Sodan keıin – defınısııalarymyzdy bekitip, ǵylymı-kategorııalyq apparat júıesin qalyptastyramyz, jalpyǵa ortaq oılaý tártibin ornatamyz, uǵym-túsinikterdiń ómir súrý erejesin jarııa etemiz. Kelistik pe? Postmodernızm degenimiz – biz ómir súrip otyrǵan ZAMAN. Postmodern – sol biz ómir súrip otyrǵan ZAMANNYŃ MÁDENIETI. Iаǵnı, postmodernızm – kóz aldymyzdaǵy qoǵamnyń keskin-kelbeti, Nısshe aıtyp, Engels qostaǵan metafora tárizdi, kóshe kezip júrgen ýaqyttyń sanamyzda qalyptasqan obrazy, enshimizdegi mezgil, osy shaq, basymyzdaǵy turmys-jaǵdaı, dáýren, oı-sanamyz qabyldaǵan modýl, bylaısha aıtqanda, kezeń kórinisi, dáýirimizdiń keıpi. Al postmodern – sol qalyptasqan obrazdyń mádenıeti, óneri, qandaı formada, qalaı ómir súretindigi. Jalpy, fransýz fılosoftary Mıshel Fýko, Jak Derrıda, Jan Bodrıııar postındýstrııalyq órkenıet turǵyndary sanasyn qorqynysh pen mazasyzdyq bılep-tósteıtini týraly jazady. Postmodernıst oıshyldar postındýstrııalyq zamanda qoǵamda tórt nárse ústemdik quratynyn alǵa tartyp otyr:
Birinshisi – AGNOSTISIZM (aqıqat – lıngvıstıka týyndysy, sózde ǵana ómir súretin qubylys; bilim keńistigi — tildiń oıyn alańy, aqıqattarymyz – jalpy, ıntellektýaldar bekitip, qoǵam qabyldaǵan kózqaras, túıin, tolǵam, eshqandaı da bolmystyń ne ómirdiń beınesi emes).
Ekinshisi – PRAGMATIZM (ıntellekt belgisi – tabys, al tabystyń qazirgi kapıtalıstik qoǵamdaǵy kórinisi – baılyq, dáýlet).
Úshinshisi – EKLEKTIZM (aqıqatqa emes, tabysqa umtylys, bul jolda – jekelegen nemese aralas-quralas kúıinde – barlyq aıla-amal, is-áreket, qýlyq-sumdyq, ádis-tásil qoldanylady, sondyqtan dúnıeniń beınesi, kórinisi – kollaj, murajaı kolleksııasy).
Tórtinshisi – ANARHO-DEMOKRATIZM (aqıqattyń joqtyǵy, aqıqatqa jetalmaý, álemde aqıqat týraly buldyr túsiniktiń qalyptasýy túrli uıymdardy (memleketti de) tulǵalardy ezip-janshıtyn qııanatshyl kúshke aınaldyrýy). Modernniń gýmanızm ıdealdaryna senim artqan optımıstik saryny bar edi. Ol antroposentrızmge de, rasıonalızmge de, ǵylymǵa da sendi. Iosıf Brodskıı tamasha bir essesinde: «Modernızm – tek logıkalyq saldar, klassıkanyń nyǵyzdalǵan yqsham túri», – degen oı aıtqan edi. Sondyqtan, aqparattyq qoǵam degenimiz postmodernıstik qoǵamnyń nusqalanǵan bir varıasııasy. Búgingi mádenıetke buqaralyq aqparat quraldary qatty áser etetini jóninde, kezinde pikir aıtyp, atalmysh mańyzdy taqyrypqa birneshe ret qalam tarttyq, tipti, BAQ mádenıettiń modýstaryn qalyptastyratyny týraly da másele kóterildi. Qazirgi zamanda óskeleń urpaq pop-juldyzdardy ónege tutatyny ras, elikteıdi, solyqtaıdy, ónerpaz qaýym, tele-tulǵalar júrip-turýdyń úlgisine aınalady, artısterdiń moınynda osyndaı úlken áleýmettik jaýapkershilik, aýyr júk bar...
Postmodernıstik kezeńde mádenıet, óner jáne ádebıet estradalyq sıpat alady. Tanym qabiletine shák keltirgen izdenister ónerdiń shyn muratynan paıda kórmeı, tez arada tabysqa qol jetkize alatyn jaıdarman túrlerine aýysady. Ánge sóz jazatyn qalamger naǵyz shaıyrdan góri áldeqaıda myqty aqyn bolyp kórinedi. Negiz bar, ólshemi de anyq, ol – tabys. Búgingi halyq shyǵarmashylyqta júrgen qaıratkerdi sińirgen eńbegine qaraı emes, kópshilik tanyǵan tabysyna qaraı, ıaǵnı birneshe krıterıı nemese eńbektiń ózi emes, eńbektiń nátıjesi boıynsha baǵalaıdy. Meniń oıymsha, qazirgi qoǵamda qalyptasqan postmodernıstik tabys túrleri:
- Tanymaldylyq;
- Baılyq;
- Yqpaldy toptarmen tanystyǵy;
- Joǵary oqý ornyn bitirgendigi jóninde bir emes, birneshe dıplomǵa ıe bolýy;
- Joǵary qyzmet;
- Topqa kirý;
- Epti paraqorlyq nemese korrýpsııalyq jetistik;
- Ult muraty men toptyq múdde dıalektıkasyn meńgerý: jarııalylyq pen qupııalylyq.
Postmodernızm – ǵalamzattyq qubylys, órkenıet damýyndaǵy belgili bir kezeń. Batysqa ǵana tán emes. Adamzatqa ortaq, órkenıetterge teń dúnıe. Sonymen qatar, postmodernızmdi qubyjyqqa aınaldyrýdyń da qajeti joq, bir basyna jan-jaqtan jıyp-terip búkil jaqsy-jamandy úıip-tógýdiń de keregi shamaly. Bizdiń maqsatymyz – mánin ashyp, shyndyqqa jetý, sáti túsip, jolymyz bolsa, aqıqatyn taný. Postmodernızm degen tutas bir qubylys joq. Ol týraly túsinik – ártúrli órkenıettik kórinisinen, qoǵamdaǵy belgilerinen jınaqtalǵan qasıetter jıyntyǵy, oqshaý kategorııa, jeke mán, eski hám jańa mazmun. Mine, sodan biz qoldanyp júrgen jalpy uǵym qalyptasqan. Meniń oıymsha, óner tarıhy degenimiz stıl nemese stılderdiń tarıhy. Ádebıet – mashyq bıografııasy. Kınematografııa – beıneleý tiliniń ǵumyrnamasy. Ádebıettegi postmodern degenimiz ne? Teginde, ónerdegi postmodern stıldi bildirmeıdi.
Postmodern – stıl emes, kıno tiline jatpaıdy, qoıylym pishinine kelmeıdi. Postmodern – mádenıet, ónerdegi qalyptasqan ahýal. Basymyzǵa týǵan kún nemese qonǵan baq. Modern stıl boldy. Kóp stıl, biraq ortaq belgileri bar stıl. Dúnıeni qaıta jańǵyrtýǵa, oıdy, qubylysty qaıta túsindirýge umtylǵan stıl. Ýılıam Folkner, Ernest Hemıngýeı, Djeıms Djoıs, Gertrýda Staın, Marsel Prýst, Frans Kafka... Erteńge asyqqan, izdenisteri sózdiń jańa múmkindikterin kórgen, jańa qabiletin ashqan, qysqa da jazǵan, uzaq ta terbegen stılder. Ol týraly esselerimizde kóp jazdyq. Al postmodern – stıldiń ózi emes, stılderdiń aralasýy. Bir shyǵarmada birneshe jazý tásili kórinis tabýy múmkin. Tipti, qalamger romanyna basqa jazýshy ne oıshyldyń mátinderin engizýi de múmkin. Engizbeýi de múmkin. Demokratııa. Qatań tártip joq. Bastan-aıaq ózi jazyp shyqqan týyndy nelikten postmodern bolady? Jazý tásili ártúrli, ne taqyryby qaljyń, epti boksshy tárizdi birese solǵa shyǵady, birese jyldam sekirip bılep oń jaqtan kórinedi. Vırtýoz. Intellektýal. Erýdıt. Kitaptyń sońyn jyrlaǵan aqyrǵy alyptar. Gıganttardyń qulaýy. Tarıh ta bitti. О́ner de soldy. Ádebıet te aqyryna keldi. Sóz taýsyldy, oı sarqyldy. Bir qaraǵanda. Biraq, úmit bar. Oqyrmannyń oralýyn kútip júrmiz.
Buryn kitapty aqıqatty tabamyn dep oqıtyn edi, qazir kitaptan baıýdyń joldaryn izdeıdi. Biraq, talǵam ózgergen emes. Talǵamnyń kórinisi – stıl. Moda – stıldiń saltanaty. Sánde ýaıym-qaıǵy bolmaıdy. Stıl qashanda saltanatty. Asqaq. Stıldiń otany – talǵam. Talǵamda jaǵrafııalyq shekara joq. Ádemilik bir-aq modýsta ómir súredi. Mádenı talǵam Ońtústikte bir basqa, Soltústikte bir basqa emes. Shyǵystyq ne Batystyq dep bólinbeıdi. Ǵalamdyq aıada adamzat mádenıetteri túrli nusqalarǵa bólinedi, biraq, talǵamnyń qaı orta, qandaı qoǵam bolmasyn, talaby bir, ol talap – ómirdegi qubylystardy, fılosofııalyq-metafızıkalyq oıdy kórkemdik shyndyqqa aınaldyrǵanda, úılesimdilik pen úndestikti – eń qysqa, eń yqsham, eń tóte jolmen nemese kórinis, álde belgi arqyly beınelep jetkize bilý.
Iаǵnı, kórkem shyǵarmańyz arqyly belgili bir túıgen oıdy ne qalyptasqan atmosferany jurtqa jetkizgende, til qatqan týyndyńyz ashpaq syryn neǵurlym az ashsa, onda janyńyz ónerden soǵurlym kóp raqat keshedi, kóńilińiz qanaǵat tabady, talǵamyńyz da joǵary bolady. Jaqsy talǵam – kórkemdik turǵydan úılesimin tapqan, artyq-kemi joq, falshten taza, pafostan arylǵan dúnıe. Biz Batystyń ne Shyǵystyń úzdik prozasyn qolymyzǵa alǵanda, jazý tásiline eltip, jaqsy stılden qýanyp otyramyz. Talǵam jóninde talaspaıdy degen asa bir keń taraǵan, asa bir asqaq aıtylǵan qanatty sóz bar. Jańsaq túsinik, teris mátel. Talǵam úshin talaspaq túgili, tartysý kerek, tipti, kúresý de qajet bolady. Biz qoǵamda jaqsy talǵam úshin kúrese bilgenimiz jón. Kúresimizdiń túri jaqsy balama jasap, jurt nazaryna usyný bolmaq kerek.
Dıdar AMANTAI, jazýshy
