Qazaq halqynyń jadynda osyndaı sózdermen ardaqtalatyn tarıhı tulǵa týraly paıym
Bul kúnde aty ańyzǵa aınalǵan, túrkilerdiń alyp memleketi bolǵan Altyn Ordanyń bıligin on jeti jyl ustap turǵan Edige batyrdyń esimi tek qazaq halqy emes, Orta Azııa, Reseı, Eýropa elderine belgili. Ol bılik qurǵan ýaqyt Ámir Temir soqqysynan ydyraı bastaǵan Altyn Orda memleketiniń qaıtadan kóterilgen tusy boldy. Edigeni kózimen kórgen arab tarıhshysy Ibn Arab-Shahtyń, Álı Jezdiniń, Eýropa tarıhshysy G.Klavıhonyń eńbekteri búgingi kúnge jetip otyr. Onyń tarıhyn zertteýge Shoqan Ýálıhanov aıryqsha kóńil aýdardy. «Edige» eposynyń qazirgi kúni «klassıkalyq Shoqan varıanty» atalatyn nusqasyn qalyptady. Keıinnen «Edige» tarıhı-qaharmandyq eposyn zertteýge akademıkter V.Bartold, P.M.Melıoranskıı, V.V.Radlov, V.M.Jırmýnskıı, Q.Sátbaev, M.Áýezov, t.b. atsalysty. Edigeniń esimi burynǵy Qazaq Sovet ensıklopedııasyna, qazirgi «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasyna endi.
Edigeniń ómirbaıany sol zamannyń dańqty tulǵasy Ámir Temirmen tikeleı baılanysty. Temir Edigeniń otany Altyn Ordany úsh ret – 1389,1391,1395 jyldary shaýyp, qaıta ońalmastaı etti. 1395 jyly Toqtamys Ámir Temirden tolyq jeńilis tapty. Túrkilerdiń baǵy taıdy. Jeńiske jetken Temir Saraıdy, Hajy Tarhandy tonap, qıratyp, halqyn qyrdy. Temirdi kózimen kórgen jeke jylnamashysy Sharaf-ad-dın Álı Jezdi: «Sahıbkıran voshel v Hadjı Tarhan, sobral s naroda nalog poshady. Sobrav nalog poshady, gorod obobralı. Sarevıchı ı bekı proshlı reký Itıl po ldý, a Mýhammadı pýstılı pod led. Pobedonosnye voıska dostıglı Saraıa, vzıalı ego, gorod sojglı, a jıteleı ograbılı, shvatılı ı prıvelı», dep tańbalaǵan. Tarıhshynyń jazýy boıynsha, Ámir Temir tek qalalardy ǵana osyndaı kúıge túsirip qoımaıdy, onyń aınalasyndaǵy óziniń at tuıaǵy jetken jerlerdiń bárin typ-tıpyl qylady.
Tarıh tereńine budan ári úńile bersek, Ámir Temirdiń bul taraptaǵy bar isin sanap túgesý múmkin emes. Sońǵy kresshiler joryǵy kezinde musylman balasyn qan jaldap, ot keship qorǵaǵan Osman túrikteriniń bıleýshisi Baıazıt 1402 jylǵy shildede tutqyndalyp, Temir qolynan qaza tapty.
О́zin óltirmek bolǵan Toqtamystan jan saýǵalap qashqan Edige 1389 jyly Temirge kelip panalaıdy. Edigeniń birese Toqtamys jaǵyn qoldaýy, birese Temir jaǵynda bolýy onyń «turaqsyzdyǵyn kórsetedi» degen baıbalamdardyń túpki sebebi osyndaı. Keıbir adamdar tarapynan Ámir Temirdiń 1391 jyly Toqtamysqa attanýyna Edige sebepshi bolǵan degen sózder aıtylady. Saıası bosqyn retinde barǵan Edigeni bulaı kinálaýdyń reti qısynǵa kelmeıdi. Ámir Temirdiń Altyn Ordany kúıretýdegi basty sebebi – ózimen irgeles otyrǵan memlekettiń odan ári kúsheıip ketpeýin kózdeýden. Edige Ámir Temirdi Altyn Ordaǵa qarsy aıdap saldy degennen góri, Altyn Ordany qulatý úshin Temir Edigeni paıdalanbaq boldy degen durysyraq tujyrym bolmaq.
1391 jylǵy joryqtan keıin Edigeniń Temirden at quıryǵyn kesýin akademık B.D.Grekov Temirdi aldap ketý, bılikti qolǵa túsirýdi ańsaý dep kórsetedi (Grekov B.D., Iаkýbovskıı A. Zolotaıa Orda ı ee padenıe. – M.-L: Naýka, 1950. str. 389). Temirdiń qasynda uzaq júrgen, onyń qanquıly joryqtaryn, shekten asqan qataldyǵyn kózimen kórgen Edigeniń óz otany Altyn Ordany túpkilikti kúıreýden saqtaý úshin kúresýi, Temirden qutylýdyń jolyn izdeýi – aqyl-oıǵa qaıshy kelmeıtin qubylys. Ámir Temir óziniń qateleskenin sezip, Edigeni qoldan shyǵarmaý kerek ekenin túsinip, oǵan shabarman jiberedi. Bir jumysqa baılanysty aqyldasatyn sharýa bar deıdi. Edige bylaı dep shabarmandy keri qaıtarady: «Ýpravlıaıtes s vashım delom, da otpravtes k vashemý gospodıný, oblızyvaıte ego rýkı ı soobshıte emý, chto sroký nashego obeshanııa týt kones ı chto ıa (dale) ne prıchasten emý, ıbo strashýs Allaha» (Safargalıev M.G. Raspad Zolotoı Ordy. – Saransk, 1960. str. 158). Osy sózinde turyp, budan keıin óle-ólgeninshe ózin Temirden aýlaq ustady.
Birde Ámir Temir Edigeni óz Ordasyna shaqyryp kóredi. Ol oqıǵa týraly R.Klavıho bylaı dep tańbalaǵan: «Mejdý tem Totamıh, ımperator Tartalıı, ı Tamýrbek prımırılıs ı vmeste staraıýtsıa obmanýt Edegýıa. Tamýrbek poslal skazat emý, chto ved emý ızvestno, chto on v ego vlastı, chto on ego lıýbıt ı proshaet, eslı v chem nıbýd protıv nego pogreshıl, ı chto hochet byt ego drýgom; a chtoby mejdý nımı bylo rodstvo, on predlagaet jenıt svoego vnýka na odnoı ız ego dochereı. Govorıat, chto etot Edegýı otvetıl emý, chto on projıl s nım 20 let ı byl tem, komý on bolee vseh doverıal, ı chto znaet ego slıshkom horosho ı vse ego hıtrostı ı chto takımı ýlovkamı ego ne provestı, chto on ponımaet, chto vse etı dovody tolko dlıa togo, chto by obmanýt, ı eslı onı deıstvıtelno stanýt drýzıamı, tak tolko na pole branı s orýjıem v rýkah, tak on ım otvetıl» (Klavıho G. Istorııa velıkogo Tamerlana // Vlastelın Evrazıı Tamerlan. – Almaty, 2003. str. 165). Bul derek Edigeniń Ámir Temirden seskense de, keıbir tarıhshylar aıtyp júrgendeı qoryqpaǵanyn aıǵaqtaıdy.
HIV ǵasyrda ábden kúsheıgen, tarıhta uly qolbasylardyń biri dep tańbalanǵan Vıtovt bılegen Lıtva men Polsha Batys jáne Ońtústik orys jerlerin, Ýkraına men Belorýssııany dárgeıine qaratqan edi. Lıtva, Polsha, Vengrııa, Shvesııa jan-jaqtan tónip, Reseıdi qaıtarymsyz bólip alý aldynda turǵan bolatyn. Ortalyq Reseı Edigeniń 1399 jylǵy Borsyqtydaǵy jeńisi arqasynda ǵana aman qaldy. Bul jóninde belgili orys tarıhshysy L.N.Gýmılev: «Samyı bolshoı vyıgrysh ot bıtvy na Vorskle polýchıla Moskva. Porajenıe Vıtovta spaslo ee ot ýgrozy lıtovskogo zahvata, a lıtovskıı knıaz daje poterıal na vremıa Smolensk (1401)», – dep jazady (Gýmılev L.N. Ot Rýsı k Rossıı. – Moskva, 2004. str. 226).
Memleketiniń abyroıyn asyryp, irgesin qaıta bekitken kóregen saıasatker, saıypqyran qolbasy týraly halyq eposy:
Kespe-kespe sary altyn
Kesip olja qyldyrdy.
Edil jurtyn jıdyryp,
Úlken bir toı qyldyrdy.
Aǵalardy aldyryp,
Keńessiz ósken bul jurtty
Keńesti jurt qyldyrdy,
Qalany qaıta turǵyzdy,
Jerin elge toltyrdy,
Ortasyna arý orda qondyrdy,
– deıdi. Sovet ǵalymdary B.D.Grekov pen A.Iý.Iаkýbovskıı ózderiniń «Altyn Orda jáne onyń qulaýy» dep atalatyn áıgili eńbekterinde: «Másele mynada, tarıhı ómir súrgen Edigeımen qatar taǵy bir kópe-kórineý dáripteýge baǵyttalǵan feodaldyq epostyń, noǵaı eposynyń batyry bar. Bul bektik-feodaldyq eposta Edige tulǵasyna berilgen minezdemeni tarıhqa, ańyzdan tarıhı shyndyqqa kóshý, bul degen úlken qatelik, tarıhty burmalaý. Pantıýrkısterdiń múddesine ǵana qyzmet etetin ultshyl-shovınıstik tarıhnamanyń keıde osyndaılarǵa baratyny bar», – dep jónsiz jazǵyrady (Grekov B.D., Iаkýbovskıı A. Zolotaıa Orda ı ee padenıe. str. 385).
1399 jyly 12 tamyzda Borsyqtyda, 1408 jyly Máskeýge, keıingi Kıevke shabýyl jasaýda, Horezmdi qorǵaýda Edigeniń basshylyǵymen ótken maıdandar onyń uly qolbasylardyń biri ekenin naqtyly aıǵaqtaıdy.
Akademık V.M.Jırmýnskıı Edige Toqtamystyń balasy Qadirberdimen bolǵan soǵysta óldi degen qorytyndy jasaıdy. Muny dáleldeýde arab tarıhshysy ál-Aınıdiń (Elaınıdiń) deregin keltiredi. Qadyrǵalı Jalaıyrdyń «Shejireler jınaǵyndaǵy» málimetter ol derekti naqtylaı túsedi: «Keıin on bir jyl ótkende Qadirberdi han Qyrym áskerimen kelip, Edil darııasynan keship ótip, Edige bımen soǵys qyldy. ...Edige bı jaraly boldy. Qadirberdi han da jaraqat aldy. Eki jaq áskeri birin-biri aıamaı keskiledi. Ichkılı uly Hasan Edige bıdiń aqta atyn (ereýil atyn) ustap tur edi. [Sol] Qadirberdi hanǵa «Edige munda jatyr» dep habar berdi. Ol jetip kelip, ony óltiredi. Qadirberdi han da sol jaraqattan keıin birneshe kúnnen soń opat boldy» (Qadyrǵalı Jalaıyr. Shejireler jınaǵy. – Almaty: Qazaqstan, 1997. 115-b.). Ataqty tarıhshymyz taǵy da: «Ol ýaqytta Qadirberdi han Edige bımen soǵys qyldy. Jaıyqtan shyqqan Elek sýy edi. Onan joǵary úsh Bórte shyǵady. Ol úsh Bórteniń orta Bórtesinde Qadirberdi hanmen Edige bı qatty soǵys qyldy» – dep ólgen jeri men kim óltirgenine deıin jazyp ketken. Taǵy da aıtady, 63 jasynda dúnıeden ozyp edi deıdi (118-b.). Hıjra esebinen qazirgi kúntizbege kóshkende Edige 1356/57-1419/20 jyldary ómir súrgen bolyp shyǵady. Al Elek pen ortańǵy Bórteniń arasy – qazirgi Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdanyna qarasty terrıtorııa.
Edigeden keıin Altyn Ordanyń shańyraǵy shaıqalyp, burynǵy kúsh-qýaty kemı beredi. Bul jaǵdaı tarıhı-qaharmandyq epostyń bashqurt versııasynda:
Izeýkáı húzen bótkán hýń,
Izelenán ber ıotom
Hyýzy ýrtlap ıotkan hýń,
Ildeń kónó batkandaı,
Býıyn monar alǵandaı,
Etem torop kalǵandaı,
Yshyk býlǵan Ýraldyń
Bar kaıahy ıshelep,
Ergá kolap tóshkándáı, –
dep kórsetilse, tatar versııasynda:
Idel-ıortny daý aldy,
Iаý óstená ıaý kılde,
Idegáı áıtkán kón kılde.
Chyńgyznyń kýıgan han tagy
Kan tagy býlyp áverelde;
Han sarae kamaldy.
Kyrym, Kazan, Ajdarkan
Bashly-bashly ıl býldy,
Altyn Ýrda taraldy, – dep baıandalǵan.
Al keıingi qazaq jyrshylary ony:
Edigem meniń er edi,
Eldiń qamyn jer edi,
El ishine daý kirse,
Men shesheıin der edi.
El shetine jaý kelse,
«Men baraıyn!» der edi, – dep joqtady.
Shyǵys tarıhshylary ony «Joshy ulysyn óz degeninshe bıledi», «Deshti eliniń, Saraı men Qyrymnyń shynaıy bıleýshisi», «Deshti Qypshaq pen ózbek eliniń ámirshisi», «patshalardy óz qolymen aýystyryp otyrdy» dep jazady. Orys jylnamalarynda «Uly knıaz» dep atalady. Iаǵnı Máskeýdiń, Lıtvanyń uly knıazdarymen para-par esepteledi. Eýropalyqtar ony «Deshti Qypshaq ámirshisi», «Tatarııa ımperatory», «Altyn Ordany bıleýshi» deıdi.
Ol aqyldylyq pen qaıyrymdylyqtyń úlgisi esebinde jyrlarǵa qosylyp, birte-birte túrki halyqtarynyń qasıetti áýlıe adamyna aınaldy. «Sego sveta derjava na velıkıh mesteh, schastlıvoı ospodar, ýmnoı kak Bıýreka, ým sıa ý nego rodıl, vere nadeja, lıýdem podpora, Bogom vozlıýblen, a ot lıýdeı pochten, nad sýdıamı sýdıa, a velıkıe lıýdı slový ego bylı rady, ınyh ospodareı vernee byl ı saltanov – Edıgeı knıaz» (gramota Mýsy-bııa Ivaný III – Posolskaıa knıga, 1984, str. 39).
Ony óte jaqsy bilgen sol zamannyń tarıhshysy: «Pravıl on vsemı delamı Deshtskımı okolo 20 let. Dnı ego (sarstvovanııa) bylı svetlym pıatnom na chele vekov, ı nochı vladychestva ego ıarkoı polosoı na lıke vremen», – dep jazdy (Ibn Arabshah. Chýdesa predopredelenııa v sýdbah Tımýra // Istorııa Kazahstana v arabskıh ıstochnıkah. – Almaty, – 2005. – T. 1. str. 37).
Biz joǵaryda Edigege qatysty negizgi tarıhı derekterge birshama toqtalyp óttik. Atalǵan qaharmandarǵa baılanysty sandaǵan qujattar, belgili tarıhshylar jazǵan eńbekter bolǵanymen, shyn máninde, Edige, Toqtamys, Ámir Temir arasyndaǵy baılanys óte shytyrman, qat-qabat. Álgideı kóp eńbektiń ózi muny tolyq ashyp bere almaıdy.
Tatarstan ǵalymdary Edige týraly jyr-dastandardyń óz tilindegi 12 nusqasyn jarııaǵa alyp shyqty. Orys tiline aýdarǵan adamǵa «Tatarstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri» ataǵyn berdi. Jarty mıllıon qaraqalpaq aǵaıyn 2001 jyly Edigege arnap halyqaralyq konferensııa ótkizdi. Oǵan Japonııa men Germanııadan tanymal ǵalymdar keldi. Nókis qalasyna Edigeniń eskertkishin ornatty. Joǵary oqý oryndary baǵdarlamasyna engizdi. Reseıdegi – táýeldi 70 myń noǵaı da osyndaı iri sharalardy júzege asyrdy. «Edige» eposynyń 600 jyldyǵyn toılady. Qazaqstan ǵana únsiz otyr. Shyn mánisinde, Edige – qazaq jeriniń perzenti.
Qazaqstanda «Edigeniń maıly jurty» dep atalatyn alqap bar. Aqtóbe oblysy sheginde «Edigeniń jaly» degen tóbe tur. Atyraý oblysynda, Saǵyz stansasynyń batysynda, Noǵaıty ózenimen eki ortada «Edige» dep atalatyn jer bar. Saǵyz stansasynyń ońtústik-shyǵysyndaǵy 10 shaqyrym jerdegi qatar eki qorymdy jergilikti jurt áli kúnge deıin Edigeniń ákesi men sheshesiniki dep aýyrǵan-syrqaǵanda, bala tilegende, qıyndyqqa dýshar bolǵanda basyna túneıdi, qurbandyq shalady.
Edigeniń molasy Aqtóbe oblysynyń sheginde, Baıǵanın aýdanynda. 1869 j., 1904 j. 1950 j, 1983 j., Reseı oqymystylary túsirgen kartalarda tańbalaýly. Onyń kirpishin zerttegen arheolog Rahym Baınazarov 15 ǵasyrǵa jatqyzdy. Qazirgi kúni qazba jumysyn kútip tur.
«Edige» atty tarıhı-qaharmandyq epos ta joǵaryda aıtylǵandardy joqqa shyǵarmaıdy, tek qazaq versııasynda ǵana emes, epostyń qaraqalpaq tilindegi ataqty Qııas jyraý nusqasynda ákesi Edigeni izdep Ámir Temir eline barǵan Nuraddın balaǵa han qaıdan keldiń degende:
«Jerim jyraq úsh aıshylyq shól maıdan,
Shyqqan jerim – Qarǵaly,
Elek, Keńsaıdan»,
– deıtini bar. Bul ózender qazaq dalasynyń qaq ortasyn aıqysh-uıqysh tilip ótip jatyr.
Basqasyn bylaı qoıǵanda, osy atalǵan dálelderdiń ózi-aq tirisinde ataq-dańqy jer jaryp, azýyn aıǵa bilegen, ólisinde kúlli túrki halqy joqtap, aty ańyzǵa aınalǵan áýlıe keıipti Er Edigeniń qazaq jeriniń perzenti ekenin aıǵaqtaıdy. Olaı bolsa, barymyzdy baǵalaı bileıik, aǵaıyn.
Juma-Nazar ASANULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Aqtóbe
Sýrette: Edige. 1356/57-1419/20 (Hıjraǵa baılanysty); Edigeniń Amerıkada turatyn urpaǵy Mıstr Nık /Nıkolaı Ýrýsov/ Aqtóbe jerinde . 2012 j.; Edigeniń molasy – 1983 j. karta.
