degen us­tanym­darynan aýytqymady. Sóıtip, kelis­sózder nátıjesinde Baǵys týraly máse­le oń sheshildi. Baǵys kenti japsarlas jat­qan jerlerimen Qazaqstan jaǵynda qaldy. Memlekettik shekaraǵa baılanysty máseleler elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatynda aıryqsha oryn alady. Mem­leket basshysynyń táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldarynda-aq shektes memleket­termen aradaǵy shekarany delımı­tasııa­laýǵa erekshe nazar aýdaryp, ony ult­tyq qaýipsizdigimizdiń negizgi basymdyq­tarynyń biri retinde belgilep bergeni son­dyqtan. Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»