Qaıran, qazaqtyń irileri-aı!

Qazirgi zamannyń aǵymyna oraı ómirge degen kózqarasy da, oıy da, nıeti de, ustanymy da ózgeshe urpaq qalyptasyp keledi. Tipti, osy kúni qoly bir nársege jetti-aý deıtin, bylaısha aıt­qanda aýzyna el qaraı bastaǵan búgingi jastardyń, sonyń ishinde oı-sanasy, bilimi men bitimi táýelsizdik jyldary qalyptas­qan jas urpaqtyń sózine qulaq túrseńiz, dúnıe jańa ja­ral­ǵan­daı, tirshilik endi bastal­ǵandaı, ózderine deıin eshkim bolmaǵan­daı, bárin de bir ózderi ǵana bilip týǵandardyń kóbeıip bara jat­qan­dyǵy alańdatady. Buǵan, bál­kim, bizdiń jas urpa­ǵymyz kináli de emes shyǵar. Bu­ǵan, bálkim, áli de bolsa, ózimizdi ózimiz tanı almaı, tipti ótke­nimizdi búgingi­ler­ge tanyta almaı kele jatqan qa­si­retimizdiń salqyny da tıip ot­yrǵan bolar. Biraq, sol búgingi urpaqqa aıtar jáne de keler ta­rıhtyń betterine jazylar sózdi qazir kim aıtýy kerek?! Mine, gáp osynda! Bizdi osy bir oılarǵa jetelegen jaı «Egemen Qazaqstan» gazetiniń №2-10 sandarynda ara salmaı jarııalanǵan belgili ǵa­lym, Myrzataı Joldasbekovtiń «Asyldarym» atty essesi boldy. Birden aıtaıyn, Myrzaǵańnyń osy dúnıeleri Zeınolla Qabdo­lovtyń «Meniń Áýezovim» atty ataqty shyǵarmasynan keıingi sońǵy jyldary súısinip oqyǵan dúnıelerimniń biri bolǵandyǵyn aıtýdyń ózi lázim. Tektilerden qalǵan tekti tu­ıaq­tardyń taǵylymyn búgingi ur­paqqa aıtyp, tebirenip, tógile de asyldaryn saǵyna jetkize bilýimen birge shapaǵatyn kóp kór­gen óz aǵalaryna degen Myrzataı Joldasbekovtiń boıyndaǵy ad­al­dyǵy men jan tazalyǵyn osy bir esseniń tutas qurylymy an­yq baıqatyp otyrady. Biz muny Myrzaǵańnyń qazaqtyń qasıetti uly ádebıetine degen qurmeti men syıy, ótkenge taǵzymy, bú­gingisine táýbesi, taǵy da aǵa­la­ryna degen adaldyǵy dep tany­dyq. «О́zi bolǵan qyz tórkinin tanymaıdy» degen atam qazaqtyń bir aıtqany bolsa, sol jaı qazaqtyń birtýar azamaty Myr­zataı Joldasbekovke jat ekendigine súısindik. Osy kúni Myr­zataı aǵanyń ataǵynyń aldyn oraıtyn, abyroıynyń bıigine kóleńke túsire alatyn jan ıesi joq ekendigi bola tura, sol bú­gingi óziniń tulǵaly da, irilik bıigine qaramastan, qazaq halqynyń dara da dana uldary jaıly dana peıilimen, dara kóńilimen, taza saǵynyshynyń únimen sóıleı bilgendigi, abzal aǵanyń ózin de taǵy da bir kóz shalmas shyńǵa kóterip, kóz aldymyzda asqaq­tatyp jibergendigin qaıtersiz! Myrzaǵańnyń jan jylýy­men, júreginiń alaýymen, adal kóńil-nıetiniń sııasyna malynyp jazylǵan osy bir esselerin oqı otyryp, ultymyzdyń uly tulǵa­lary Álkeı Marǵulan, Muhtar Áýezov, Esmaǵanbet Ysmaıylov, Beısenbaı Kenjebaev, Ábdilda Tájibaev, Muhamedjan Qarataev, Zeınolla Qabdolov jaıly jan syryn, jan syryn emes-aý, ja­lyndaǵan jan jyrynan biz bilimi de, bitimi de, jaratylysy da ereksh­e dara tulǵalardyń qasıe­tin keńinen tanı túskendeı bol­dyq. Jáne sol kemeńgerlerdiń kemeldiligin Myrzaǵańmen birge biz de saǵynatyn kúıge tústik. Bul neniń qudireti?! Bul eń áýeli Myrzataı Joldasbekov jyrlap otyrǵan... taǵy da qaıtalap aı­tamyn, jyrlap otyrǵan kemeń­ger­lerdiń kıesi men qasıeti bolsa, odan keıin sol kemeńgerlikti kemeline keltirip, kemel oıymen, názik júrektiń qylymen sherte bilgen sazdy bir sóz áýeninde jatsa kerek-ti. Shirkin, qazaqtyń irileri-aı! Qaıtip súısinbessiz?! Qaıtip sol irilerdiń irilikteri men tektilikterin saǵynbassyz?! « – Báli, Myr­zataı shyraq, óte jaqsy sóı­lediń, bilip sóı­lediń. Syn osyndaı shyn bolýy kerek. Rasyn aıtpaǵan jaltaq syn­nyń ádebıetke paıdasy joq. Ásirese, ózderiń sekildi áde­bıet­ke jańa kelgen bizdiń jas­ta­ry­myz ádil bolýlary kerek. Sóziń unady. Bilimniń paıdasy degen osy» – dep ishtarta sóılegen Muhtar Áýezov­tiń, «Mútálláp, seniń eń shaýyp shyqqan jeriń mektep dırektor­lyǵy. Elge, Kók­shetaýǵa qaıt. Renjime. О́ziń otyrǵan úıdi myna Myrzataıǵa ber, qańǵyp júr, bul jigitten úlken úmit kútip otyr­myz, áde­bıetshi ǵalym bolady» dep úısiz-kúısiz júrgen Myrza­ǵańnyń jas otbasyna Almatydaǵy bir mek­teptiń dırektory bolyp júrgen óziniń týǵan jıeniniń úıin alyp bergen esti Esmaǵambet Ysmaı­ylovtyń irilikterindeı irilik te, adamı qasıet te endi qaıdan bol­syn, shirkin! Bizdiń de kóńil osylaı tebirenedi. Myna irilikti taǵy da qara­ńyzshy, Myrzaǵań 1969 jyly «Kóne ádebı eskertkishter jáne onyń qazaq ádebıetine qatysy» degen taqyryptaǵy kandıdattyq dıssertasııasyn bes saǵat boıy sátti, tipti óte sátti qorǵap shyq­qan sátte: «Bul kúrdeli taqyryp! Doktorlyq suraıyn dep tur­myn!», – degen jaryqtyq Álkeı Marǵulannyń... «Kelshi, Myr­zash, qazaq ádebıetiniń tarıhyn on eki ǵasyrǵa tereńdettiń!», – degen jaısań Zeınolla Qabdo­lovtyń... «Búgin Talastyń qara taıy báıgeden keldi», – degen jampoz Ǵaısa Sarmýrzınniń osy bir úsh aýyz sózine tánti bola otyryp, shirkin-aı, osyndaı irilik endi búgingi qazaq zııaly­larynyń boıyna darysa eken degen oımen taǵy da tebirenip ketesiń bir sátke. Jasyratyny joq, sondaı irilikti bizdiń de ań­sap, izdep júrgen jaıymyz bar... «Qaıran ustazdarym. Qaısy­birin aıtaıyn!», – dep osy bir-eki aýyz sózben taǵy da tebirener Myr­zaǵańnyń da jan dúnıesi sol asyl aǵalary men uly us­tazda­rynyń irilikteriniń qasıe­timen qalyptasyp, somdalǵan­dyǵyn já­ne de búgingi kúni ózi­niń de «As­yld­arym» dep iri sóı­leı bilýi­niń de túp tamyry uly­lardan al­ǵan tálim-tárbıesinde jáne sony júırik kóńili men zeıindi kóki­re­gine toqı bilgendiginde jatqandy­ǵyn, óziniń jaraty­lysynyń tektiliginde ekendigin ańdap, paıym­dadyq. Qazir sózin­de de, isinde de, minezinde de iriligi joq, alaıda keýdeleri ǵana irilerdiń kóbeıip turǵan osy bir shaǵynda, ómirdiń osy bir talma tusynda biz Myr­zaǵańnyń «As­yl­darym» dep ózi tanyǵan asyl­daryn, abzaldary men jaısań da jaqsylarynyń arýaqtary al­dyn­da jáne abzal aǵanyń óz as­yldyǵynyń aldynda da basy­myz­dy ısek etti! Myrzaǵań osy essesinde ózi­ne, ózine emes-aý, ólsheýsiz eń­be­gine jasalyp otyrǵan ádilet­siz­dikti de zilsiz aıtyp ótedi. Soǵan baı­la­nysty biz de óz oıymyzdy ortaǵa salǵandy oraıly sanadyq. «Qazir qazaq ádebıetiniń ta­rıhyn kúni keshe basynan qıyn­dyqty ótkermegendeı, baıaǵy zamannan zerttelip kele jatqandaı qabyldaıdy jurttyń bári. Aqı­qatynda bul úlken arpalystan týǵan eńbektiń jemisi edi. Munyń basynda tabandy Beısembaı Ken­­jebaev turdy. Qasynda biz bol­dyq. Tarıhtyń shyndyǵyna júgi­netin bolsaq, ádebıetimizdiń túp-tamyryn, kóne dáýirin menen buryn arnaıy zert­tegen ǵalym bolǵan joq. Shyn­dyǵy osy. Tasqa qashalyp ja­zyl­ǵan kóne túrk jyrlaryn da osydan 45 jyl buryn alǵash ja­ńashalaǵan (aýdarǵan) men edim. Menen keıin ony qaıta aýdarǵan, arnaıy tereń zerttegen kisi bol­ǵan joq», – dep bir aıtsa, taǵy da: «Sol aýdarmalarymdy búginde siltemesiz-aq paıdala­nyp júr. Keıbir zertteýshiler osynyń bá­rin ózderi istegensıdi. Beıse­keń­niń jetekshiligimen KazGÝ-de alǵash «Ejelgi ádebıet» dep ata­latyn teorııalyq kýrsty negizdep, qalyptastyrǵan da, joǵary oqý oryndarynyń fılologııa fakýltetterine arnap sol kýrstyń tuńǵysh baǵdarlamasyn jasaǵan da men edim. Bireý umytsa da, tarıh umytpaıtyn osy eńbegimdi aıtpasyma bolmady. Ǵylymdaǵy ádiletsizdiktiń biri osy dep bilemin. Eger de búginde Kúltegin Tonykók degen esimder qazaq sa­nasyna ábden uıalaǵan bolsa, bul da meniń zertteýlerimniń nátı­jesi dep bilemin» – deýi («Egemen Qazaqstan», 7 qańtar 2011 jyl) búgingi ǵylymnan da adal­dyqtyń ketip bara jatqandyǵyn aıtyp turǵandaı bolyp seziledi. Myrzaǵańnyń bul aıtyp otyr­ǵan jaıy qazir kózderine ózderinen basqany ilmeı, qýys keýdelerimen jalǵan ataq pen jalǵan dańqqa qaraı órlep bara jatqan, oqyǵany bolǵanymen to­qyǵany az, kórgeni az da kósemsýi mol, jasandy jetistikteri mol bolsa da, parasaty men parqy jetpeı jatqan oısyz da muńsyz, ultynan góri óziniń ulynyń, halqynan buryn qara basynyń qamyn ǵana kúıttep ketken je­tesizderdiń kóbeıip bara jatqan­dyǵyn ańdatar aqıqattyń biri ekendigin taǵy da uǵyna tústik. Alaıda qazaq ádebıeti men qazaq rýhanııaty úshin asyl aǵal­a­ry­nyń úlgisimen adal eńbek ete bilgen jáne de «Tasqa qashalyp ja­zyl­ǵan kóne túrk jyrlaryn da osy­dan 45 jyl buryn alǵash jańa­laǵan», «Ejelgi ádebıetti» negizdep qalyptastyrǵan, «bú­gin­de Kúltegin men Tonykók degen esimder qazaq sanasyna uıa­laǵan» sha­ǵynda biz bul oraıdaǵy Myrzataı Joldasbekovtiń óz halqynyń shań qaýyp, topyraq basyp kómýli qalǵan, sóıtip, umytyla bastaǵan baı murasyn bizge jetkize bilgen ǵalymdyq jankeshtiligine súısine otyryp, budan bylaı bul qııa­natqa jol bermeý qajettiliginiń ornyn toltyrar jaıdy oılas­tyrǵan da jón bolar edi-aý degendi de aıtqandy jón sanadyq. Bul esselerdiń taǵylymy óte mol! Búgingi kúni ótkenimiz ben ótkelderimizdi kústanalap qara­laý nıetinen aryla almaı otyrǵan táý­elsiz eldiń oıy da, sózi de táý­elsiz ári erkin keıbir urpaq­taryna Myr­zataı Joldasbekov­tiń bul esse­leri ulylardy ul­yq­taı bi­lý­diń, danalardy daralaı sóıleý­diń, bu­rynǵyny bur­ma­lamaı, búk­pesiz jáne de rı­zashylyqqa toly táý­be­shilik nıetpen aıtýdyń úl­gi­si men ónegesi bolýy kerek. Iá, asyldar bizde az bol­ma­ǵan! Tek sol asyldar men abzaldar jaıly aıta bileıik. Soǵan asyǵaıyq! Bul eń áýeli dúnıeden ozyp ketken sol asyldar al­dyn­daǵy paryzymyz bolsa, búgingi jáne keler urpaq aldyndaǵy min­detimiz dep bilgen jón. Myr­zaǵań bizge osy bir úlgini kór­setip berdi, sol úlgili izgilikke qazaqtyń bir irisi, abzal aǵa ózi bastap jol saldy, sóıtti-daǵy bıik te, adal sóıleýdi mindettep, tipti amanattap turǵandaı. Jabal ERǴALIEV, jazýshy.