Keýdesi jaqsylardyń altyn sandyq

Múkarám aǵany alǵash ret osydan on bes jyldaı ýaqyt buryn akademık Zaırolla Dúısenbekovpen birge Pav­lo­dar oblysynyń Baıanaýyl aýda­nyna saparlap barǵan tusymda kórip edim. Munan keıin de birneshe ret kez­desýdiń sáti tústi. Baıanaýyl – keń-baıtaq Sary­arqa­­nyń basyndaǵy altyn táji nemese ıyǵyn­daǵy qundyz jaǵasy dep aıtýǵa turar­lyq eń kórikti jeriniń biri. Tarıhy da aýyz toltyryp aıtýǵa ábden laıyq. Bul óńirden Buhar jyraý, Máshhúr Júsip sekildi aýzy dýaly danalar, Jaıaý-Musa Baıjanov, Sultanmah­mut Toraıǵyrovtaı aqberen aqıyq aqyndar, Sháken Aımanovtaı ónerdiń iri qaıratkeri shyqqan. Basqalardy aıtpaǵanda, bir ǵana ǵylym salasynyń ózinen Qanysh Sátbaev, Shapyq Shókın bastatqan Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń 14 akademıginiń shyǵýynyń ózi nege turady. Baıanaýylda, mine, osyndaı taý tulǵaly ǵalymdardyń kózin kórgen, el men jer tarıhyna jetik aqsaqaldar az emes desek, Múkarám Shúlenbaev aq­saqal solardyń biregeıi bolyp shyq­ty. Ne dep aıtsa da, sózin dámdep sóı­leıdi. Qasyndaǵy súıikti jary Baljan apaı da zaıybyna ábden saı. Ol kisi syńǵyrlap kúlgen kezde úıdiń ishinde jaryq shashylǵandaı bolyp, jaqsy bir shyraı kiredi eken. Endi ómir joldarynan syr tarqatatyn bolsaq, Múkarám Tyıyshtyq­baıuly 1936 jyly Reseıdiń Kemerov oblysy Lenınsk-Kýzneskıı qalasynda dúnıege keledi. Syrtta týýynyń syry – eldi ashtyq jaılaǵan sol bir jyldary ákesi Tyıyshtyqbaı da kóppen birge qasyna otbasyn (3 balasy, týystary, áıeli) alyp, Reseıdiń Kemerov oblysyndaǵy Lenınsk-Kýzneskıı kentine qonystanǵan eken. О́kinishke oraı, indetten balalary men joldasy, týystary qaıtys bolyp, inisiniń bir balasy jáne baldyzy úsheýi ǵana tiri qalady. Sol jaqta júrip úı­lenip, qyryqtan asqan shaǵynda ul­dy bolyp, atyn Múkarám qoıady. Biraq qýanyshy kópke sozylmaı jańa úı­len­gen joldasy qaıtys bolyp, áli qyrqynan da shyǵyp úlgermegen shyna­shaq­taı ulymen jalǵyz qalady. Ákesiniń aıtýy boıynsha anasynyń namazynda aty Kereký óńirine áıgili bolǵan ataqty Qusybaı molla: «Jamaǵat myna sábıge elik sútin emizetindeı adal ana kezdessin dep tileıik», dep bata jasaǵan eken. Kóp tilegi qabyl bolǵan shyǵar, týystarynan aıyrylyp jalǵyz júrgen Qarashash atty jaqsy adammen ákesi úılesip, ulyna meıirimdi ana, ózine adal jar tabady. 1938 jyly ata-anasy elge, Baıan­aýylǵa kóship kelip, ákesi orman sharýa­shylyǵyna ornalasady. 1939 jyly Tórtqudyq óndirisi ashylǵan soń, sol jaqqa kóship baryp, zeınetkerlikke shyqqansha sonda jumys isteıdi. Múkarám 1943 jyly sol jerde 1 sy­nyp­qa baryp, 7 jyldyq mektepti támam­­daǵan soń, orta mektepti Aqmola obly­sy­nyń Erkinshilik aýdanynda bitirdi. –10 synypqa deıin sheshemniń týmaǵan ekenin sezgem de, bilgem de joq, – degen Múkeń taza da pysyq, uq­sa­tympaz anasynyń súri men shu­baty­nyń, aıranynyń dámin aıtyp, tam­sanyp otyrady. Sabaqqa barǵan kezinde muny qııańqy balalardan qorǵap mektepke deıin shyǵaryp salatynyn, keı buzyqtarǵa tátti-dámdisin berip, uly­na «oqqaǵar» qylǵanyn sondaı jyly­lyqpen eske alady. Osy bir asyl zatty ananyń ózin oqytý úshin alasha toqyp satyp, eshbir muqtajdyq kórsetpegendigin esinen esh shyǵarǵan emes. Mektepten keıin Talǵar mehanı­zasııalaý tehnıkýmyn bitirip, 1955 jyly Baıanaýyl aýdanynyń, Oktıabr MTS-ine (keıin Baıanaýyl) mehanık bolyp jumysqa ornalasty, keıin traktor brıgadasynyń brıgadıri qyzmetin atqardy. Ol jas bolsa da asqan belsendilik kórsetip, eńbekke qoıan-qoltyq aralasyp ketti. 1958 jylǵy astyq alý qorytyn­dy­larynyń nátıjesinde «Qurmet Belgisi» ordenimen marapattaldy. Sol jylǵy bitik shyqqan egindi oryp joǵary nátıjege jetken oblysqa Lenın ordenin tapsyrý úshin kelgen KOKP Ortalyq komıtetiniń hatshysy M.A.Sýslov qatysqan májiliste jas mamandar atynan sóz sóıledi. Osylaısha kózge túsip kele jatqan jasty 1961 jyly aýdandyq partııa komıteti jańadan ashylǵan «Selhoztehnıka» mekemesine basshy qyzmetine jiberdi. 1970 jyly Almaty aýyl sharýashy­lyǵy ınstıtýtyn bitirdi. «Selhoztehnıkada» qyzmet iste­gende aýdannyń ekonomıkasyn kóterýge kóp úles qosty. Onyń basshylyǵymen oblysta birinshiler qatarynda jylyna 200 K-700 traktoryna tehnıkalyq qyzmet kórsetetin stansa jáne jylyna 1000 akkýmýlıatorǵa tehnıkalyq qyz­met kórsetetin seh ashyldy. Ol kez­degi jumys qarqyny úshin bular aýadaı qajet bolatyn. Selhoztehnıka eńbekshileriniń turmys jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda 60 otbasyna páter úı salyndy. Sonymen qatar, Múkarám Tyıyshtyqbaıuly jas kadr­lardy tárbıeleýge úlken úles qosty, keıin ol tárbıelegen jastar aýyl sharýa­shylyǵynda, ártúrli mekemelerde bas­shy qyzmetter atqardy. 1986 jyldan bastap aýdannyń partııa komıteti ony aýdandyq tutyný­shylar odaǵyna basshylyqqa aýys­tyrdy. Bul qyzmetinde de ol óziniń talantty uıymdastyrýshy ekenin kór­setti. Onyń basshylyǵymen 160 ton­nalyq tońazytqysh jáne shujyq sehy ashyldy, kúnine 20 bas iri qara mal soıatyn oryn salyndy. Ýaqyt talabyna saı ishinde kran-balkasy bar qoıma, keıingi úlgimen salynǵan birneshe saýda ortalyqtary iske qosyldy. 5 jyldyń ishinde tutynýshylar odaǵy qyzmetkerlerine arnap 20 turǵyn úı salyndy. Qyzmet istegen kezeńde, 1958 jyly oblystyq keńestiń depýtaty, qalǵan ýaqytta birneshe ret aýdandyq partııa komıtetiniń múshesi, aýdandyq keńestiń depýtaty bolyp saılandy. Múkarám Tyıyshtyqbaıuly kishi­peıil de sezimtal adam. Sondyqtan da ol Baıanaýyl halqynyń aldynda abyroıly azamat. Buryn da, qazir de aýdan ómirindegi ózgeristerde onyń piki­rimen sanasý ádetke aınalǵan. Qyzmet istegen kezinde de, qazir de muń-muqtajy bar adamnyń sózin jerge tastamaı, shamasy kelgenshe kómek kórsetýge, qolushyn berýge árqashan daıar. Kóptegen jas­tardyń joǵary oqý oryndaryna túsip, ómirge joldama alýyna sebepker boldy. – Múkarám ekeýimiz bala jastan birge óstik. Ol óz boıyndaǵy adamǵa tán asyl qasıetterdi únemi joǵary ustap, aryna qylaý juqtyrmaı kele jatqan azamat. El úshin eńbek etip, aınalasyna qamqorlyq jasaý, aǵaıyn-týys, dostar men joldastardyń birligin, yntymaǵyn saqtaý onyń ómiriniń máni boldy desem, artyq aıtqanym emes, – deıdi UǴA aka­demıgi Zaırolla Dúısenbekov dosy ári týysy Múkarám Shúlenbaev týraly. Sol jyldardaǵy eńbekteri úshin Búkilodaqtyq kórmeniń kúmis jáne altyn medaldarymen, «Eńbektegi erligi úshin», «Lenınniń týǵanyna – 100 jyl», «Tyń ıgerýge – 20 jyl», «Tyńǵa – 50 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine – 20 jyl», Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń túrli jyldyq­tary medaldarymen, «Qurmet Belgisi» ordenimen, «Oblys aldynda sińir­­gen eńbegi úshin», «Eńbektegi aıryq­­sha jetistigi úshin», «Otlıchnık goskom­sel­hoztehnıkı SSSR», «KSRO-nyń azamattyq qorǵanys úzdigi» tós­belgi­lerimen marapattaldy. «Baıa­n­aýyl aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵyna ıe boldy. Balalary da ata-ana abyroıyna laıyq bolyp ósip keledi. Úlkenderi Zámzágúl – kóp adamnyń alǵysyn arqalaǵan bilikti dáriger. Uly Islamnyń esimi de bul kúnderi Pavlodar jurtshylyǵyna tanymal. Kenje qyzdary Saltanat Qaraǵandynyń kooperatıvtik ınstı­týtyn bitirgen. Kishi uly Ilıas osy­dan biraz jyl buryn qaıtys bolsa, «ornyn­da bar ońalar» degendeı, odan týǵan nemeresi Hákim de at jalyn tar­typ minerlikteı jasqa kelip qaldy. О́ki­nishke qaraı, balalardyń anasy Jańyltaı bul qyzyqtardy kóre almaı, ómirden erte ozdy. Nemereleriniń aldy úı bolyp, jeke shańyraq kóterip, úlkenderdiń órisin ulǵaıtýda. «Keýdesi jaqsylardyń altyn san­dyq» dep aıtylatynyndaı, kókiregi el ómiriniń shejiresine toly ónegeli ómir jolynyń ıesi, qadirmendi aqsaqal Múkarám Tyıyshtyqbaıulyna zor densaýlyq, baıandy baqyt tileımiz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»