Turmysty túzeý óz qolymyzda emes pe?

Jahandy jaılaǵan daǵdarys Qazaq­stanǵa da «salqynyn» tıgizbeı qoıǵan joq. Etek-jeńimizdi jınap, únemdeýge úırene bastadyq. Elbasy da, Úkimet te birinshi kezekte áleýmettik jaǵdaıǵa basa kóńil bólip otyr. Halyqty qoldaý men turmys-tirshiligin túzeýdiń túrli joldary bar. Deni-qarny saý, qol-aıaǵy balǵadaı azamattardyń qarap otyrmaı, tyrmysyp tirshilik jasaýy kerek qoı. Jumys joq emes, bar. Naryq zamany tabys tabýǵa mol múmkindik berip tur. Kózin tapqan adam turmysyn túzep qana qoımaıdy, kól-kósir baılyqqa da keneledi. Biraq soǵan umtylýǵa qulyq joq keıbireýde. Basqasyn aıtpaı-aq qoıaıyq, úıiniń janyndaǵy ultaraqtaı jerge kartop salmaıtyndar, kókónis pen jemis aǵashyn otyrǵyzbaıtyndar bar. «Sý joq» deıdi, «Jer qunarly emes, ónimdilik az túsedi» deıdi. Áıteýir, syltaý kóp. Eger, shyntýaıtyna kelsek, úı aınalasyndaǵy jer telimin tıimdi ıgerip, otbasynyń qysy-jazy tutynatyn azyq-túligin daıyndaýdyń ózi úlken jumys. Bul – otbasynyń tabysy, dastarqanynyń molshylyǵy. Kerek deseńiz, áleýmettik qoldaýdyń bir túri. Eger statıstıkalyq zertteý júrgizilse, elimizdiń kóp aýyldarynda úı janyndaǵy jer telimderin ıgermeıtin otbasylardyń kóp ekenine kúmán joq. Aýyldan qalaǵa kelip, jármeńkelerdi jaǵalap, kartopty, qyzanaq pen qyryqqabatty, basqa da kókónisterdi qap-qap qylyp satyp alyp jatqandardy talaı ret baıqadyq. Sony úıiniń janyndaǵy jer teliminen de alýǵa bolmas pa?.. Úlkender aıtýshy edi ǵoı: «Mańdaı termen tapqan nan tátti», dep. Baý-baqshada ósip turǵan alma nemese qyzanaq bazardan satyp alǵannan áldeqaıda dámdi bolady. Aqsha shyǵarmaısyz. «Bazardaǵy baǵa sharyqtap ketipti», dep kúıip-pispeısiz. Qarajatyńyz qaltańyzda qalady. Jumystyń eń úlkeni – urpaǵyńyzdy eńbekke baýlısyz, óz qolymen, mańdaıterimen nanyn taýyp jeýge tárbıeleısiz. Tárbıeniń tóresi eńbek qoı. Azyq-túlik degennen shyǵady, onyń baǵasy keıingi aıda kúrt ósken, tipti, 200 paıyzǵa qymbattaǵan taýar túrleri bar. Oǵan Ulttyq ekonomıka mınıstrligi elimizdiń óńirlerinde tekserý júrgizgen kezde kóz jetkizgen. Qazaqstannyń aımaqtarynda qymbatshylyq qysyp bara jatqanyn baıqaǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev jańa Úkimettiń alǵashqy otyrysynda osy jaǵdaıdy jaıyp saldy. Buǵan jol berip otyrǵan saýdagerler kórinedi. Árıne, baǵany qadaǵalaý men retteý tıisti quzyrly organdarǵa tıesili jumys. «Jurttyń qaltasyn qaǵa bermeıik, aldyn alaıyq» degeni shyǵar. Muny quptaımyz, álbette. Baǵanyń sharyqtaýyna jol bermeýdiń birden-bir amaly – halyqtyń tutynýyna qajetti azyq-túlikti ózimizde óndirý. Syrttan tasymaldaýdy azaıtý. Sonda ǵana baǵa turaqty bolady. Muny Elbasy talaı márte qadap-qadap aıtty. Biraq, sodan laıyqty qorytyndy shyǵarmaı otyrǵanymyz ókinishti. Qazaqstandyqtardy et pen sút, kókónis jáne basqa da kúndelikti tutynatyn azyq-túlik túrlerimen molynan qamtamasyz etetindeı múmkindik bar. Sony durys paıdalana almaı otyrmyz-aý degen oı keledi keıde. Osy oıymyzdy oıataıyq. Keshegi keńestik kezeńde kóptegen kásiporyndardyń qosalqy sharýashylyqtary boldy. Mal ósirdi, qus ósirdi, balyq sharýashylyǵymen, kókónispen aınalys­ty. Ne kerek, kásiporynda jumys isteıtinderge qosalqy sharýashylyqtarda daıyndalǵan ónimder beriletin. Tegin emes, árıne. Biraq, baǵasy bazarmen salystyrǵanda, áldeqaıda arzan bolatyn. Sapasyna da kúmán bolmaıtyn. Muny keı jerde áleýmettik paket deıtin, keı jerde áleýmettik qoldaý deıtin. Másele, ataýynda emes, osy arqyly qarapaıym halyqtyń jaǵdaıyn oılap, turmysyn jeńildetkeniniń ózi áleýmettiń áleýetin kóterý emes pe? Eger iri kásiporyndardyń qosalqy sharýashylyqtary óz eńbekkerlerin arzan azyq-túlikpen qamtamasyz etetin bolsa, bazardaǵy baǵa da óspes edi. Bul – bir-birimen baılaýly másele. Suranys bolyp turǵan soń saýdager azyq-túliktiń baǵasyn kótermegende qaıtedi? Ońtaıly sátti paıdalanyp, paıda tapqysy keledi emes pe? Ákim baryp, bazardaǵy baǵany túsirgenimen, ol kete salysymen aılasyn asyrǵan alypsatar ózi belgilegen baǵamen saýdasyn jasaı beredi. Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaev ta osyny aıtty. Ákimder bazarǵa barǵanymen, bul máseleniń túıini sheshilmeıdi. Ony sheshýdiń joly – naryqty otandyq azyq-túlikpen qajetti mólsherde qamtamasyz etý. Aıtýǵa ońaı, árıne. Biraq qoldan keletin tirlik qoı. Memleket basshysy iri kásiporyndardyń janynda qosalqy óndirister ashý jóninde ákimderge tapsyrma bergeni esimizde. Nege kásiporyndardyń qasynda? Bul jaıdan-jaı emes. Birinshiden, qosalqy óndiristiń qajettilikterin negizgi óndiris júzege asyrady. Máselen, №1 Ekibastuz jylý-elektr stansasynyń dál ókpe tusynan bes gektar aýmaqty alyp jatqan jylyjaı kesheni salyndy. Gollandııalyq tehnologııa boıynsha jumys isteıdi. Barlyq jumys avtomattandyrylǵan. Jylý, sý, elektr qýaty stansadan alynady. Munyń ózi ónimniń ózindik qunyn ájeptáýir arzandatýǵa septigin tıgizetini aıdan anyq. Osyndaı qosalqy óndiristerdi kóbeıtken lázim. Qazir otandyq óndirister artyp keledi ǵoı. Sonymen, japsarlas qosalqy sharýashylyqtar ashý qolǵa alynsa, artyq bolmas. Paıda ákelmese, zııany joq. Eń bastysy, halyqty áleýmettik qoldaýdyń bir túri bul. Siz qalaı oılaısyz? Ǵalym OMARHAN, «Egemen Qazaqstan»