Naryq jáne moral

2013 jyly Garvard ýnıversıtetiniń professory, amerıkalyq saıasatker-fılosof Maıkl Dj. Sandeldiń «Aqsha ne satyp ala almaıdy. Naryqtardyń moraldyq shegi» (Michael J. Sandel. «What money can’t buy. The moral limits of markets») atty týyndysy jaryq kórgen bolatyn. Kitap aıdarynan sezilip turǵandaı, Maıkl Sandel bul shyǵarmasynda naryqtyq ekonomıka men moraldyq-etıkalyq qundylyqtar arasyna túsken syzattyń búgingi tańda tym ulǵaıyp ketkenin dáleldeıtin mynadaı paıymdy alǵa tartady: «2008 jylǵy qarjy daǵdarysyna túrtki bolǵan úderis odan kóp buryn, atap aıtqanda, qoǵamnyń ósip-órkendeýiniń, erkindiginiń jáne tabysqa kenelýiniń kilti ókimetterdiń qolynda emes, kerisinshe, naryqtyq ekonomıkanyń ýysynda dep, AQSh prezıdenti Ronald Reıgan men Ulybrıtanııa premer-mınıstri Margaret Tetcher jar salǵan, sonaý 1980-jyldary bastalǵan bolatyn. Sońyra, aldyńǵylar sekildi Bıll Klınton men Tonı Blerden de qoldaý tapqan álgi lıberaldyq eıforııa 1990-jyldarǵa deıin jalǵasty. Solaı bola turǵanmen, dál búgingi tańda naryqtyq ekonomıkaǵa degen sheksiz senim álsiredi. Sebebi, tym ásirelenip, asqaqtata madaqtalyp, qoǵamdy shamasy kelmes táýekelderge bel býǵyzǵan álgi dáýirdiń kúni ótip ketti...». Shyndyǵynda da, M.Sandeldiń bulaısha túıindeýine negiz bolatyn dáıekter búgingi bolmysta jetip artylady. Birinshiden, 2008 jylǵy qarjy daǵdarysy HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda álem ekonomıkasyn jappaı kúıretip ketken Uly daǵdaryspen teń túspese, kem túspegeni daýsyz. Ekinshiden, atalǵan avtor aıtpaqshy, HHI ǵasyrdyń bastapqy onjyldyǵynda bastalǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń mıllıondaǵan jurtty sansyratyp, sondaı-aq jumyssyzdyqty sharyqtatyp jibergeni bylaı tursyn, adamzat sanasyn da ýlap ketkeni shyndyqtan alys emes. Osy oraıda, kez kelgen naryqtyń qozǵaýshy kúshi men tetigi suranys pen usynys deı turǵanmen, M.Sandel álgi naryqty moral men etıka turǵysynan tarazylaı kele, onyń kóleńkeli astarynyń da bar ekenin oqyrman qaýymǵa jaıyp salady jáne óz paıymyn dáleldeý úshin keltirgen utymdy dáıekteriniń barlyǵy derlik kókeıge qonady ári naryqtyq ekonomıkanyń moral men etıkadan attap ketetin tustaryn dál sýretteıdi. Aıtsa, aıtqandaı-aq, suranys pen usynys qatar júrgen búgingi naryq zamanynda bolsyn, ótken dáýirlerde bolsyn, aqshanyń satyp ala almaıtyn dúnıesi múlde bolmaǵan sııaqty áser qaldyrady. Munyń naqty dálelderiniń biri retinde órkenıetter tarıhynda quldyqqa adamdar satylǵan usqynsyz dáýirdiń de oryn alǵanyn eske túsirý jetkilikti. Alaıda, ol zaman ótti, kelmeske ketti deý áli erterek. О́ıtkeni, saıasatker-fılosof Maıkl Sandel keltirgen dáıekterdiń ishinde búgingi tańda da «Aqshań bolsa qaltańda, taltańdasań taltańda» degen sekildi qaǵıdany maldanatyndardyń qulaqtary qyltıyp turǵanyn baıqamaý múmkin emes. Zaman ózgerdi degenmen, naryqtyń zańy – suranys pen usynys ózgergen joq. Demek, naryq zamanynyń sýbektisi – adam da ózgergen joq. Tek satylatyn taýar men qyzmet túrleri ǵana ózgerdi. Búgingi naryqtyń suranysyna saı, baǵasy ýdaı ıahtalar men júırik sport avtomobılderi de, altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen jıhazdar men kózdiń jaýyn alatyn alqa, júzik, syrǵalar da, gaýhartaspen naqyshtalǵan ózge buıymdar da, tańdaýly óner týyndylary da, quny aspan tiregen jyljymaıtyn nemese jyljıtyn múlikter de, tipti naryqtan aýyly alystaý bilim berý, densaýlyq saqtaý, otbasylyq ómir, qorshaǵan orta sekildi uǵymdarǵa qatysty qyzmet túrleri de aqshaǵa satylyp jatyr. Bir sózben aıtqanda, búgingi adamzat naryqtyq ekonomıkadan naryq qoǵamyna jappaı syrǵyp ketkendeı áser qaldyrady. Bulaı demeske negiz joq. О́ıtkeni, búgingi naryq jumyrtqadan jún qyrqýdyń aıla-tásilin shegine jetkizip ıgerip alǵan. Buǵan bir mysal. AQSh-ta keptelegi kóp joldardan qutylý úshin belgili bir mólsherde aqsha tólep, jyldam jolaqpen zymyraý múmkindigin satyp alýǵa bolady. Nemese taǵy bir mysal. Nıý-Iork qalasynyń Ortalyq parkinde ornalasqan Halyq teatry ár jaz saıyn ashyq alańda Shekspırdiń pesalaryn tegin qoıady. Biraq kórermenderdiń kóptigi sondaı, álgi parkke bas suǵý ońaıǵa soqpaıdy. Mundaı kezde parkke kirý bıletin satyp alý úshin qaraqurym adam kezekte saǵattap turady. Dál sol kezderde ınternet-saıttarǵa 125 dollarlyq aqysy tólense, bılet alyp berýge daıyn alypsatarlardyń uzyn tizimi jarııalanady. Bul usynysqa suranys ta lezde tabyla ketedi. Sóıtip, kezekte turǵan ózge jurttyń quqy buzylady. Moral men etıka jaıy­na qalady... Sonymen, naryq ne istetpeıdi, aqsha ne satyp almaıdy? Saıasatker-fılosof qoıǵan bul suraqtardyń jaýabyn tabýdy oqyrmannyń ózine qaldyrǵan durys bolar. Biraq bir shyndyq mynaý: dál búgingi tańda satyp alýǵa bolmaıtyn shynaıy dostyq pen ımandylyq, tabıǵı taza aýa men taza sý, qospasy joq ishim-jem jáne kirshiksiz moral men etıka álemdik naryqtyń tabanyna túsip, taptalyp bara jatqany kúmán týdyrmaıdy. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri