Rýhtyń ulttyq ráýishi

Táýelsizdigimizdiń tolaǵaı sulbasy zor tulǵasymen jaqynnan kóringen (árıne, kóre biletin kókirek kózi barlarǵa) toqsanynshy jyldardyń basy bolsa kerek. Sol tustaǵy Almaty oblysynyń basshysy jyr alyby Jambyl aýylyna bara qalypty. Elmen júzdesipti, halyqtyń tynys-tirshiligin, muń-muqtajyn óz aýyzdarynan estimekke nıet bildiripti. Sonda sol aýyldyń, sol aýyldyń ǵana emes-aý, jalpy qazaqtyń kelini bolǵan, qazirde anasyna aınalǵan ataqty aqyn Nadejda Lýshnıkova: «Yqylasyńyzǵa rahmet! Biz eshnársege zárý emespiz. Tamaǵymyz toq, kóılegimiz kók. Turmysymyz jaqsy. Tek rýhanı azyq jaǵy tapshylaý bolyp tur», dep kóptiń tilegin jetkizedi. Osyny aıtýy muń eken, oblys basshysy dereý qasyndaǵy kómekshisine, aýdan basshylaryna qarata: «Estidińizder ǵoı, rýhanı azyq az deıdi. Erteńnen qaldyrmaı jemis-jıdek, qııar, qyzanaq, kókónistiń túr-túrin keltirińder osynda. Rýhanı azyqqa tarshylyq bolmasyn», dep tarpań tapsyrma beripti. Jıylǵan jurt saldary sýǵa ketip bir-birine qaraıdy. Nadejda jeńgemiz qazaq tilindegi gazet-jýrnaldardyń, kitaptardyń ýaqtyly jetkizilip turýyn suramaqshy bolǵan ǵoı. Ulttyq rýhty kóterý jaıyn aıtpaqshy bolǵan ǵoı. Rýhanı azyqty kókónispen shatastyrǵan rýhsyz basshymen áńgimeni ári qaraı sozýdy qajet dep tappapty. Osyǵan uqsas taǵy bir soraqylyq sál ilgeride Kókshetaýda bolǵan-dy. Oblys ortalyǵyndaǵy kóshege belgili ádebıet zertteýshi ǵalym, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń negizin qalaýshylardyń biri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, osy óńirdiń tól perzenti Esmaǵanbet Ysmaıylovtyń esimin berý týraly másele qaralyp jatady. Sonda oblatkom tóraǵasynyń bir orynbasary «Tovarıshı, a kto takoı Esmaganbet Ismaılov? Iа naprımer, o nem slyshý vpervye, ıa sam, naprımer, ego ne znaıý», dep replıka tastap, qazaq rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosqan kórnekti ǵalymnyń eńbegine, esimin qasterleý úshin laıyqtylyǵyna kúmán keltirgen, al óziniń bilimsizdigine beti de búlk etpegen. Qazaq áriptesi osylaı qyjyrtyp aıtyp turǵan soń orys aǵaıyndarǵa ne kiná taǵarsyń? Atqarý komıteti: «oblatkom orynbasary bilmese ne shara, másele ashyq kúıinde qala tursyn» dep, ultqa qyzmet etken aqjoltaı arýaqty razy qylýdyń ornyna, osy mańyzdy istiń sheshýin uzyn arqan, keń tusaýǵa salyp, uzaq sonarǵa qaldyrǵany da barmaq tistetken úlken ókinishterimizdiń birine aınalǵan-dy. Iá, ár jerde qazaq ádebıeti men mádenıetiniń, ult rýhanııatynyń túrli taǵdyryn bir-aq aýyz rep­lıkamen kesip tastaıtyn aýzy ýáli bilgiri sanalyp jańaǵy sheneýnik sııaqty ulttyq rýhtan jurdaı adamdar otyrsa, kósegemizdiń kógeretindigine kúmánimiz kóbirek bolary sózsiz. Osy rýhsyzdyqtan sol Kókshetaýda osydan qyryq jyldyń arysynda bolashaq Elbasyn kóregen áýlıelikpen tuńǵysh jyrǵa qosqan úlken aqyn, ómirbaqı «Sosıalıstik Qazaqstan» (búgingi «Egemen») gazetiniń tilshisi bolyp ótken Erkesh Ibrahımniń esimi qasterlený bylaı tursyn, múldem elenbeı umyt qaldyrylyp keledi. Qazaq ádebıetiniń klassıkteri Jaqan Syzdyqov, Sáken Júnisovke degen taǵzym-qurmettiń de jaıy qynjyldyrady. Sóıtip, rýhsyzdyq ulttyq qundylyqtarymyzdy, úlken tulǵalarymyzdy syılamaýǵa, olardyń taǵylymyn keıingi jas urpaqqa úıretpeýge ákelip soǵýda. Bizdiń aıtpaǵymyz, búgingi jahandyq keńistikte qazaq áýeli óziniń qazaq ekendigimen, qanshama halyqtardy tóńiregine toptastyryp Qazaqstan memleketin quryp otyrýymen qadirli. Basqalar osynaý memleket quraýshy halyqtyń ulttyq minezin, bitim-bolmysynyń daralyǵyn kórgisi keledi. Bul arada, tipti, túrińniń de, tilińniń de, kıimińniń de emes, eń bastysy, dilińniń qazaq bolýy mańyzdy der edik. Ol úshin búkil jan dúnıeń, týabitti bolmysyń, sana-sezimiń, julyn-júıkeń qara tyrnaǵyńa deıin ulttyq minezben nárlenbegi lázim. Osyǵan oraılas­tyra aıtsaq, árbir halyqtyń ózine tán ulttyq minezi, rýhanı dúnıesiniń ereksheligi, ulttyq qasıet-kelbeti bolady. Ulttyq minez – ulttyq brend. Jahandanamyz dep júrip jannan aıyrylýǵa bolmas. Álem japondardyń izetshildigin, nemisterdiń dáldigin, sheshenderdiń erjúrektigin baǵalaıdy. Ulttyqty daralaıtyn, tanytatyn erekshe rýh, ulttyq minez orystarda da, grýzınderde de, ózbekterde de, qyrǵyz baýyrlarda da, bizdiń qazaqta da bar. Dana Abaı kezinde «týra tildi kisini deımiz orys», dep orystardyń jalpyulttyq bir qyryn kórsetken-tin. Isi qazaqqa búginde shań bergen tikbaqaılyq, tasbaýyrlyq, daraqylyq jat bolǵan. Bir jamany, jalqaýlyq, jaıbaraqattyq, áreketsizdik, marǵaýlyq bútin halyqtyń daǵdysyna aınalyp kete jazdaǵan shaqtar da bolǵan. Osyǵan kúıingen Abaı óziniń ǵaqlııa qara sózderinde orystyń, tatardyń, ózbektiń kent salǵyshtyq, saýdagerlik, óner-bilim qýatyn jaqsy ulttyq qasıetterin nadandyqpen áýreshilik sanap, kúle qaraǵan qandastaryn qatty shenep, qaıta ondaı ǵıbrattardy tutas ult bolyp úlgi tutýǵa, ol ónerlerdi ulttyq qasıet-minezge aınaldyrýǵa shaqyryp edi. Shúkir, qazaqtar aıdaı álemge máshhúr qala da saldy, saýdany da qyzdyrýda, óner-bilimge de umtylyp jatyr. Bul – rýhtylyqtyń belgisi. Iá, árbir ulttyń óz rýhy, árbir rýhtyń óz ulty bolmaq kerek. Adam boıyndaǵy rýhtyń ulty – ulttyq minez, sonyń daralyǵy. Sol bolsa, joǵaryda aıtqandaı, ulttyq qundylyqtar, ulttyń uly tulǵalary jetimsiremeıdi, rýhanı azyqty eshkim kókónispen shatastyrmaıdy. Qorasanǵa qoı aıtyp, shybyn jandy jáne aıtyp Alladan suraıtynymyz: rýhymyzdyń ulty qazaq bolsyn deıik. Aldaǵy EKSPO-2017-de segiz qıyr shartaraptan kelgen meımandarǵa ózimizdi rýhy kúshti ult retinde kórseteıik. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»