Ekonomıkada jyl basynan ne ózgerdi?

Keshe Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen  selektorlyq rejimde ótken Úkimet otyrysynda bıylǵy jyldyń 9 aıyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń jáne memlekettik bıýdjettiń atqarylýynyń qorytyndylary qaraldy.   О́sim órledi Otyrysta jarııalanǵan máli­metterge súıensek, el ekonomıkasynyń ósimi órge órlegen. Aldyn ala derekter boıynsha, 9 aıda taýarlar óndirisiniń 0,2 jáne kórsetilgen qyzmetter óndirisiniń 0,4 paıyzǵa artýy esebinen ekonomıkanyń ósý qarqyny 0,3 paıyzdan 0,4 paıyzǵa deıin jedel qarqynmen ósken. Azyq-túlikke salynatyn salyqtar naqty mánde 1,8 paıyzǵa artty. Sonymen qatar, ınflıasııalyq úderister báseńdep, valıýta naryǵyndaǵy ahýal turaqtanyp keledi. Bıznestiń ınvestısııalyq belsendiligi men eldiń halyqaralyq rezervteri ósýde. Sondaı-aq, jumyssyzdyqtyń tómen deńgeıi saqtalýda. Bul málimetterdi otyrysta Ulttyq ekonomıka mı­nıstri Qýandyq Bıshimbaev aıtty. Mınıstrdiń málimdeýinshe, buǵan ekonomıkany ártaraptandyrý jónindegi baǵdarlamalar men josparlardy iske asyrý, ınfraqurylymdy, kásipkerlikti jáne AО́K-ti damytý, sondaı-aq jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý boıynsha sharalar septigin tıgizdi. Ekonomıkanyń ósýine negizgi úlesti qurylys, aýyl sharýashylyǵy, kólik salasy jáne óńdeý óner­ká­si­bindegi óniminiń ulǵaıýy qosqan. Al ken óndirý ónerkásibiniń úlesi 4,4 paı­yzǵa tómendegen. Muny baıandamashy munaı, kómir jáne temir kenin óndirýdiń qysqarýymen baılanys­tyrdy. О́nerkásiptiń tómendeýi 2,3 paıyzdan bıylǵy jyldyń 9 aıynyń qorytyndylary boıynsha 2 paıyzǵa deıin qysqarǵan. Sonymen, qańtar-qyrkúıekte óńdeý ónerkásibiniń ósýi 0,6 paıyzdy qurady. Bul rette óńirlik bóli­niste ónerkásip ónimderiniń shyǵa­ry­lymy 9 óńirde ósip, 7 óńirde tómen­degen. «Kóshbasshy úshtikke 5,2 paıyzdyq ósimmen Qaraǵandy oblysy, 4,9 paıyz­dyq ósimmen Ońtústik Qazaqstan oblysy,4,5 paıyzdyq ósimmen Aqmola obly­sy kirdi. Eń kóp tómendeý Qyzyl­orda oblysynda – 10 paıyz, Mańǵys­taý oblysynda – 3,6 paıyz, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda 2,5 paıyz baıqalyp otyr», dedi Q.Bıshimbaev.   Inflıasııa ıkemdi Inflıasııa deńgeıi elimizde jyldyń basynan beri 5,6 paıyzdy qurady. Ulttyq ekonomıka mınıstriniń málim­deýin­she, elimizde ınflıasııalyq úderis­ter­diń báseńdeýi baıqalady. Máselen, ótken aıda ınflıasııa 0,2 paıyzǵa deıin saıabyrsyǵan. Azyq-túlik emes taýar­lardyń 6,8 paıyzǵa qymbattaýy ınflıasııaǵa 2,2 paıyzdyq «úles qosyp» otyr eken. «Azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 4,9, aqyly qyzmetter 5,3, onyń ishinde retteletin qyzmetter 7,6 paıyz ósti. О́ńir­­­lik bóliniste 7 óńirde ınflıasııanyń ortasha respýblıkalyq deńgeıden asyp ketýi baıqaldy. Eń joǵary ınflıasııa Mań­­ǵystaý oblysynda 7,2 paıyz deńgeıin­de, Astana qalasynda 6,6 jáne Ońtús­tik Qazaqstan oblysynda 6,4 paıyz deńgeıinde tirkeldi», dedi Q.Bıshimbaev.   Investısııa ıgerildi Bıylǵy 9 aıda ınvestısııalardyń kó­lemi 4,1 paıyzǵa, ıaǵnı 5,1 trln teńgege ósken. О́sý «Nurly jol» jáne «ÚII­DMB» baǵdarlamalarynyń sheńberinde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jáne ınfra­qurylymdyq jobalardy iske asy­rýǵa negizdelgen. О́tken jyldyń osy ke­zeń­inde ınvestısııalardyń ósýi 3,5 paıyzdy quraǵan eken. Al eldiń syrtqy saýda aı­nalymy 28 paıyzǵa deıin qys­qarǵan. Eks­port 23 mlrd AQSh dollaryn jáne ım­port 15,4 mlrd AQSh dollaryn qura­dy. Eksporttyń qundyq kóleminiń tómen­deýine munaı, alıýmınıı, temir rýdasy, mys, myrysh sııaqty shıkizat taýar­larynyń baǵasynyń tómendeýi aıtar­lyq­taı áser etken.   Qorymyz qomaqty Valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıdyń turaqtanýy aıasynda Ulttyq banktiń Altyn-valıýta qory ósýde. Jyl basynan beri Altyn-valıýta rezervi 12,7 paı­yzǵa, ıaǵnı 21,4 mlrd AQSh dollaryna deıin ósti, bul 2012 jylǵy shilde­den bastap sońǵy 4 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish bolyp otyr. Eldiń halyq­aralyq rezervteri 95,8 mlrd AQSh dollaryn qurap, jyl basynan beri 4,8 paıyzǵa ósti, onyń ishinde Ulttyq qordyń shetel valıýtasyndaǵy aktıvteri 1,4 paıyzǵa ósip, 64,4 mlrd AQSh dollaryn quraǵan.   Bıýdjet berekeli Úkimet otyrysynda Qarjy mı­nıstri Baqyt Sultanov memlekettik bıýdjettiń 9 aıdaǵy oryndalý barysyn qory­tyn­dylady. Mınıstr túsimderdiń asyra oryndalǵanyn, al salyq ótken jyldy tutastaı eseptegendegi kórsetkishpen teń kólemde jınalǵanyn atap ótti. Mı­nıstrdiń aıtýynsha, túsimder shamamen 1 trln teńgege artyq oryndaldy. Bul makroekonomıkalyq jaǵdaıdyń jaq­sar­ǵanyn kórsetedi. Túsimderdi asyra oryndaý bıýdjetti naqtylaýdyń negizi boldy. Jalpy, memlekettik bıýdjettiń tú­­sim­­deri 126 paıyzǵa, onyń ishinde res­pýb­­lıkalyq bıýdjet 131 paıyzǵa, al jer­­gi­­likti bıýdjetter 115 paıyzǵa oryn­dalǵan. B.Sultanov bıylǵy jyldyń sońyna deıingi bıýdjettik mindetterge de toqtal­dy. Birinshi kezekte mınıstr 379 mlrd teńge somasyna bıýdjettiń naqtylanǵany týraly aıtty. Qaıta bólýdi eskergende, ıgerilýi tıis jańa aqsha 589 mlrd teńgeni quraıdy. Bul qarajat ekono­mı­kalyq ósim men áleýmettik jobalardy kúsheıtedi. «Ákimshilerdiń barlyq josparlary bekitildi, jańa qarajattyń 84 paıyzy qazan jáne qarasha aılarynda ıgeriletin bolady. Ol úshin Qarjy mınıstrliginiń portalyna baqylaý júıesi engizilgen. Memlekettik organdar qarasha aıynda kelisimsharttardy tirkeýdi aıaqtap, tolyq ıgerýdi qamtamasyz etýi tıis», dedi B.Sultanov. Ekinshiden, zań­das­­tyrý aksııasyn aıaqtaý boıynsha jumystar júıelendiriletin bolady, qatysý­shylardyń jedeldiligi men senimi qam­tamasyz etiledi. Sonymen qatar, báse­kelestik ortaǵa berý úshin vedomstvoǵa baǵynyshty uıymdardy túgendeý boıynsha jumystar aıaqtalatyn bolady. Úshinshi kezekte kelesi jyldyń bıýdjetin josparlaý mańyzdy mindeti tur. «Biz jyldy tolyq ári sapaly aıaqtaýǵa ázirmiz. Ekonomıkalyq turaqtylyq mindet­terin sheshý úshin barlyq qazyna­lyq sharalar qabyldanatyn bolady», dedi mınıstr. Otyrysta, sonymen qatar, Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshev, Inves­tı­sııalar jáne damý mınıstriniń birinshi orynbasary Albert Raý, Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzalıev, Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Qaırat Aıtýǵanov jáne birqa­tar oblystardyń ákimderi sóz alyp, bıylǵy jyldyń 9 aıynyń áleýmettik-ekonomıkalyq qorytyndylary týraly baıandady. Jıynda, sondaı-aq, óńirlerdi damytýdyń birqatar máseleleri qaraldy. Oǵan qosa, birqatar zańnamalyq aktiler, qosymsha zańdar talqylandy.   Túıinder tarqaıdy О́ńirlerdi damytýdyń túıindi má­selelerine qatysty negizgi baıandamany Ulttyq ekonomıka mınıstri Q.Bı­shimbaev jasady. «Jergilikti atqarýshy organdar 64 problemalyq másele engizdi. Onyń ishinde 27 másele respýblıkalyq bıýdjetten 222,7 mlrd teńge mólsherinde qar­­jy­­landyrýdy talap etedi. Proble­­malyq máselelerdiń basym kópshiligi kólik ınfraqurylymy salasyna qa­tysty. Sondaı-aq, óńirler ınjenerlik ınfra­qurylymdy, sýmen qamtý, ónerká­sipti damytýdy, qorshaǵan ortany qor­ǵaý jáne tótenshe jaǵdaılarǵa qarsy is-qımyldy, bilim berýdi, densaý­lyq saqtaýdy, veterınarııany qarjylan­dyrýdy surap otyr», dedi Bıshimbaev. Onyń aıtýynsha, 5 aımaq 78,2 mlrd teń­gege qarjylandyrýdy qa­jet etetin prob­lemalyq máselelerdi engizgen. Olar­dyń barlyǵy kólik ınfra­qu­ry­lymyna qatysty. «Almaty oblysynyń ákimdigi iri joba (Almaty qalasynyń 6 kóshesin «Úl­ken Almaty aınalma avtomobıl jolyna» kirgizý) usynyp otyr. Ol – 59 mlrd teńge. Bul jobany ÚAAAJ qurylysy aıaqtalǵannan keıin qaraýdy oryndy dep esepteımiz. Atyraý oblysynyń ákimdigi 2016-2018 jyldary 11,3 mlrd teń­gege qarjylandyrý úshin taǵy bir joba («Inder–Qarabaý–Mııaly–Saǵyz» oblystyq jolyn jóndeý, 123 km) usyndy. Batys Qazaqstan oblystyq joldardy jóndeýge respýblıkalyq bıýdjetten jyl saıyn 7 mlrd teńgeden bólýdi suraıdy. Qyzylorda oblysy áýejaıdy jańǵyrtýǵa 0,8 mlrd teńge surap otyr», dedi mınıstr. Otyrysqa onlaın rejimde qosylyp otyrǵan Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev óz kezeginde Úkimet bas­shy­synan óńirindegi eski munaı uńǵyma­larynan maı aǵyp, ekologııany búldi­rip jatqanyn aıtyp, kómek surady. «Energetıka mınıstrliginde buryn ıgerilgen eski munaı ken oryn­dar­yndaǵy 89 uńǵyma tirkelgen. Olar apat­­ty jaǵdaıda, keı jerlerde sol uǵy­ma­­lardan maı aǵyp, jerdi, sýdy búldirip, ekologııalyq zardap ákelip jatyr. Son­daı-aq, Atyraý oblysynda 180 gıdrogeo­logııalyq uńǵyma tir­kelgen. Olardan da sý atqylap, qazirgi tańda baqylaýsyz jatyr. Sizdiń atyńyzǵa men osy aqparattardy jazyp, qol­daýyńyzdy suraǵan edim. Tıisti mem­lekettik organdarǵa tapsyrma berýińizdi suraımyn. Bul óte qaýipti jaǵdaı, qazir shara qoldanbasaq, sońynan kesh bolýy múmkin», dedi ákim. Al Baqytjan Saǵyntaev bul má­se­le oryndy ekenin aıtyp, nazarda ustaı­tynyn jetkizdi. «Kóterilip otyrǵan másele óte oryn­dy. Energetıka mınıstrliginen Inves­tı­sııalar jáne damý mınıstrligimen bir­lesip, osy máseleni qarastyrýdy suraı­myn», dedi Úkimet basshysy. Árıne, bul – qomaqty qarjyny qajet etetin máse­leler. Osy rette, Úkimet basshysy keıbir ákimderdiń jergilikti áleýmettik másele­lerdi sheshý úshin Úkimetten qarjy suraýyn synǵa aldy. Úkimet basshysy Sol­tústik Qazaqstan oblysynyń ákimin mysalǵa keltirdi. «Sizder Úkimetke hat jazyp, qol qoıardyń aldynda sál oılanyńyzdar. Keıbir hattaryńyzdy qaraýdyń ózi uıat. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi jergilikti áleýmettik máselelerdi sheshý úshin ortalyqtan 30 mln teńge suraǵan. Bul endi kúlkili ǵoı. Jergilikti máseleni sheshýge 30 mln teńge tabýǵa bolady ǵoı. Sondyqtan hatty joldar aldynda durystap oılanyp, qarap alyńyzdar», dedi B.Saǵyntaev.   Mindetti meje Aıtqandaı, ótken jolǵy Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaevqa eskertý jasaǵan edi. О́ıt­keni, munaıly ólkeniń basshysy shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa Úki­met bólgen 692 mıllıon teńgeniń ıgeril­megeni aıtylǵan. Keshegi otyrysta Pre­mer-Mınıstr ákimnen sol jaǵdaıǵa baılanysty esep berýin surady. «Bul konkýrstardyń kesh ótýine baı­lanysty bolyp otyr. Biz muny jyl sońy­na deıin sheshemiz», dedi N.Noǵaev. Al Úkimet basshysy bul máselege qatys­ty jyl sońynda taǵy da esep suraıty­nyn eskertti. Sonymen qatar, ol barlyq ákimderge bıýdjettiń árbir teńgesin der ýaqytynda ıgerý boıynsha jumystar júrgizý qajettigin qatań tapsyrdy. «Biz 9 qyrkúıekte 400 mlrd teńgeden astam qarjy bóldik. Jumystarda qandaı da bir kemshilikter bar bolýy múmkin. Biraq jyl sońyna deıin barlyq qarjyny ıgerý qajet», dedi Saǵyntaev. Otyrystyń qorytyndysynda Pre­mer-Mınıstr B.Saǵyntaev Úkimet bıyl ishki jalpy ónim ósimin 0,5 paıyzdyq mejeden asyrýdy josparlap otyrǵanyn atap ótti. «Kórip otyrǵanymyzdaı, 9 aıdyń qorytyndysynda ekonomıkalyq ósimniń oń úrdisi baıqalady. Jyl sońyna deıin Memleket basshysynyń ósimdi 0,5 paıyz deńgeıinde qamtamasyz etý jónindegi tapsyrmasyn oryndaýǵa barlyq múmkinshilik bar. Jospardy oryndaıtyndyǵymyzǵa esh kúmán joq. Iаǵnı, ınflıasııa dálizin 6-8 paıyzdyq mejede ustap turýǵa, saqtaýǵa jáne onymen jumys isteýge tıispiz. Birqatar túzetýler bolýy múmkin. Biraq tapsyrma júkteldi jáne ol oryndalýy tıis», dedi B.Saǵyntaev. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan»