Cóz soıyl № 33

«Qapteser» degen aty bar, Sózge sheshen qatyrar – Bir laýazym ıesi, Aınalmaly kreslo kıesi Kóp aldynda ant berdi, Munysyn paryz salt kórdi. – Ishpeımiz, jemeımiz, Elge bolmasyn demeımiz. Eshkimdi alalamaımyz, Ujymdy qalaı aldaımyz. Para alǵandardy, Naǵyz ıttikke bara alǵandardy Jelkesinen alamyz da, Alastaımyz aramyzdan. Ýáde berip ótirik, Ottamaımyz lepirip, «О́shıretpen» úı beremiz, Qońyrtóbel kúı beremiz. Tendirdi buzsa sottatamyz, Jemqor degen jándikti otqa atamyz. О́lgen ákesin joqtatamyz. Myjyma jıyn-keńesterdi, Qııal ǵajaıyp elesterdi О́lsek te boldyrmaımyz, Kózboıaýshyny qońsy qondyrmaımyz... – Dep, laýazym ıesi ant berdi, Biraq ta bir jyl ótpedi-aý, «Árýaqty» antynan jalt berdi. Qas pen kózdiń arasynda, Eki keshtiń shamasynda. Kenet, qaqpanǵa tústi, Iá, televızordy ashyp qalsaq, «Pýlt» baıǵusty basyp qalsaq. «Jemqorlyq – jegi qurt...» Dep jatady egilip. Sonymen kúnde aıqaı bir kúıge endik, Jemqorlyq sháıdyń batasyndaı, «Baýyr basyp» úırendik.  

Urymyz «adal» bop qaıtty

Mıllıondy qylǵytqan ury ustaldy, Qashyp ketpeı áıteýir tiri ustaldy. Qara bolsyn, han bolsyn qylburaý sap, Zańnyń ózi búgin bir durystaldy. Bastyq bolyp bastaǵan dúıim kóshti, Ol qalaısha «músápir» kúıin keshti. Úısiz, kúısiz, jumyssyz shyn músápir, «Bizdi qurtqan osy» dep gýildesti. Tergeý bitti, qylmysker emes eken, Barlyǵy da saǵym sóz, eles eken. Qý aılyqpen júripti elmen birdeı, Túrmege ákep túnetti, o nesi eken?! Sol dókeıiń aqtaldy ǵaıyptan kep, «О́zin ózi kisi emes baıytqan» dep. Baryp keldi jaqynda «bir jaqqa», Bar «kúnádan» demeı kór, aıyqqan dep...

Ázirbaıjan QONARBAEV

Mańǵystaý oblysy  

Solaqaı sózdik

Jemqor – ash ishegine deıin ashqaraqtyq jaılaǵan «dimkás».

О́tirikshi – shyn sóıleýge erniniń ebi kelmeıtin «olaq».

Maqtanshaq – madaq sózge je­rigi qanbaıtyn «jemir».

О́leń – talanttyǵa laǵyl, ta­lant­­syzǵa shaǵyl dúnıe.

Jaǵympaz – dókeıdiń saýsaǵyna deıin jalaıtyn, kedeıge jel­ke­simen qaraıtyn tanys.

Toqal – otaǵasynyń qoltyǵynan kenjelep ósip shyqqan «mahabbat».

Baılyq – kózińdi tundyratyn, alaqanyńdy tastaı ǵyp jumdy­ratyn, mastandyryp ózińdi jyn qylatyn «qubylys».

Saıtan – pendelerdiń et pen terisiniń arasynda ómir súretin maqulyq.

Erkek – keıbir áıelder úshin tiri oıynshyq.

Teledıdar – shetelderdiń birne­she júz serııaly kınolaryn salyp qoıatyn jáshik.

Jalqaý – kem-ketiginiń bárin ózgelerden kóretin muńlyq.

Kóz jasy – mı bulttanǵanda sir­ki­rep te, kúrkirep te jaýatyn jańbyr. 

Teatr – adamdardy soımaı-aq, jarmaı-aq ishinde ne bar ekenin kórsetip beretin ustahana.

Baqaı esep – aldaýdyń, alýdyń, jeýdiń aıla-tásilderinen aralas­tyrylyp jasalǵan «qospa».

Júnis QOQYShULY

Almaty oblysy  

Aýyldyń aıtqyshtary Túıe men túıme

Qoǵam qaıratkeri Seıilbek Shaýhamanov birshama jyl Shıeli aýdanyn basqardy. Birde aldyna bir mekemede jumysshylar komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqaryp júrgen marqum Jaqash Qońyratbaev aǵamyz kelip: – Kórneki úgit úshin qyzyl mata, boıaý kerek edi, so­ǵan qajetti qarjy bólgizseńiz, – degen ótinish aıtady. Shyntýaıtynda, bul birinshi hatshyǵa aıtatyn ótinish emes, mundaı usaq nárselerge mekemeniń ózinde de múm­kindikter jetedi. Alaıda, aqkóńil Jaqańdy mekeme bas­tyǵy raıkom jaqqa silteı salsa kerek. Aıty­lar sóz aıtyldy, sonda ýájdi sózdiń kezegin kúttirmeıtin Sekeń: – Jaqa, – deıdi, – túıedeı qyzymyzdy aldyń, eshteńe demedik, endi kelip túımedeı shyǵyndy da bizge salǵyńyz keledi. Mundaı ýaq muqtajyńyzǵa bizdi aralastyrmańyz, – dep oryndy ázilmen uıaltsa kerek.  

Muz ketip pe?

Qaıbir jyly kóktemde Syrdarııa ózeninde keptelgen muz mol sýdy arnasynan asyryp, jaǵalaýdaǵy eldi mekenderge edáýir qaýip tóndiredi. Sondaı kezdiń birinde Jólek aýylyna bara qalǵan Jamalhanǵa burynǵy áriptesi Orazbek: – Jaǵdaıdy kórip tursyńdar, qonaq etip kútip jiberetin retimiz bar edi, keıin muz ketken soń bir maldyń basyn jersińder, – dep jyly yqylas tanytady. Kún artynan kún jyljyp, muz da ketedi, jaz da shyǵady. Alaıda, qonaqqa shaqyrǵan habar estile qoı­maıdy. Baıaǵy sóz qulaǵynda qalǵan О́mirzaq aǵa birde: – Jamalhan, bilseń qaıtedi, Orekeńniń aýylynyń tusynan muz ketip pe eken? – dep qonaqqa qashan baramyz degendeı emeýrin jasaıtyn kórinedi.

Uıat bolmasyn

Ishimdikpen áli de qoshtasa qoımaǵan Baıekeńdi aýyldyń shaldary ortaǵa alyp: «Araq ishýdi qoı, jasyń kelip qaldy», dep aqyl aıtatyn kórinedi. Ári-beri bultalaqtaǵanymen olar da qoıar emes, eski dospen qoshtasýǵa onshalyqty yqylasy joq Baıekeń sonda: – Qoı deseńder qoıa salamyn, biraq Qoıshekeńnen uıat bolatyndyǵyn nege oılamaısyńdar? – dep ózderine kiná artatyn kórinedi, jasy úlken Qoıshybaı aǵasynyń ashy sýdan áli de tartyna qoımaǵandyǵyn eske salyp.

Qazirgi tártip qandaı?

Baıdúısen jetpisten asqansha kolhozdyń qoıma­synda qyzmet istedi. Keıinnen sharýashylyq irilenip, sovhozǵa aınalǵanynda eńbek demalysyna shyǵarady da, demalys merzimi bitse de ony qaıta baıyrǵy qyzmetine shaqyra qoımaıdy. Tipten, arada eki-úsh aı ótse de, izdeı qoıatyn eshkimniń túri kórinbeıdi. Sodan úıinde qashanǵy jatsyn, Baıekeń sharýashylyqtyń jańa basshysy Mustafaevtyń aldyna kirip: – Qaraǵym, kolhozdyń demalysy bir aı bolatyn edi, bu sovhozyńnyń demalysy tipten uzaqqa sozylatyn sekildi, jata-jata jambasym aýyratyndy shyǵardy, ózimniń jumysyma kirise bereıin, – dep óz oıyn astarlap jetkizgen kórinedi.

Týys dep oılamańyz

Jańaqorǵan aýdandyq «Jańaqorǵan tynysy» gazetinde tilshi bolyp qyzmet isteıtin Orazáli aptalyq lezdemede jaýapty hatshy Úsen Ábshenovten kóbirek syn estıtin kórinedi. Bylaısha kúnderi jyly qabaq tanytatyn aǵasy jınalys ústinde kúrt ózgerip, sóziniń betasharyn Orazálige shúıligýden bastaıtyn se­kildi. Onyń jazǵan maqalalaryn mysalǵa alyp, kiná­laýdy jıiletedi. Keıinnen jınalystan shyqqan soń taǵy da: «Sen inim bolǵan soń, ózgelerge kóz etip aı­typ jatyrmyn, kóńilińe alma», – dep te qoıatyny bar. Taǵy birde lezdemege kirer kezde Orazáli Úsekeńdi kidirtedi de: – Aǵa, budan bylaıǵy jınalysta meni týys eken dep jaqyn tartpaı-aq qoıyńyz, basqalar da sizdiń «qamqorlyǵyńyzdy» kórsin de, – depti.

Nurmahan ELTAI

Qyzylorda oblysy  

Oryssha bilmeıtin

Tyrp etpeı tósegimde tyraıyp jatqam. Kenet bireý sıraǵymnan tartyp, bashpaıymnyń basyn qaıyryp, tabanymdy qytyq­ta­ǵandaı boldy. Jelimshe jabysqan kózimdi tyrnaı ashyp, jan-jaǵyma qarasam, áıelim: – Tez tur, jaqyn mańdaǵy dú­kenge baryp qaıt! Úıde tiske basar dym joq, –deıdi. Sasqanymnan: «Tońazytqyshta lavr japyraǵy bar emes pe?» – deppin. «Sony óziń je!» – dep oqsha atylmasy bar ma! Ornymnan atyp turyp, shalbarymnyń bir balaǵyn úıde, ekinshisin syrtqa shyǵa kıip, áıelim jazǵan shubyrtpaly tizimge qosa ómiri bir jetpeıtin tıyn-tebenimdi qaltama súńgite sala ortalyq dúkenge yzǵytyp kelcem, tap esiktiń aldynda bir orys solqyldap jylap otyr. Bul pátshaǵarǵa ne boldy, bizdiń elde ózge ulttyń jylaǵany nesi, dep jaqyndasam: «Aǵataı, nan ala almaı tur­myn, kómektesińizshi!» – deıdi. Qudaıa toba, orys bolsa da aıap ket­tim. Qaltamdaǵy onsyz da jetpeı­tin tıynymdy alyp shyqsam, ol qoı­nynan bir ýys aqsha shy­ǵa­ryp tur... «Aqsham bar, tek túri ǵana qazaq satýshy apaıǵa orys­­sham jetińkiremeı tur­ǵany», – deıdi... Sol jerde jata qa­lyp jer tep­ki­leı kúlemin dep ishegim túıilip qal­dy. Oryssha bilmeı­tin orys! Qu­daı­dyń bergen osyn­shalyq ǵumy­­ryn­da mundaıdy kórsem kó­zim shyq­­syn. Men kúlgen saıyn álgi­niń jyla­ǵan daýysy kúsheıe tústi. – Nemenege tańdanasyz? Biz qazaqsha bilmeıtin qazaq kórsek tipti de tańdanbaımyz, kúlsek te ishimizden kúlemiz. Siz meni túsinetin shyǵar dep edim. Bári osylaı mazaq etedi, «oryssha bilmeıtin orys» dep saýsaǵyn shoshaıtyp keleke qylady. Mektep qabyrǵasynan beri kórgen kúnim osy. Qazaqtyń balalary: «Oryssha bilmeısiń!» dep kemsitedi. Sender de qazaqshany qatyrmaısyńdar ǵoı desem: «Kazak tılı ne vajno, glavnoe oryssha znaem», deıdi. Osynyń bárine ata-anam kináli! – Shyraǵym-aý, olardyń ne jazyǵy bar? Sen ózi taza qandy oryssyń ba? – Iá, ákem de, sheshem de jeti atasynan orys. Tek olar meni qazaq mektebine oqýǵa berdi. Jáne men úırensin dep ózderi de úıde únemi qazaqsha sóıleıtin. Shirkin, tym bol­masa solardyń bireýi qazaq bol­ǵanda ǵoı, qazir oryssha saırap turar edim. – Qalqam-aý, dosqa kúlki, dushpanǵa taba bolmaı Reseıge kóship ketpeısiń be? – Siz de qatyrady ekensiz! Onda barsam ashtan ólmeımin be? Ashtan emes, áýeli namys­tan ólemin ǵoı. Ondaǵy eń bas kókem­niń betine qalaı qaraımyn? Ana tilimdi bilmeıtinimdi estise ana dóı aǵaı tirideı «jep» qoımaı ma meni? Jo-joq, bara almaımyn! – Seniki durys eken. Bizge ózińdeı túri emes, tili qazaq azamattar qajet. Men saǵan tegin aqyl aıtaıyn. Basqa usaq-túıekke basyńdy qatyryp qaıtesiń. Osy qazir anda baryp depýtattyqqa óz kandıdatýrańdy usyn. – Qoıyńyz, uıat bolady! – Uıaty nesi?! Sen biz úshin ja­ńa­lyq bolyp tursyń. Bizde jańa­lyq ashqandardyń bári sóıte­di. Boldy, qalǵan aqyl ózime de qajet. – Bolmaıdy! Olar da oryssham joqtyǵyn bilse mazaqtaıdy... – Sen kút, men qazir... Alynbaǵan azyq-túlik ádirem qalsyn dedim de, eki ókpemdi qolyma ala júgirip entige úıge kirgen bette «qısyq qabyrǵama» bolǵan jaıtty jaıyp saldym. Ol baıǵus ta «Dınozavr tirilip kelipti!» degendi estigendeı tapy­raqtap, áreń esin jıdy. Bala-shaǵa, taıly-taıaǵymyzben shubyryp dúkenniń aldyna kelsek, álginiń izi ǵana jatyr. Qaıda ketýi múmkin? Túri de, tili de qazaq satýshysy bar dúken izdep ketti me eken? Qoı, ondaı dúken bul mańda joq qoı. Bálkim, anda týra tartqan bolar. Belgisiz... Sodan beri sap-sary pen­deni tabanymnan taýsyla izdep taba almaı júrmin. Aıtpaqshy, oryssha bilmeıtin orys­ty kósheden kórgen joqsyz ba?

Alpysbaı ÁBDILULY

Pavlodar oblysy  

Mundaı da bolady

Bir jigit ǵalamtor arqyly bir boıjetkenmen sóılesip júredi de, bári jaqsy bolǵan soń kezdespekke bel baılaıdy. Jigitke dosy aıtady: – Eger ol sen oılaǵandaı ádemi ári aqyldy bolmaı shyqsa qaıtpeksiń? – Aldymen baryp kóremin, eger oıymnan shyqpasa, «men saǵat toǵyzda daıyndyqqa baratyn edim» dep ketip qalamyn. Sóıtedi de kezdesýge kelse, bir ádemi qyz kelip: – Qanat degen siz be? Iá, durys, óte jaqsy. Biraq men saǵat toǵyzda daıyndyqqa baratyn edim, keshirińiz, – dep ketip qalypty.

***

Jańalyqtardan: «О́zbekstannyń bir aýyly jer silkinisinen qatty zardap shegip, kóptegen úı qırap qalǵan. Qazaqstan tarapy ol jaqqa qajetti azyq-túlik pen qurylys materıaldaryn jáne qurylys júrgizýge 500 ózbek jiberdi».

***

О́mirdiń zańdylyǵy: «Eger bıikke kóterilseń, dostaryń seniń kim ekenińdi biledi, al quldyrap ketseń, sen dostaryńnyń kim ekenin bilesiń».

***

Eger pende úı turǵyzyp, aǵash otyrǵyzsa jáne balasyn er jetkizse – ony «naǵyz erkek eken» dep asyǵystyq jasaýdyń qajeti joq... О́ıtkeni, ol «naǵyz áıel» bolýy da múmkin.   Jeńildik jetip artylady Baıqaýsyzda Sıýrtýkovty ara shaǵyp alǵany. Onysyna kórshisi: – Endi sen saryp bop aýyr­­maıtyn bolasyń! – dep qýantty. Sodan kóp ótpeı Sıýr­týkovty ıt qaýyp alsyn. – Báli, sen endi «psıh» bolasyń da, san túrli jeńil­dikteriń bolady, qandaı qyl­mys isteseń de jaýap bermeı­siń! – dep kórshisi taǵy qýantty. Bilýimizshe Sıýrtýkov áli jyndana qoımasa kerek, óıt­keni, otbasynyń kıkiljińi kezinde ony doly qatyny tistep alypty. – Endi áıelińmen ajyrasyp, basyńa bostandyq alýǵa quqylysyń! – dep taǵy da qýantty kórshisi. Sodan beri Sıýrtýkovyńyz osylaı júrip jatyr. Saryppen aýyrmaıdy, jeńildik deı­tinderi jetip artylady... negizi – sopaıǵan soqa basy. Kóńili kókte, tanaýy shelekteı desek bolady. Keı-keıde onyń: «Men de bireýdi tistep alyp, bir ja­rylqasam ba eken?» dep oılap qoıatyny bar.  

Vıktor KONIаHIN  

Bala tili – bal...

Nemeresi ájesine: – Áje, maǵan 500 teńge bershi. – Ne deısiń, estimeı turmyn. – 1000 teńge bere turyńyzshy... – Sen 500 teńge suradyń ǵoı.

*  *  *

Ájesi bes jasar nemeresine aıtady: – Qulynym, qarashy, «bıp-bıp» kele jatyr. – Áje, qoıshy, qaıdaǵyny aıtpaı. Bul BMW 325 qoı!

*  *  *

– Mama, ákem jumystan kele jatyr. Neni birinshi kórsetemiz: meniń kúndeligimdi me, seniń jańa kóılegińdi me?

*  *  *

– Áke, pildiń balasy qaıdan paıda bolǵan? – Muny seniń túsinýiń qıyn bolsa da aıtaıyn...

– Áke, qutan ákeldi deme, ol báribir kótere almaıdy...

Múıisti júrgizetin

Berik SADYR