«Men Anna da, Marına da emespin...»

Aqyn Hanbıbi Esenqaraqyzy týraly oı-tolǵaý Keıingi kezde Farıza apamdy saǵy­nyp júrmin, túsime jıi enedi. Onyń ult­tyq jyrymyzben álemdegi áıelder poezııasyndaǵy orny kúnnen-kúnge oı­syrap barady. Úńireıip barady... Al­dyń­ǵy tolqyn Marfýǵa, Aqushtap, Kúlásh apalarym jóninde áńgime basqa. Bir-birine uqsamaıtyn, óz úni, óz bet- beınesi bar aqyndar olar! Qazaq ádebıeti tórinen óz oryndaryn baıaǵyda-aq alǵan. Kózi tirisinde Farıza ápkemizdiń ózi moıyndaǵan-dy: Hanbıbiniń ánge jaza salǵan «Nurıkamal» atty bir ǵana óleńinde álemniń áıel aqyndarynyń bireýinde kezdespeıtin qanshama mahabbat mashaqaty, dramalyq oqıǵa, tragedııalyq saryn jatyr! «Ońtústiktiń halqy kóktem kelisimen qozyquıryq terýge shyǵady, – dep eske alady osy ánniń jalǵannyń jaryǵyna kelýine «kináli» arý Nurıkamal Seıit­janova. – Birde, mamyr aıynda Hanbıbi tele­­fon soǵyp, qozyquıryq terýge sha­qyr­dy. Qalamen irgeles jatqan bir aýylǵa bardyq. Tabıǵaty keremet jer eken. Sony­men kesh batyp, barlyǵymyz das­­tarqan basyna jınal­dyq. Hanbıbi men onyń kúıeýi Turdy­qy­lysh maǵan qarama-qarsy otyryp qalyp­ty. Oıymda esh nárse joq, kúlip-oınap qaıttyq. Tańerteń jumysqa kelsem, Hanbıbi men Turdyqylysh telefon soǵyp: «Nureke, biz ekeýmiz túnimen uıyqtamaı, keshegi otyrystan alǵan áserimizben «Nurıkamal» degen ándi dúnıege alyp keldik», dedi. Men partııanyń qyzmetkerimin, obkomnyń basshylary erteń ol ándi estise áńgimege qalatynym belgili, ashýlanyp: «Men sendermen óleń jazýǵa bola barǵan joqpyn, kerek emes senderdiń ánderiń», – dedim de telefon tutqasyn qoıa saldym. Sodan bes aıdaı ýaqyt ótip, qazan aıy keldi. Ekeýi de habarsyz. Birde jumysta otyrsam, telefonyma bireý qońyraý soqty. Kótersem, Farıza apam (Ońǵarsynova). Buryn Torǵaıǵa kelgen kezinde meni únemi janyna ertip júretin. «Nurıkamal, sen Shymkentke kelip qalypsyń ǵoı, qutty bolsyn qyzmetiń. Men de osynda keldim, jolyǵaıyq», – dedi. «Jaraıdy, apa, qazir jumys bitkennen keıin bir jerge baryp shaı isheıik», – dedim men. «Joq, men qazir bir úıde otyrmyn, shaıyńdy osy jerden ishesiń, dereý kel osy úıge», – dep buıyrdy apam. «Jaraıdy», dedim de, mekenjaıyn jazyp alyp, keshki saǵat jetide álgi úıge bardym. Sóıtsem, ol Hanbıbiniń úıi eken. Turdyqylysh ekeýi Farıza apamdy shaqyryp alyp, shyǵarǵan ánderin tyńdatypty. Sóıtip, Farıza apam maǵan urysyp,Turdyqylyshqa «Nurıka­maldy» oryndatty. Shynyn aıtý kerek, án barlyǵymyzǵa da qatty unady. Sol sátte apamyz: «Áı, Turdyqylysh, ár kompozıtor ómirde bir-aq ánimen este qalady, sen sol óleńdi jazypsyń. Budan keıin sen án jazǵandy qoı!» – dedi. Sonymen, barlyǵymyz kóńildenip, as sońynda Farıza apam: «Hanbıbi, myna ándi Kenjeǵalı Myrjyqbaevqa berý kerek, sonyń tabıǵatyna kóbirek keledi», – dedi. Sodan aqyn apamyzdyń aıt­qanyndaı boldy. Kenjeǵalı aǵa­myz ándi jaqsy oryndap júrdi. Al búgin Serǵalı Balajan aıtqandaı, «Nurıkamaldy» Jubanysh zamanaýı úlgide shyrqap júr...». Keremet oqıǵa! О́ziniń qudaı qosqan qosaǵynyń ózge bir áıelge degen jaýapsyz qalǵan mahabbat mashaqatyn Hanbıbishe jyrlaǵan aqyn áıel álem ádebıetinde joq! Osyny estı sala, men Hanbıbini izdep júrip oqıtyn bol­dym. Iisi qazaqtyń áıel zatynda mahabbatty Farızadaı egile jyrlaǵan eshkim joq edi. Hanbıbiniń óleńi odan da bólek: «Aspandaǵy Aı ma dedim, Jastyq shaǵym qaıda meniń? Júregimdi eljiretken, Janym qandaı jaıdary ediń? Nurıkamal, Kamalym-aı, Kúndeı ashyq janaryń-aı, Qolym jetpeı, sózim de ótpeı, Jaýtańdadym, qabaǵyńa-aı, qaraǵym-aı! Oıyń ozyq, sóziń tátti, Qandaı ana seni tapty? Kóńilimniń sharasyna, Syımaı tasyp, sezim jatty... Kóp ishinde kórip edim, Taǵdyryma senip edim, Kóz aldymnan ketpeı qoıdyń, Qaıdan kelgen elik ediń? Nurıkamal, Kamalym-aı, Kúndeı ashyq janaryń-aı, Qolym jetpeı, sózim de ótpeı, Jaýtańdadym, qabaǵyńa-aı, qaraǵym-aı!..» Muny áýenge salmaı-aq, kózben oqysań da – án! Áýeletip shyrqasań da – án! Poezııa degen, mine, osyndaı bolady! Poezııa – aqynnyń bolmys-bitimi. Minez degen sóz! Adam balasy Allanyń jaratylysynan asyp, eshqaıda kete almaıdy! О́leń – adamnyń avtoportreti, ol qashan da aqynnyń ózinen aýmaıtyn dúnıe bolady! Hanbıbige qarańyz: onyń ıttiń etinen jek kóretini: «Jigeri joq jigitke – júrekti bop kóriný, Tiregi joq jigitke – bilekti bop kóriný; Araq­qumar jigitke – ishpeıtindeı kóriný, Balaqqumar jigitke – túspeıtindeı kóriný, Qaýqary joq jigitke – taqymdy bop kóriný, Aıtary joq jigitke – aqyl­dy bop kóriný... Kóriný de kóriný – tirideı qaq bóliný!». «Men Anna da, Marına da emespin», degen Hanbıbiniń «Qyzy edim men bir baıdyń «О́leń» degen», – dep aıtý­ǵamoraldyq haqysy bar, árıne! Áıelder poezııasy – ózgeshe álem. Zaman­dasym Ońaıgúl Turjan men keıingi býyn Janat Áskerbekqyzy, Quralaı Omarlardyń shyǵarmashylyǵyna degen iltıpat-qurmetim bólek. Al qazirgi qyzdar poezııasynda osylardan ereksheleý, ozyq deıtindeı bir jańalyq, sony lep baıqalmaı tur. Esenǵalıdyń «Áıelden aqyn shyq­paıdy, kúıshi ne bıshi bolmasa...» degen sózin árkim ártúrli qabyldady. Árıne, Esenǵalı adamzat rýhanııatynan oıyp turyp ornyn alǵan Anna Ahmatova, Marına Svetaevanyń aty-jónin bilmeı otyrǵan joq. Onyń aıtpaǵy basqa. «Aleksandr Blok birde Maıakovskııdiń mýzeıde ótken keshine barady. Sonda mýzeıge adam syımaı ketken eken. Tańǵalady. Keıin ózi kesh jasaıdy. Bes-aq adam keledi. Onyń úsheýi áıel. «Okololıteratýrnye damy» degender bolady, aqyly azdaý, ajary durystaý, óleńdi jaqsy kóretin áıelder. Jalpy, óleńdi súıetin áıelderden qorqý kerek. Muny maǵan Toqash aıtqan», – deıdi Esenǵalı. Al, kerek bolsa! Oıynan shyǵaryp otyrǵan joq. On toǵyzynshy ǵasyrdaǵy orys ádebıetiniń tarıhynan oıyp alyp, aıtyp otyr. Talant pen haltýra qashannan qoıan-qoltyq ǵumyr keship keledi. Gúl men tiken syqyldy. Aramshóp qaptasa, gúl-baqshań ónim bermeıdi, másele – osynda. Ulttyń rýhanııaty jutaǵan saıyn eldiń eńsesi tómen túsip, erteńi kúmánǵa aınalady. Elikteý men solyqtaý – ulttyq rýhanııattyń túbine jetedi. Esenǵalıdyń «keıingi jastar ınkýbatordan shyqqan sııaqty. Báriniń óleńi jaqsy. Biraq, keremet emes. Sondyqtan men olardy kórgende aqyndar dep emes, oqyrmandar retinde baǵalaýǵa beıimmin», – degeni de ras. Búginde «okololıteratýrnye damy» óz aldyna, «okololıteratýrnye mýjchıny» degender kóbeıip ketti! Aqyly múlde az, ajary adam kórgisiz, saýatsyz, adamgershiligi óte tómen, boıy – bulǵań, túsi – jylmań... О́zderin «qanatty aqyn», «talantty jazýshy», «sanatty synshy» sezinedi. Osy Feıs­býktyń betinde qara qurttaı qaptap júr... Ádebıet jynysqa – erkek, áıelge bólinbeıdi. Daryndy men dáldúrishke bólinedi. Bulardy kórgende «okololıteratýrnye damalarmen» jylap kóriskiń keledi! Mynalardan ne úmit, ne qaıyr?!. О́leńdi de súımeıdi! О́mirdi de unatyp júrgenderi shamaly... Sóıtip júrip, Abaıdy «aınal­dyrǵysy» keledi bular. Esenǵalıdyń «Áıelden aqyn shyq­paıdy...» degeni jalǵannyń jary­ǵyna shyqqanda Farıza ápkemiz tiri edi. Sony aıtyp, talaı ret jymıyp otyrǵanyn óz kózimmen kórgen edim... О́ıtkeni ol óziniń uly aqyn ekenin ishinen jaqsy biletin. Aqyndyqtyń aýyr júgi, joly jińishke áıel zaty óz aldyna, atandaı er-azamattyń da bekem belin qaıystyryp jiberetinin ol ádebıet tarıhynan tereń qanyqqan-dy. 1950 jyly orystyń uly aqyn-hanshaıymy Anna Ahmatovany KSRO Jazýshylar odaǵynan shyǵaryp jiber­gen... Keıin Stalın ólip, el aqyl-esin jıǵan kezde ony odaqqa qaıta qabyl­daıdy. Sol kezde qatar júrgen zaman­­das-qoǵamdastardyń bári únsiz qalyp­ty. Ishinde aqynnyń darynyn una­ta qoımaıtyn kúnshili, kóleńkesinen qor­qatyn jaǵympaz, jansyzy da bar... Sonda Dante Alıgerıdiń «Táńiriniń tálkegin» tárjimalaǵan Lozınskıı sýyrylyp shyǵyp: «Orys ǵylym akademııa­syn Lomonosovqa qaldyrǵanymyzdaı, orys poezııasyn da Ahmatovaǵa qaldyr­ǵan­y­myz jón bolady!», – degen ǵoı! «Osy sóz aıtylǵan tusta, – dep jazdy Ahmatova keıinnen, – men orys jeriniń «uly jazýshylarynyń» tershigen kózderine qorqynyshpen qarap otyrdym...». Antıpoezııa deıtin bir jeksuryn bar myna jaryq dúnıede. Adamzattyń alǵashqy aqyny Gomermen ilese týǵan. Atam­zamannan taırańdap keledi. Tarıh­qa qarap otyrsańyz, osy ońbaǵannyń eń tejeýsiz, betimen ketip, saıran salǵan kezeńi sovet ókimetiniń tusy eken. Teksiz qul, betsiz kúńmen qosa qutyrǵan pále! Lenın shala saýatty, darynsyz Demıan Bednyıdy memlekettiń bas aqyny dep jarııalaıdy. О́zi turǵan Kremlden páter beredi. Bul kezde Aleksandr Blok ta, Osıp Mandelshtam men Anna Ahmatova da tiri. Blok ashtan óledi. Mandelshtam aıdalyp ketedi. Ahmatova óle-ólgenshe úısiz-kúısiz ótedi. Farıza men Hanbıbiniń sońynan erip, ómirin óleńge arnaǵan qaryndas­tarymdy kórgende belgisiz bir ýaıymǵa batyp, kóńilim qulazyp ketedi keıde... Serik AQSUŃQARULY