Ult bolam deseń, ustazyńnyń halin bil!

Patsha qansha jerden aqymaq bolsa da balasynyń ustazynyń aldyn kespeıdi, - deıdi ejelgi grektiń ǵulamalary. Al, qazaqta buny «alty Alashtyń ıgi jaqsysy bas qossa, tórdegi oryn ustazdiki,» - degen Maǵjannan asyryp aıtpaspyz... Biz osy tolǵaqty máseleni búginniń kózimen hám sózimen jiliktegendi jón kórdik. Besikten shyǵyp, esikten attaǵan balanyń tárbıeli bolmaǵy qoǵamnyń alǵashqy satysy, balanyń tuńǵysh túser toptyq ortasy – bilim ordasy. Al búgin bilim ordasynyń besigin terbetkender kimder? Olardyń hali neshik? Balamyz oqıtyn mektepke kóńil tola ma? Bul suraq zııaly atanyp júrgen biraz aǵamyzdyń júregin syzdatary anyq. Ustaz degen uly uǵymdy san-saqqa júgirtip aqparatty aqtaryp otyrsań, aptasyna keminde bir másele kóterilip keledi. Munyń ózi ustaz ornynyń mańyzyn dáleldeıdi. Ustazdyń shyn baǵasyn, kúndelikti qyry men syryn sol qazanda birge qaınap júrgen biz bir adamdaı bilemiz deı alam. Sondyqtan oı bólisýdi mindet sanadyq. Al ustazdardan shymbaılaryńyzǵa tıse de shydaýdy suraımyn.   Búgingi mektep jáne muǵalim Búgingi ustaz kimder? Olar ult zııalysy mindetin atqara ala ma? О́zgeler zııaly dep qaraı ma? Mektep she? Bilimsiz halyqty basqarý jáne aıtqanǵa kóndirýdi eń ońaı jumys sanaǵan ózgelerdiń otarlyq saıasaty kelgeli bilim ordasy da azdy, anyǵyraq aıtqanda, azdyrdy. Ustazdyń ulaǵaty azaıdy. Urpaqtyń uıaty álsiredi. «Ustaz» degen attan «muǵalim» degen esimge qaraı syrǵyǵan tárbıe men tálim ıesi tárbıeni bere almastaı kúıge tústi. Qoǵamnyń tulǵasy bolý emes, qara basynyń qamynan aspaıtyn dárejege jetti. Ustazynyń aldyn kesip ótpeıtin keshegi qazaq qoǵamynan ustazyn adam qataryna sanamaıtyn sanasyz kúıge jettik. Ustazdyń mártebesi men máni ketti. Bul iske kinálilerdiń alǵashqysy, aıtýǵa ońaı júıe, kelesisi – qoǵam, sońǵysy – ustazdardyń ózi. Sebebin izdelik. Júıe degenimiz: – Ustaz mamandyǵyn ulyqtaı almaǵan, basty nazarǵa ala almaǵan, qoǵamdaǵy mártebesin anyqtap bere almaǵan bilim salasynyń biliksizdigi. Qoǵam degenimiz: – О́zi bolǵan bala ákesin tanymaıdy degendeı tolyp bilimin jınaǵandar, qoǵamnyń ár salasyndaǵy at tizginin ustaǵan ıgi jaqsylar ustaz týraly umytty. О́sken mektebi týraly oılanýdy azaıtty. Ult zııalylary mektep ómirinen alystady. Ustazdy kózge ilmeıtin kúıge jettik, mektepte taıaqqa jyqsa da elemeıtin boldyq. Qosylyp jamandaıtyn boldyq. (sol jandardy mektepke ákelip bir apta muǵalim etse ǵoı, basynan keshse qadirin biler me edi?!) Ustazdardyń ózi degenimiz: – Qadiri qashqan mamandyqqa biliktiler barmaıtyn boldy. Qarynnyń qamyn oılaǵandar aqshany kim jaqsy tólese, kim jumsaq oryndyq syılasa, soǵan qaraı júgirdi de, ustazdar degenniń kópshiligi biliksiz, bilimsiz kúıge jetti. О́zi ońala almaı júrgen mamandyqtyń odan ármen quty qashty. Sonymen, búgingi qoǵamnyń ustazdary (bári emes, árıne, kópshiligi, ókinishke oraı, ashy da bolsa, shyndyq) mamandyq ıeleriniń eń tómengi satysy bolyp, eń nasharlar, syrttaı bilim alǵandar, áıtpese satyp alǵandar men tanysy barlar ustaz atanyp, ult bolashaǵyn usaqtatyp barady. Qat-qabat qaǵazdardan bas almaıtyn búgingi oqytý júıesiniń shyndyǵy mynaǵan kelip tireledi: – Búgingi kúni eń úzdik ustaz – eshteńe sóılemese de, bárin jazyp qoıatyn ustaz; eń úzdik sabaq berýshi, ol –sabaqty qaǵazda daıarlaýshy. Iаǵnı, eń úzdik ustaz, ol ótirikti shyndaı, aqsaqty tyńdaı etip qaǵazǵa túsirýshi. Balanyń taǵdyry emes, basqarmanyń tekserisi oılandyrady. Al búgingi mektep – kereksiz qaǵazdardyń murajaıy!!! Árıne, oılanatyn jaǵdaı…   Ustazdyń bedeli – qoǵamnyń bedeli «Ustazdan bedel ketse, shákirtteri onyń saqalymen oınaıdy», – deıtin sóz bar edi bizdiń jurtta. Búgin shákirt ustazdyń saqalyna, ata-ana shaýjaıyna jabysatyn kúnge jettik. Urpaq tárbıesine balany 18 saǵat tárbıeleıtin ata-anany emes, 8 saǵat bilim beretin ustazdardy jaýapty etip, onsyz da ár úıdiń erkesimen alysqan ustazdardy ustaranyń júzine ustap berdik. «Maǵan jaqsy muǵalim bárinen de qymbat, óıtkeni, muǵalim – mekteptiń júregi», deıtin Y.Altynsarınnyń ulaǵatty sózi umytyldy. Jaqsy muǵalim be, jaman muǵalim be báribir, jerden alyp, jerge salatyndy shyǵardyq. Búginde ustazdyqqa kim barady? Ustazdyqtan basqa mamandyqqa baly jetpegen, ózine memlekettik grant kerek bolǵan jastar túsedi. О́zi beske oqymaǵan adam bireýdi beske oqytpaıdy, óz kásibin súımegen adam nátıjesin kórmeıdi. Osy kózqaraspen qaraımyn da, keshegi Alashordanyń ardaqtylarynyń el tizgininde júrse de, bilim salasyna basa mán berip, ózderi aralasqanyna qarap súısinemin, biraq búginge qarasań, átteńnen basqa aıtarym joq. Bizde ustazdyń usqynyn qashyratyn bir úrdis bar, ol – túrli qoǵamdyq naýqandarǵa muǵalimderdi jegip qoıý. Qoǵam osy rette jabyla muǵalimderdi sabaıdy, biraq olar qaıtsin, aılyǵy shaılyǵyna jetpeı júrgen qaýym úıindegi bala – shaǵasy úshin de aıdaǵanǵa júrip, aıtqanǵa kóneri anyq. Ekinshi syn – aqparatta. Sebepsiz sensasııa izdegen ınternet qaýymy búgin bir ustazdyń kemshiligin kóre qalsa, jarysa jarnamalaıtyndy shyǵardy. Qyzdy-qyzdymen ketken qaýym barsha ustazdardy bir shybyqpen aıdaıdy da, onsyz da qaýsap turǵan ustaz bedelin qurdymǵa jiberdi. Elde neshe júz myń ustaz bar, sol ustazdardyń ishinde álemdik deńgeıdi baǵyndyryp júrgen shákirt tárbıelegen ustazdar qanshama? Biz nege jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtyp, nuryn tasyta almaımyz? Shákirti álemdik dodada, tipti, el ishindegi kishigirim jarysta top jarǵan sport bapkerleriniń kenelip jatqan marapatyn kórgende qyzyǵa qaraısyń. Nege álemdik deńgeıde úzdik shákirt tárbıelegen ustazdarǵa áleýmettik, ıakı aqparattyq qoldaý joq. Búginde álemdi aýzyna qaratqan aqparat úzdik ustazdardy jarqyrata bilse, talaı jas maman talpyna biler edi, sonymen birge talaı jas órken qyzyǵa qaraı biletin edi, armandaıtyn edi. Efırin essiz estradamen toltyrǵan telearnalardyń qaýymy álemdi bilimimen baǵyndyrǵan ulandary men eldiń ǵylym salasyna, bilim salasyna eńbegin aıamaǵan jankeshti ustazdary týraly nasıhatyn aıamasa, ósip kele jatqan urpaq ustazǵa, ustazdyq mamandyqqa jıirkenishti kózben qaramas edi. Átteń, olarǵa da reıtıng kerek, qaıtsin endi… Úshinshi syn, syn kótere almaıtyn bir jurt bar bizde, bul syn solarǵa. Ol – erketotaı bala tárbıelep, «jaman bolsa da, aman bolsynshy» degen maqaldy ustanatyn, balasyna bilim emes, jalǵan baǵa úshin kúreske túsip, muǵalimniń jaǵasyna jarmasqysh, ata-ana degen alpaýyt qaýymǵa baǵyttalady. Úlkenimizdiń esimizde: «muǵalim kele jatyr» dese, tyǵylatyn urpaq edik, al qazir she? Qazir bári kerisinshe. Ustazdardyń aldynda: «Sizdiń óıtýge, búıtýge quqyńyz joq, – dep turatyn, tárbıe berýshini tárbıege salǵysy keletin oqýshy men balasyn qaırap salyp jiberetin esersoq qaýym bar. Iá, shynymen de, búginge ustazda quqyq joq. Qyzyl kitapqa engen jáne enbeı qalǵan biraz janýarlardy da qorǵaý zańy bar. Balanyń quqyn qorǵaıtyn zań da, uıym da bar. Biraq, ustazdyń quqy taptalmaq túgili, ózi taptalyp qalsa da, ony joqtap alar bir zań joq. Eń bolmaǵanda, bilim týraly zańda jazylǵan birer tarmaq bolsa, ol da ustazdy mindettegen tarmaqtardyń jelisi. Aınalaıyn, ata-ana! О́zińiz ustazdyń aldynan qalaı jetilip edińiz, eske alsańyzshy. Abaı atam: «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» demep pe edi? Al sizderdiń ustamdaryńyzdy búldirgen ne? Baıaǵy qaýym balasyn tárbıege bererde «Súıegi meniki, eti seniki» dep jatatyn edi, qazir eti men beti túgil, qattyraq daýys kóterseń, jaǵasyna jabysar báleqor qaýym qaıdan shyqty? Ár ustaz aldyndaǵy shákirtin jaman bolsyn demesi anyq, onda sol bala jaqsy bolsyn desek, ustazdyń jaǵasyna jarmaspaǵan jaqsy edi. Aqyrǵy syn, syn túzelmeı, min túzelmes, aqyrǵy syn ustazdardyń ózine. Iá, min joq emes, kóp te, biraq ol min qaıdan paıda boldy? Bilimsiz ustaz, tálimsiz tárbıeshi qaıdan shyqty? Balanyń bilimine kúıinbeıtin, tárbıesine pysqyra da qaramaıtyn selqos ustazdar qaýymy qaıdan shyqty? Árıne, joǵarydaǵy úsh dertten soń, bul salanyń keıipkerleriniń de tegeýrini qaıtyp, salysy sýǵa ketse, ary qaraı ne kútýge bolady? Kereksiz qaǵaz úshin, jazyqsyz jazalaıtyn bıligi bar, jamandyǵyn asyra siltep, jaqsylyǵyna kelgende, únsiz qalar aqparattyq qaýymy bar, jalǵan baǵa qoısań jarylqap, shyn baǵasyn qoısań shymbaıyńa batyra tildeıtin ata-anasy bar búginde ustazdar qaýymy nemquraılyqqa aýysyp bara jatqany ashy bolsa da shyndyq. «Sen tımeseń, men tımen, badyraq kóz, báleden mashaıyq qashypty» deıtin turaqty sóz tirkesteri búgin mektepke kelip turaqtady. «Aınalaıyn, oqymasań qoı, aman bolshy, úı jumysyn oryndamasań da, úıińe aman ketshi, tyńdamasań qoı úndemeı otyrshy» degen sózderdi ashyǵyn aıtpasa da, shet jaǵalatyp aıtatyn mamandar qalyptasty búginde. Sebep kóp, saldary aýyr. Qaǵazy túgel, synyby «tártipti» ustaz úzdikke balanǵan kúnde, árıne, talapshyl ustazda qadir bolmasy anyq.   Ustazǵa taǵylǵan aıyptardyń anyǵy men qanyǵy Búgin ustazdardy árkim synap-mineıtin boldy, synaǵan saıyn syny qashty, ózim ustaz bolǵandyqtan da, búgingi bizderge taǵylǵan aıyptardyń anyǵy men qanyǵyn anyqtap bergim keldi. Týrasyn aıtaıyq. О́ıtkeni, bul is – ulttyń bolashaǵy. Basty aıyp – muǵalimderdiń bilimi nashar. Bul aıyptyń kelisetin jaǵy da, kelispeıtin jaǵy da bar. Kelisetinimiz, kezindegi armanymen ustaz bolǵan, mol bilimimen kelgen qaýym bul kúni zeınetke ketti nemese búgin, erteń dep otyr. Al naryq zamanyna kelip, turmys taýqymetin qýǵaly úzdikterimiz ustaz bolýdan úzildi-kesildi bas tartyp, ortashalar men odan keıingiler (onyń ózinde ózge jumystyń tizgini buıyrmaǵandar) ustazdyqqa keldi. О́ıtkeni, naryq zańdylyǵy boıynsha aqshasyz jerge aqymaqtar ǵana barady. Úıdiń otaǵasynyń basty mindeti otbasyn asyraý bolǵandyqtan, er azamattardyń aqsha tabýy basty maqsatyna aınalyp, mektepterdegi er muǵalimderdiń sany 10%–ǵa jetpeıtin kúıge jettik te, tárbıemen tek áıelder aınalysty. Budan baryp qyz minezdi, názik er balalar kóbeıýde. Álemniń ekinshi ustazy ál-Farabı babamyz: «Adam da gúl sııaqty, jaqsy kútip-baptap tárbıelemese, qýrap qalady,» – degen eken. Iá, shyndyq. Ár adam kúndelikti izdenip turýy shart. Onyń ishinde ustazdar eń izdenimpaz bolýy kerek. Al otbasynyń tirligimen, qat-qabat qaǵazdan asa almaıtyn názik jandy ustazdarymyz ben az sandy ustaz atanǵan er-azamattarymyzdyń izdený túgili bilmegenin izdeýge de murshasy kelmeıtin kúıge keldi. Olaı bolsa, bilimdi urpaq kelmeıtin, kelse de jalǵasty izdene almaıtyn bul mamandyq ıeleri nasharlamaı kim nasharlasyn?! Osyndaıda qat-qabat qıynshylyqty jeńip, úzdik shákirtter tárbıelep júrgen ustazdarǵa basyńdy ıip, iltıpat kórsetpeske sharań joq. Tek jatsań, tursań sol az ǵana bilimdiler mektepten alystamasa eken dep tileısiń. Kelesi aıyp – tek aqsha jınaǵandy biledi, ári qosymshaǵa aqy talap etedi. Buny da eki jaqty qarastyrǵan abzal. Bir jaǵy, aılyǵy shaılyǵynan aspaıtyndar, ár tapsyrmany oryndaýǵa qaltasynan aqsha shyǵara bergenge qaıdan dármeni jetsin?! Onsyz da az ǵana aılyq. Ári naryq qoǵamynda saǵaty sanaýly jandar tirshilik úshin qosymsha muǵalimdik jumys (repetıtor) isteýi de zańdy. Onyń ústine, sapasy nasharlaǵan, bilim júıesinde talaby aýyrlaǵan qoǵamda mekteptegi mindetti bilim izdenýshiniń qajetin qanaǵattandyra almasy haq. Sondyqtan biligi jetken muǵalimder qosymsha bul salany tabys kózi eteri zańdylyq ta. Ekinshi jaǵy: onsyz da júgi aýyr ustazdar júgin aýyrlatyp, jalaqysyn kóbeıtý úshin kóptep saǵat alady jáne qosymsha sabaq beredi. Bul sabaqtyń ónimin nasharlatady. Biraq, amal ne? Jalaqy qurǵyr jetpeıdi, aqsha kóptik etpeıdi... Úshinshi aıyp – muǵalimder kónbis. Árıne, ustazdarǵa tıer bul toqpaqtyń da eki ushy bar. О́ziń túıeden ótken jetekshil bolsań, saǵan aqyl ne kerek, - deıdi Alash kósemi Álıhan Bókeıhan. Sol aıtpaqshy, nápaqasy jalǵyz aılyǵyna baılanǵan, sol jumysqa áreń kirip otbasyn asyrap otyrǵan jumysyna táýeldi jannyń búginde basshy men qosshyǵa kóne qoımaýy ekitalaı.... Saıası saýatty ustazdar qosyny qalyptassyn desek, árıne, bilimdi qaýymǵa degen ashyq suranys qalyptasqany kerek, basqasy bos sóz... Tórtinshi aıyp – usaq -túıek ósek deńgeıinde. Negizi ustaz degen uly tulǵany bul deńgeıge túsirý qasiret bolsa kerek. О́ıtkeni, balańyz siz jamandap otyrǵan adamnyń sózin eshqashan tyńdamaıdy, ony syılamaıdy. Sol deńgeıde tárbıesiz, tálimsiz urpaq er jetedi.   Ustazyn oılamaǵan ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr Osy kúni «ustaz» degen uǵym kimdi oılantady? Ustazdyqqa kimder barady degen suraqqa júgineıikshi. Osy jerde mektepte bolǵan myna bir oqıǵany kiristirgim keledi. Birde bir apaı ózine kóp kómektesken bir oqýshyǵa: – Balam, muǵalim bol! – degen edi. Álgi oqýshy shoshynǵandaı: – Apaı, qarǵamańyzshy, – deıdi. Sonda biz «ustaz bol!» degen ulaǵatty sózdi qarǵys deńgeıine túsirdik. Osydan baryp, ustazdyq qun álsiredi. Búgin kimder ustazdyq mamandyqqa túsedi? Birinshi: Baıqamaı, aqyl beretin adam bolmaı, ustazdyq mamandyqqa túsip ketkender, bular birshama jaqsy oqyǵandar, biraq óz aqyly tolǵanda, dıplomy boıynsha mamandyǵyn jalǵastyrmaıdy kópshiligi. Ekinshi: Basqa mamandyqqa UBT-da alǵan upaıy jetpeı, ustazdyqty amalsyz 3-shi ne 4-shi mamandyqqa tańdaǵandar (eń tómen balmen túsýge bolatyn mamandyq bolǵandyqtan). Al endi kútińiz ózi úshke nemese ekige oqyǵandar balańyzdy beske oqytady dep. Bul – ertegi. Úshinshi: Tek dıplom úshin oqıtyndar. Bir jaqsy jeri mundaılar mektepke muǵalim bolyp barmaıdy. Buǵan dálel, birde jaqyn dosym aýyldaǵy ózi oqyǵan mekteptiń jaıyn aıtty. Onyń aıtýynsha, 400-den astam bala oqıtyn aýyldyq mektepte zeınet jasyna jetken eki muǵalim, oblystaǵy kolledjdiń kúndizgi bóliminde oqyǵan eki muǵalim, memlekettik ýnıversıtettiń kúndizgi bólimin támamdaǵan úsh muǵalim bar eken. Qalǵan elýge jýyq muǵalim syrttaı oqyǵandar, satyp alǵandar nemese múlde basqa mamandyq oqyǵandar. Estip otyryp, 400 balanyń taǵdyry úshin jylaǵym keldi. Biraq mundaı aýyldar qanshama? Astanalyqtardyń jaıy ózimizge túsinikti bolǵanda. Ár bala ustazdan tálim alady, al balasynyń bolashaǵy oılantbas ata-ana bolsa da, ustaz týraly oılanbaıtyn qoǵam bolmaýy kerek.   Ustazǵa baǵa - urpaqqa baǵa Sýda júzgen kemeniń izi qalmaıdy, Qalsa da lezdik tolqyndar legi jalmaıdy, Basylsa eger tarıh betine izgi iziń, Daýyl, tolqyn máńgi óshire almaıdy, Izsiz qalý adamzat úshin jan qaıǵy, – dep jyrlaǵan qazaqtaı uly halyqtyń urpaǵyn tárbıelep, artyna sansyz shákirt, mol daryn ıelerin ertken ustazdardyń joly – uly jol edi, árıne. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» – demeı me atam qazaq. Árkim jeke bastyń qamymen ketken bul kúnde bas sharýasyn bala tárbıesine almastyrǵan ustaz qaýymyn ulyqtaý, syılaý – árbir óser urpaqqa bultartpas borysh bolsa kerek. Qat-qabat tirligin qaıyryp qoıyp, úıinde de, jumysynda da bala tárbıelegen qaıtpas qajyrly ana, daryndy ustazdyń joly edi biz túsken bul shıyr. Bul jol – ár adamǵa ónege jol, qaıtpas qajyr syılaıtyn, baǵyt baǵdar beretin jol edi. Uly Ybyraı, Shoqan, Abaılar bastap, «ultty túzeý – urpaqty túzeýden, urpaqty túzeý – ustazdy túzeýden bastalady.» – dep ulaǵatyn syılaǵan ult ustazy Ahmet Baıtursynulynan qalǵan uly joldy basyp ótken ustazdar erligi óz aldyna bir tóbe edi. Ustazdardyń basqalar nazar aýdara bermeıtin qasıetteri de mol. Bul qasıetter ár azamatqa baǵyt bolsa degen izgi tilek bizden. Aıtalyq, qaıtpas erligi, otbasynyń túgemes taýqymetin, mekteptiń sharýasymen qatar alyp júrip, qatar terbetý – ekiniń biriniń qolynan kelmes erlik. Bul – ustaz armany bolý kerek! О́zgeniń balasy dep júrip, óz balasyn umytqan ustazdarymyz qanshama! Ustazdy syılaı bileıik, ulyqtaı bileıik. Al, ulyqtaýǵa bolmaıtyn ustaz – ustaz bolmaǵany abzal!   Urpaq túzelsin desek… «Halyq túzelýiniń úmiti – jastarda. Sondyqtan, jastardyń qalaı oqyp, qalaı tárbıelenýi – bárinen buryn eskerip, bárinen joǵary qoıylatyn jumys»,- degen eken ótken ǵasyrda ult ustazy Ahmet Baıtursynov. Aqıqaty sol. «Erim deıtin el bolmasa, elim deıtin er qaıdan shyqsyn» demeıtin be edi bizdiń sheshen jurt. Iá, el ustazyn ardaqtaı almasa, bul elde túzý ustanym bolmaq ta emes qoı. Aryǵa ketpesek te, biraz aqıqaty osy, meni tyńdamasa da, elbasyn tyńdaıdy ǵoı, búgingi qolynda tizgini bar qaýym. Sizderde estigen shyǵarsyzdar. «Zııatker urpaq – eldiń erteńi, daryndy urpaqtardy jetildirý  men tárbıeleýge basa mán berý – búgingi bilim salasynyń basty mindeti», – degen edi Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Iá, osy urpaqty jurtpen teńestiremiz desek, Muhtar Áýezovtiń: «El men eldi, ult pen ultty teńestiretin nárse – bilim» – dep ketken aqıqatyn sanamyzǵa alǵanmyz durys edi. Ssol bilimge tartar tulǵany qara basynyń qamyn kúıtter deńgeıge túsirmesek ıgi edi. Ustaz bedeli kóterilmeı, ult bedeli kóterilmeıtini barshamyzǵa anyq edi. Qaıtpek kerek? Bizdegi túıin mynaý. Ustaz bedelin kóterý úshin myna úsh jumysty qolǵa alý kerek deıdi mendik aqyl. Onyń alǵashqysy "Ustazdy turmys bılese, sanany turmys bıleıdi"- deıdi Ejelgi Rım fılosofy Sıseron Mark Týllıı. Naryq zamanynda bul eki ese shyndyqqa aınaldy, zamanǵa qaraı ómir súrmek kerek deıdi, buny qazaq "zamanyń túlki bolsa, tazy bop aıaqtan shal" dep eskertip te edi. Biraq, ózgeni emes, ustazdy turmys bılese, qoǵamdy saýatsyzdyq bıleıdi, ustaz Mark Týllıı aıtqan sana deńgeıinen bıik túrmaq kerek. Eger bul sanadan bıik turmasa... Áýeli, bul sanadan bıik turmasa, eń aldymen mektepke nıetpen barmaıdy, amaly joq lajysyzdyqtyń jeteginde ǵana barady. Bundaı barý aldyndaǵy bala túgil adamnyń ózin aldaıdy, bundaı deńgeıde sabaqta sapa bolmaıdy... Muǵalim qara qazan, qatyn balanyń qamy alańdatqan deńgeıde júrse mektepke er muǵalim barmaıdy... Mektepte er muǵalimniń azdyǵy, tárbıedegi teńsizdikti keltirip shyǵarady... Bul teńsizdik jastar qatarynda jigersiz jigitter men kók aıyl qyzdardyń kóbeıýine ulasady... Odan ketti, ustaz bul sanadan bıik bolmasa, ustaz isine júrdim bardym qaraıdy, qosymsha tabys izdeıdi, óz isine izdenispen júrmeıdi... Bul ustazdar qosynynyń álsireýin týdyrady, biliksizdigin týdyrady. Bul bilimnen sapa, tárbıeden mán ketiredi. Bunyń sońy qoǵamǵa biliksiz urpaq ákeledi, básekege qabiletsiz tulǵa ákeledi... Odan qala berse, ustaz bul sanadan bıik turmasa, ustazǵa qurmet bolmaıdy, qurmet bolmaǵan jerde mártebe bolmaıdy... Búgingi zamanda árkim mártebeli bolýdy oılaıdy, bunyń sońynda mártebesiz mamandyq degen statýs qalyptassa bul salaǵa bilikti jas barmaıdy, bilikti qaýym qalmaıdy... mártebesi bolmaǵan jannyń árkim jaǵasyna jarmasady, ustazdy syılamaı aljasady... Bul urpaqqa usaqtyq ákeledi, baǵalyny baǵalaý dástúrinen aıyrady, bardyń qadirin qashyrady, baǵalynyń qunyn túsiredi... Eń sońynda, qazaqtyń árkim syılaǵannyń quly degen dástúrin eske túsirsek, tálim alar jurtty syılaı almasa, tálim alyp jyrǵatpasy anyq... áýelde Maǵjan aqyn aıtqan «tórdi» ustazdardyń ózine qaıtara almasaq, urpaq odan úlgi alsyn degenimiz Qojanasyrlaý tirik ekeni barshamyzǵa aıan bolsa kerek... Búginde alǵanyn qaǵazy men qalamyna, kabınetiniń remonty men qajetsiz jınalar qarajatqa, zorlyqpen satylar konsert bıletterine berip, aılyǵy shaılyǵyna jetpeı keter ustazdardy turmys bılemeıdi dep aıtý pendeden perishte jasar áýmeserlik bolar... Mekteptiń jany – muǵalim, - deıdi Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly, ıá, bolashaqtyń, máńgilik eldiń irgetasyn quıýshy sheber de ustaz! Búgingi bala, erteńgi eline ıe bolar jastardyń baǵbany – ustaz! Elimizdi shynymen álemniń otyzdyǵyna kirgizemiz, máńgilik el etemiz desek, ustazdardyń jaǵdaıy jasalmaq kerek... Dúnıejúzilik ekinshi soǵysta jermen jeksen bola jeńilip, bázbir saıasatkerler saıası sahnadan ketti dep boljam jasaǵan Germanııa men Japonııa ǵylym men bilimniń arqasynda ǵana 30 jylǵa jetpeıtin ýaqytta ózi jeńilgen elderdi artqa tastady... Álemdi ózine qaratty... Biz de erteń shynymen básekege qabiletti el ekenimizdi dáleldegimiz kelse, bilim men ǵylymnan basqa súıenerimiz bolmasa kerek... Astymyzdaǵy baılyqty, babamyzdyń amanatyn balamyzdyń ıgiligine jumsaǵymyz kelse jáne sol ǵylymǵa ıek súıemek kerek... Bizde jyl saıyn, tipti aı saıyn reformaǵa ushyraıtyn bul salanyń dúrbeleńi de ózi júıkeden tozǵan ustazdy júnjitip bolǵany da jasyryn emes... Bilim salasyndaǵy kez-kelgen reformanyń 100 paıyz iske asýynyń alǵy sharty muǵalimderde, muǵalim daıyn bolmaǵan esh reforma nátıje bermeıdi... Álem elderi jasap jatyr eken, - dep ala shapqyn bolatyn reformashylar álem elderindegi ustazdyń jaıy men kúıi týraly oılanyp kórdi me eken? Ustazdyń bólmesindegi qajettilikteri men qaltasynyń qajittiligin qanshalyqty qanaǵattandyrylyp jatqanyna kóńil aýdardy ma eken... Ne demek kerek? Bir sózben aıtqanda, ustazdy turmys bılese, eldi saýatsyzdyq, memleketti kedeılik bıleıdi... Eldiń damýynyń kilti ǵylym-tehnıkada, ǵylym-tehnıkanyń kilti oqý-aǵartýda, oqý-aǵartýdyń kilti ustazdarda, - deıdi, Qytaıdyń reformator basshysy Den Sıao Pın. Aqıqaty osy da... Bir aýyz sózge túıindesek, naryq zamanynda ustazdy qaryq qylmasaq, basqanyń bári bekershilik bolmaq... Ekinshisi, jarnama jáne jarnama. Myna ǵasyr – sondaı ǵasyr, úzdik ustazǵa úlken aqparattyq hám áleýmettik qoldaý kerek, bul shyndyǵynda sol úzdik ustaz úshin emes, sol úzdik ustazdyń áriptesterin jigerlendirip, art jaqtaǵy ósip kele jatqan upaqty ustazdyq mamandyqty úlgi etý úshin kerek. Úshinshisi, zań. Tarmaq emes, ustazdardyń bilimi men quqyn qorǵaıtyn arnaýly zań kerek.Ustazdardy turaqty jebep otyratyn, basy artyq sharýadan basyn arashalap otyratyn, ótken-ketken, úıinde jasaıtyn sharýasy qalmaı, ustazben alysatyn qaýymǵa shekteý salar kásibı zań men kásibı uıym kerek. Osy jerde eskerte keteıin, bizdegi kerisinshe oryndalatyn zańsymaq nemese qaramaǵyndaǵylardyń quqyn qorǵamaıtyn kásipodaq sekildilerdiń barynan joǵy artyq. Tórtinshi dúnıe, oqytý jáne synaqtan ótkizý. Iá, muǵalimdikte búgin kimder joq, sol úshin de qaǵazyn tekseretin attestasııalyq komıssııa emes, birtutas formadaǵy kásiptik emtıhan kerek, sebep, ustazdar qosyny shala saýatty ustazdardan tazarmaı bedel suraý aqymaqtyq bolar. Munda qazirgi dárejede UBT-ny ustazdardyń ózine júrgize salý jetkilikti. El boıynsha ustazdardy kásiptik kýrstardan júıeli ár úsh nemese bes jyl saıyn ótkizip otyrý kerek. Osynda jáne eskerte keteıin, dym úıretpeıtin ártúrli metodıkaǵa tárbıeleıtin, tek memleketke salmaq salar pedagogıkalyq kýrstar qajet emes. Bilimsiz ustazdyń metodıkasyn qansha jaqsartsa da, bilimsizdigin isteteri anyq. Sol úshin de, eń aldymen, ár muǵalimge óz mamandyǵynan bilimin jańartyp otyrar keshendi baǵdarly kýrstar kerek. Besinshi dúnıe, ustazdyqqa úzdikterdi tartý jáne sapaly bilim berý. Damyǵan kez kelgen elde ustaz mamandyǵy - nómiri birinshi mamandyq. Eń úzdik mektep túlegi sol mamandyqqa túsedi. Sol úshin de sol elderdiń oqý-aǵartý isi qaryshtap damyp, ǵylym-tehnıkasy bizge qýyp jetkizbeı barady. Al bizde bári kerisinshe. Ol úshin, árıne, joǵarydaǵy aıtqan máseleli túıtkilder sheshilip, ustazdyq mamandyqqa baratyndarǵa artyq shákirtaqy taǵaıyndaý, tegin jataqhanaǵa ornalastyrý sekildi shabyttandyrý sharalaryn kóbeıtý kerek. Bizde ustazdyq mamandyqqa daıyndaıtyn joǵary oqý oryndary Abaı atyndaǵy pedogogıkalyq ýnıversıtet pen Qazaq qyzdar pedogogıkalyq ýnıversıtetinnen basqasy derlik shet óńirlerde... Ol ýnıversıtetterdiń zerthanalyq, bazalyq quramy sapaly ustazdar qaýymyn daıyndaýǵa jete me degen suraqqa oılanǵan abazal bolar... Meniń oıymsha, ustazdardy tárbıeleýdi tek ulttyq ýnıversıtet bazasyna berý kerek sekildi. Ustaz sapaly bolmaı, bilim sapaly bolmaıdy... Aqtyq dúnıe, qaǵazbastylyq! Myna bári elektrondasqan zamanda qaǵazbastylyqty azaıtyp, muǵalimderdiń shyǵarmashylyq jumysyna mán berý kerek. Muǵalimderdi ótirikke toly qalyń qaǵazyna qarap emes, shákirtiniń nátıjesimen baǵalaıtyn kúıge jetýimiz kerek. Taqyryptyq-kúntizbelik jospar sekildi biraz qaǵaz elmizde bir standartta ǵylymı zertteý ınısıtýttarynda jasalyp daıyndalyp berilýi kerek. Osy Alty túıin aıaǵyn teń bassa, eldiń erteńi úshin eleýli is bolmaq deımiz. Osy kezde eskertpeske shara joq: álemdik otyz eldiń ishine kirý úshin bilimimizdiń sapasy men nátıjesi aldymen suralmaq, al sol úshin ór jaqtaǵy túıindi amalsyz eskermek kerek, áıtpese bári ertegi… Bilim eń úlken bızneske aınalǵan myna zamanda bilimdi ustazdyń suranysy artpaq, sol úshin de ustazdyq básekege qabiletti tulǵasy jetilmek kerek. Sol arqyly keıbir usaq túıindi ustazdyń ózi sheshpek kerek. Biz de usaqtap ketpes úshin usaq túıinderge soqpadyq. Ustaz – ult bolashaǵynyń aınasy. Sondyqtan, bul isti eshqashan erteńge qaldyrýǵa bolmaıdy. Ustazdarymyzdyń ulaǵaty kemimesin, ultymyzdyń rýhy álsiremesin, uıaty kemimesin, ulylyǵy artsyn desek, bul isti qoǵam bolyp qolǵa alaıyq! Aıatjan Ahmetjan