Aǵartýshy aıdyny

Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń bolashaǵyn «Máńgilik El» ıdeıasymen baılanystyrǵanda, aldyńǵy oryndardyń birine ulttyń tarıhı sanasyn qoıady. Ulttyń tarıhı jady neǵurlym tereń, tarıhı sanasynyń tamyry neǵurlym berik bolǵan saıyn árbir adamnyń da, qoǵamnyń da rýhanı álemi keń ári taza bolady. Búgingini tanyp, bolashaqty barlaý úshin ótkendi bilý qajet. Ásirese, halqynyń qamyn jep, ultynyń erteńine qaltqysyz qyzmet etken, el tarıhynda aty máńgi óshpeıtin dara tulǵalardyń taǵylymǵa toly ómir jolynan úlgi-ónege ala bilý mańyzdy. Sondaı ǵulamalardyń biri ári biregeıi qysqa da jarqyn ǵumyryn aǵartýshylyq iske arnaǵan, qazaqtyń asa kórnekti aǵartýshy-pedagogy, jazýshy, etnograf, folklorshy, qoǵam qaıratkeri Ybyraı Altynsarınniń týǵanyna bıylǵy jyldyń 4 qarashasynda 175 jyl tolady. Ybyraı Qostanaı oblysy, Qos­ta­naı aýdanynda dúnıege kelgen. Úsh-tórt jasynda ákesi Altynsary qaı­tys bolyp, atasy Balǵoja bıdiń qolyn­da tárbıelenedi. Orynbor shekara komıssııasy qazaq balalaryna arnap ashqan mektepti úzdik bitiredi. Dúnıe júzi ádebıeti klassıkteri – Ý.Shekspırdiń, I.Geteniń, D.Baıronnyń, A.S.Pýshkınniń, M.Iý.Lermontovtyń, N.V.Gogoldiń, I.A.Krylovtyń, Á.Fırdoýsıdiń, G.Nızamıdiń, Á.Naýaı­diń, taǵy basqalardyń shyǵarmalary­­men erte tanys bolady. Mektepti bitirgen soń Orynbor oblysy basqarmasynda aýdarmashy bolyp isteıdi. 1860 jyly Ybyraı Altynsarın Tor­ǵaı mektebine muǵalim bolyp keldi. Oqý-tárbıe isin jańa baǵytta uıym­dastyrdy. balanyń oqýǵa degen yntasy men qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdy kóz­dedi, oqýdy ana tilinde júrgizdi, pán negizderinen bilim berýge tyrys­ty. Balalardy oqytýda, ásirese, ana tiline úıretýde K.D.Ýshınskııdiń oılaryn basshylyqqa aldy. Uly aǵartýshy muǵalimniń atqaratyn rólin joǵary baǵalaıdy. «Halyq mektepteri úshin eń kerektisi – muǵalim. Tamasha jaqsy pedagogıka quraldary da, eń jaqsy úkimet buıryqtary da, ábden muqııat túrde júrgiziletin ınspektor baqylaýy da muǵalimge teń kele almaıdy», – deýi soǵan dálel. 1876 jyly Y. Altynsarın Peter­býrg, Qazan qalalaryna baryp orys­tyń aǵartýshylyq júıesin, aǵartý­shy­la­rynyń eńbekterin zerttedi. Odan soń ol Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory qyzmetine taǵaıyndalady. Bul onyń aǵartýshylyq qyzmetiniń keń óris alýyna mol múmkindik beredi. 1879-1883 jyldar aralyǵynda Torǵaı oblysynyń tórt ýezinde (Torǵaı, Yrǵyz, Troısk, Aqtóbe) jańa mektepter asha­dy. 1887 jyly Elek ýezine qarasty Bórte bolysynan, Qostanaı ýeziniń Obaǵan já­ne Jitiqara bolystarynan qazaq balala­ry úshin 25 oryndyq ınternattary bar bir synyptyq mektepter qurylady. Ult zııalysy oqýlyq mekteptegi bilim men tárbıeniń basty quraly dep qaraıdy. Orys-qazaq mektepteri úshin arnaýly oqý quraldaryn shyǵarý qajet dep sanap, kitaptardy qazaqtyń óz tilinde basyp shyǵarý kerek dep bildi. Y. Altynsarın – kırıllısa tań­balary negizinde qazaq álipbıin tuńǵysh qurastyrýshy ekeni belgili. 1879 jyly Orynbor qalasynda jaryq kórgen «Qazaq hrestomatııasy» sonyń mysaly bolady. Zaıyrly bilim berý mektebiniń alǵashqy oqýlyǵy. Sol jyly Orynborda shyqqan «Qazaqtarǵa orys tilin úıretýdiń bastaýysh qu­ra­ly» – muǵalimderge arnalǵan tuń­ǵysh oqý quraly boldy. Eki oqýlyq ta K.D.Ýshınskııdiń pedagogıkasy men onyń «Balalar áleminiń», L.N.Tolstoıdyń, I.I.Paýlsonnyń, N.A.Korftyń jáne basqalardyń oqý qu­ral­daryn basshylyqqa ala otyryp, qazaq aýyz ádebıeti men salt-dás­túr­leriniń ozyq úlgisine negizdelgen. Bul kitaptardaǵy óskeleń urpaqty otan­súı­gishtikke, eńbekke, ımandylyqqa tár­bıe­leıtin úlgi-ónegege, ǵıbratqa to­ly shyǵarmalary eshqashan da ózi­niń mańyzyn joımaıdy. Olar bala­lar men jastardy talaptylyqqa, sabyr­lylyqqa, meıirimdilikke, raqymdy bo­lý­ǵa, obal men saýapty tanyp-bilýge, álsiz­derdi renjitpeýge tárbıeleı­di. Sol sekildi sheshendikke, batyrlyq­qa, halyq qamyn oılap, qorǵany bola bilýge baýlıdy. Sonymen qatar, ol shyǵarmalar ımandy, shynshyl, jomart bolýǵa shaqyra otyryp, oıla­nyp sóıleý­ge, kásipkerlikke, tazalyqqa, ádep­­­tilikke, qanaǵatshyldyqqa, ádil­dikke, jınaqylyqqa, ótirik aıtpaý­ǵa, nadandyqtan aýlaq bolýǵa, jaman­dyqtyń ózine jaqsylyq jasaýǵa, qonaq­jaılylyqqa, tákappar bolmaýǵa, jan-janýarǵa qamqorlyq kórsetýge úndeıdi jáne úıretedi. Uly aǵartýshy halyqty bilimge, ǵylymǵa shaqyrdy, oqý-bilimniń tek izdenis, eńbekpen tabylatynyna nazar aýdardy. Ult ustazy «Qazaq hres­tomatııasy» týraly: «Bul kitapty qurastyrǵanda men, birinshiden, osy bizdiń ana tilimizde tuńǵysh ret shyqqaly otyrǵan jalǵyz kitaptyń orys-qazaq mektepterinde tárbıelenip júrgen qazaq balalaryna oqý kitaby bola alý jaǵyn, sonymen qabat, jalpy halyqtyń oqýyna jaraıtyn kitap bola alý jaǵyn kózdedim...» dep atap kórsetkeni osy oıymyzdyń bir dáleli bolsa kerek. Y.Altynsarın eskishil ádet-ǵu­ryp­tarmen kúrestiń bir joly retinde qazaq qyzdaryn oqytý isin qolǵa alady. Biraq, bul mańyzdy bastamany iske asyrý kezinde ol patsha ókimeti tarapynan jasalǵan kedergilerge tap boldy. Halyq isine tabandylyq, qajyr-qaırat kórsetedi, sóıtip 1887 jyly Yrǵyzda arnaıy quraldarmen jabdyqtalǵan tuńǵysh qyzdar mektebin uıymdastyrady. Onda qazaq qyzdary orys tilin jáne arıfmetıkany oqydy, oqý pánderi tiginshilik ónerin meńgerýge arnalady. Ybyraı – jastarǵa kásiptik bilim berýdiń mańyzdylyǵyn tereń túsingen tulǵa. Qazaq jastaryn oqý, óner, tehnıkany ıgerýge úndeıdi. 1883 jyly Torǵaı qalasynda ol ashqan qolóner mektebi qazaq dalasyndaǵy tuńǵysh kásiptik-tehnıkalyq oqý orny boldy. 1888 jyly Orskide bastaýysh mektepter úshin qazaq jastarynan oqytýshylar daıarlaıtyn muǵalimder mektebi ashylady. О́ziniń mal-múlkin Qostanaıda aýylsharýashylyq ýchılıshesin ashýǵa jumsaýǵa ósıet etýi de Ybyraıdyń azamattyq-aǵartýshylyq tulǵasyn bıiktete túsedi. Y.Altynsarın – jazýshy, ǵalym, etno­graf, jazba qazaq ádebıetiniń ne­gizin qalaýshy. Ybyraı óleńderi men áńgimeleri – halyqty bilimge, ǵylymǵa shaqyrǵan, jastardy eńbeksúıgishtikke, rýhanı-adamgershilik qundylyqtarǵa úndegen, óz eli, jeri, tabıǵatyn jyrlap, sol arqyly óskeleń urpaq boıynda tabıǵatty, Otandy súıý sezimderin tárbıeleýge baǵyttalǵan kórkem áde­bı­et­ jaýharlary. Ult aǵartýshysy – qazaq ádebıetinde­gi tuńǵysh aýdarmashy. K.D.Ýshınskıı, L.N.Tolstoı, I.A.Krylov, I.Paýlson shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalap, de­mokrattyq, gýmanıstik ádebıettiń úl­gisin ákeldi, onyń damýyna jol ashty. Ol – qazaq balasyna qara tanytqan, ulttyq qundylyqtar arqyly tálimdi tárbıe bergen uly ustaz, Keńes úkimeti tusynda Y.Altynsarın týraly keıbir tárbıege baılanysty maqalalarda ol ateıst, musylmandar dinine qarsy degen pikirler aıtylyp qalyp júrdi. Bul ne qara nemese aq dep túsindiretin kommýnıstik ıdeologııanyń kesir-kesapatynan dep bilemiz. Aqıqatyna kelsek, medreselerde ıslam dinin nasıhattap sabaq beretin moldalardyń zaman talabyna sáıkes zaıyrly bilim berýge qabiletsizdikterine kózi jetken Y.Altynsarın qazaq-orys mektepterin ashý arqyly qazaq jastaryna bilim berip, kásipke úıretýdi aldyna maqsat etip qoıdy. Sondyqtan ol musylman dinine qarsy boldy, hrıs- tıan dinin taratýǵa kúsh saldy dep qorytyndy jasaý shyndyqqa janaspaıtyn, jańsaq pikir. Kerisinshe, ol júreginde ımany bar, ózin musylman sanap ótken ustaz ekeninde daý joq. «Jaz» degen óleńinde «Qudaıǵa shúkir eter jas pen kári, Berdiń dep jańǵa rahat mundaı dári» dese, taǵy bir óleńinde «Jaratty neshe alýan jurt bir qudaıym, Teń etti bárimizge kún men aıyn», - deıdi. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. 1884 jyly din sabaǵyn beretin muǵalimderge arnalǵan «Musylmanshylyqtyń tutqasy. Sharıat-ýl-ıslam» oqýlyǵyn jazyp, Qazan qalasynda arab árpimen bastyryp shyǵarýy da sózimizdiń bir dáleli. Y.Altynsarın orys-qazaq mektep­te­ri­nde din sabaǵy oqylatyn kezde qazaq balalaryna jeke dinı tárbıe beri­lýi qajettigi jóninde talap qoıdy. V.V.Katarınskııge jazǵan bir hatynda: «Sizge óte bir qaıǵyly habar bildirýime týra kelip otyr. Bizdiń Bessonov Alek­sandr Grıgorevıch, sirá, esinen aırylǵan bolar deımin. О́ıtpese, onyń óz oqýshylaryna istegen soraqylyqtaryn basqasha túsine alatyn emespin. …Baq­sam, ol oqytýshylar mektebiniń 3-jáne 4-klastarynda, oqytýshylardyń qarsy bolýyna qaramastan, bir aı boıy injil men onyń paryzdaryn ýaǵyzdaı bas­tapty. Osynyń nátıjesinde, bir ja­ǵynan, ol oqýshylarǵa óshigip, qatal qa­raı bastaıdy da, ekinshi jaǵynan, oqý­shylar oqýdan bas tarta bastapty...», deıdi. Sondyqtan da Y.Altynsarınniń eń­be­­gine baǵa bergende, solardyń ishin­degi elimiz úshin eń mańyzdysy – onyń halyqqa bilim berý jolyndaǵy zaıyrly mek­tepter ashý, aýyl balalaryn oqytý, olar­dy kásipke úıretý, qazaq qyzdaryn saýat­tylyqqa baýlý bolǵanyn esten shyǵarmaýymyz qajet. Qazaq halqynyń asyl perzenti, Y.Al­tynsarındi máńgi este qaldyrý maq­­­saty­men onyń esimi otanymyz­da 51 mektepke, 1 kolledjge, 1 pedago­gı­kalyq ınstıtýt pen Bilim aka­de­mııa­­syna­ be­ri­lgen. Tuńǵysh-pedagog aty­men­ bir­­­qatar eldi meken, kóptegen kóshe atal­­ǵan, murajaılar ashylǵan. Bilim be­rý salasynyń úzdik­teri úshin «Y.Altynsarın» medali taǵaıyndalǵan. Búgingi kúni Y.Altynsarınniń 175 jyl­dyǵy qarsańynda, onyń bilim sa­la­syn damytýdaǵy tarıhı rólin saraptaı otyryp, dástúr men ınnovasııanyń sabaq­tastyǵynyń mańyzyn asa tereń sezim­men túsinemiz. Osy sabaqtastyq árýaqytta akademııa qyzmetiniń negizin qurap keldi. Ol eń aldymen, bilim júıesin ádistemelik qamtamasyz etýge, barlyq deńgeıdegi oqýdyń memlekettik jalpyǵa mindetti standarttaryn jasaýǵa jáne engizýge baǵyttalǵan. Akademııa shaǵyn jınaqty mektep­terdi (ShJM) qosa eseptegende, jalpy bilim mektepteriniń pedagogtaryna oqý-tárbıe isinde kómektesetin oqý-ádistemelik materıaldar ázirleıdi. Jyl saıyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń jalpy bilim berý mektepterinde bi­lim berý prosesin uıymdastyrýdyń erek­shelikteri týraly» nusqaýlyq-ádis­te­melik hat daıyndalady. Qyz­met­­ker­­leri Baıqońyr qalasynyń qazaq­stan­­dyq mektepteri úshin ótpeli oqý baǵdarlamalaryn ázirlegenin aıta ketsek deımin. Bilim ordasy óz saıtynda barlyq ǵylymı-ádistemelik materıaldardy ornalastyra otyryp elimizdiń ustazdar qaýymdastyǵymen únemi tyǵyz baılanys jasap otyr. Akademııa qyzmetiniń negizgi baǵyt­tarynyń biri – bilim salasyndaǵy ǵyly­mı zertteýler. Tek keıingi úsh jylda 9 ǵylymı joba oryndaldy. Olardyń bar­lyǵy Ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq sa­raptama ortalyǵy tarapynan joǵary ball aldy. Zertteý jumystarynyń nátıjeleri praktıkaǵa engizilýde. Jasalǵan jobalarǵa keler bolsaq: birinshi, «Tárbıeniń tujyrymdamalyq negiz­deri», «Qazaqstan Respýblıkasynda ınklıý­zıvti bilim berýdi damytýdyń tujyrymdamalyq tásildemeleri», «Inklıýzıvti bilim berýdi uıymdastyrý týraly ereje»; ekinshi, pedagogıkalyq bilim berýdi jańǵyrtý jáne pedagogtardy táýelsiz sertıfıkattaý; úshinshi, ShJM-de bilim sapasyn arttyrýdyń jol kartasynyń; tórtinshiden bilim sala­syndaǵy alǵashqy kásiptik standarttar. Búgingi kúni akademııa qyzmetkerleri bilim salasyndaǵy biliktiliktiń salalyq sheńberi jáne pedagogtyń kásiptik standartyn jańartý baǵytynda jumystar júrgizýde. Bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyn respýblıkanyń 30-ǵa jýyq pılottyq mektebinde, 41 mektepte deńgeılik oqýlyqtardy jáne qazaq tili boıynsha oqý-ádistemelik quraldardy saraptamadan ótkizýdiń bastalýyna baılanysty (Nazarbaev zııatkerlik mektepteri tájirıbesin taratý) akademııa tıisti monıtorıngti zertteýdi júrgizý ústinde. Júıeli deńgeıdegi jumystar Qazaq­stan­nyń joǵary oqý oryndarynyń ǵalym­daryn, muǵalim-praktıkterdi jáne halyqaralyq sarapshylardy shaqyra otyryp, álemdik tájirıbeniń negizinde atqarylady. Akademııa 2013 jyl men 2016 jyl aralyǵynda 25 she­teldik ýnıversıtet (Anglııa, Ger­manııa, Reseı, t.b.) jáne halyq­ara­­lyq uıym­darmen (IýNESKO, IýNISEF, t.b.) memorandýmdar jáne ke­­li­­simder jasady. Yntymaqtastyq sheń­beri aıasynda sońǵy 3 jylda 9 ha­lyq­aralyq ǵylymı-praktıkalyq kon­­ferensııa ótkizildi; 400-ge jý­­­­yq ǵylymı jumystar jarııalandy, onyń ishinde 3 halyqaralyq ujymdyq mo­­no­­grafııa (Reseı, Germanııa, Gonkong), ımpakt-faktor jýrnaldaryn­da 6 maqala ja­ryq kórdi. Toqsan saıyn úsh ǵylymı jýrnal jarııalanady. Akademııanyń mereıtoılyq kitaby shyǵaryldy. Ǵylymı qyzmetkerler akademııanyń burynǵy basshylarynyń barlyǵymen derlik subhat júrgizip, muraǵat materıaldaryn, ardagerler estelikterin jınady, ardagerlermen akademııa tyǵyz baılanysta. Y.Altynsarınniń 175 jyldyq me­reı­­toıyna oraı akademııa «Y.Altyn­sarın jáne zamanaýı bilim» at­ty halyqaralyq konferensııa ótkizýge daıyndyq ústin­de. Ulttyq bilim akademııasy ózini­ń qyz­metinde ótken jyl­dardaǵy táji­rı­be­ler­di eskerip oty­rady. Onyń tarıhy 95 jyldy qu­raıdy. Bilim ordasy bas­taýyn 1921 jyly Orynbor qa­lasynda  qazaqtyń tanym men rýhanı kúmbezinde temir­qa­zyq­taı orny bar ǵulama Ahmet Baıtursynulynyń bas­qarýymen Qazaq Halyq aǵartý ko­mıs­­sarıaty janynan  qurylǵan aka­de­mııa­lyq ortalyqtan (Akortalyq) ala­dy. 1933 jyly peda­go­gıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy, 1951 jyly ol pedagogıka ǵylymdary ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna aınaldy. «Ybyraı Altynsarınniń 125 jyl­dyǵyn toılaý» týraly Úkimet qaýlysy ne­gizi­nde pedagogıka ǵylymdary ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtyna Ybyraı Altynsarın esimi berildi. 1993 jyly ǵylymı-zertteý ınstıtýty bazasynda Y.Altynsarın atyndaǵy bilim má­seleleri ınstıtýty qurylsa, Elbasynyń qol­daý­ymen 1998 jyly Y.Altynsarın atyn­daǵy Qazaq bilim akademııasy dep ataldy. Ol 2008 jylǵy 18 sáýir­degi Úkimettiń № 365 qaýlysymen Qazaq­stan Respýblıkasy Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginiń «Y.Altynsarın atyn­daǵy Ulttyq bilim akademııasy» mem­lekettik qazynalyq kásiporny bolyp qaıta jasaqtaldy. Akademııa óziniń búkil tarıhı jolynda, onyń ishinde uly aǵartýshy-pedagog atyn alǵan 50 jyl boıy, bilim berýdegi ıgilikti mindetin irgeli ister arqyly júzege asyryp keledi. Ulttyq bilim akademııasynyń Ybyraı Altynsarın atynda ekendigin biz maqtan tutamyz, ári zor jaýapkershilikti sezinemiz. Janbol JYLBAEV, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń prezıdenti