Qaıran, qazaq qyzdary!

(Trıptıh) 3. Ápke Ońtústikte ápke degen bir ádemi uǵym bar. Qazir ádebı aınalymǵa irgesi keńeıip, jalpyqazaqtyq uǵymǵa aınala bastady. Shúmeıtip “ápshe” deıtinimizdi qaıtersiń?! Qazaqtyń ár sózi­niń árin keltirip, abyroıyn asyryp, qol­danys aıasyn keńeıte bergenge ne jetsin. Túp-tamyry “Apa-eke...”-den qu­nar tartatyn “Ápke” klassık jazý­shy­myz Dýlat Isabekovtiń «Ápke» pe­sasy men ol boıynsha qoıylǵan spektaklden soń, qoldanýyn qaıdam, qabyldaný aıasy meılinshe keńı tús­ken­deı bolyp otyr. Halyqtyń osy bir ádemi uǵymyn qazaqtyń bir aıaýly qyzy rýhyna jasar rýhanı duǵama ta­qy­ryp hám mazmun etkim kelip otyr­ǵany. Ol – qazaqtyń bir ǵajaıyp oqy­mysty qyzy – Alma Qyraýbaıqyzy... Almanyń ákesi Mútálip Qyraý­baı­uly ońtústik, Syr óńirine edáýir ta­nyl­ǵan halyq aqyny. Syrdyń qyzy – Alma jastaı jyrdyń qyzy bolyp ósedi. Daryndy qyz bala aýylda – maq­­tanysh. Mektepte – maqtanysh. Dom­byra tartady. Án salady. О́leń, áń­gime jazady. Bolsań – Mútálip­qy­zyn­daı bol! – atanyp, jastaı aýyzǵa iligedi. Mektepte oqyp júrgen keziniń ózinde ol jóninde aýdandyq, oblys­tyq, tipti respýblıkalyq baspasóz betinde úlkendi-kishili materıaldar ba­sy­lady. О́ziniń tóltýma áńgimeleri «Qa­zaqstan áıelderi» jýrnalynda ál­deneshe dúrkin basylyp, Alma joǵary oqý ornyna deıin-aq táp-táýir tany­lyp úlgeredi. Orta boıly, sál etjeńdileý qara­to­ry ádemishe qyz bala Qazaq ulttyq ýnıversıtetine osylaı tanyla kelip, talaby janyp, oqýǵa tústi. Bul – 1965 jyl edi. Ol túsken orta qazaqtyń shyn máninde daryndy ul-qyzdarynan bas quraǵan ádemi kýrs bolatyn. Ol – Saǵat Áshimbaev, Nurlan Orazalın, Úmit Toqmaǵambetova, Faýzııa Orazbaeva, Ádilbek Taýasarov, Shárbaný Beısenova, Aldan Smaıyl, Áshirbek Kópi­shev, Saılaýbek Jumabekov, Rızabek Ádýov sekildi da­ryn­dy jastar orta­sy! Alǵashqy jyl­dyń ózinde biriniń óle­ńi, biriniń áń­gi­me, novellasy, taǵy biriniń syn maqa­la­sy jaryq kóre bastady. Alma Qy­raý­­baevanyń novella derlik áńgimeleri! Jaqsyny nege jaqsy demeske?! Tu­tas kýrs ustazdar mahabbatyna bó­len­di. Ýnıversıtet janynan ilgeride professor Beısembaı Kenjebaev uıym­das­tyrǵan, T.Nurtazın, Z.Qabdolov, S.Sa­­dyrbaev ár jyldary jalǵaǵan, kózi ketken soń M.Áýezov atyn alǵan ádebı birlestikti de osy kýrs qolyna aldy. Saǵat Áshimbaev basqardy. Biri qaýyr­syn qanat shyǵarmasyn ortaǵa salady. Qalǵany jabyla taldaıdy. Bári de jaqsy kele jatty. Tek bir jaǵdaı bolmasa?! Ol jaǵdaı Almaǵa qatysty. Áńgime jazyp, jap-jaqsy kórinip kele jatqan Almaǵa baǵytyn ózgertýge týra keldi. Bárine sebepker – professor Beısembaı Kenjebaıuly! Almanyń jaqsy sabaq úlgerimi, zer­deliligi, tabıǵı tárbıesi týa ustaz, ta­bandy ǵalym yqylasyn aýdardy. Ka­fedraǵa shaqyryp alyp, birsypyra áń­gimelesti. Aqyry kesimdi sózin aıtty. – Qyzym, túrkitanýshy bolasyń. – Jazýshy bolǵym keledi, aǵaı! – Jazýshy kóp, túrkitanýshy joq. Kóptiń sanyn kóbeıtkenshe, joqty jasaıyq, qaraǵym. «Qazaq ádebıeti» kafedrasynyń meńgerýshisi, qart professordyń túr­ko­logııa jaıyndaǵy jalynyp ta, qa­zylyp ta sóılegen sózinen ákelik meıir, shyn ustazdyq beıil ańǵardy. Eń bastysy – ult ádebıetiniń taǵdyry, ult ádebıetiniń altyn tamyry jaıly áńgimesi kókeıinen ketpedi. Kelisti aqyry! Shákirt sheshimine ustaz qýan­dy. Muhtar, Myrzataı, Qabıbolla qa­ta­ryna taǵy bir tabandy túrkitanýshy qosatynyna qýandy. «Eski» atap, esten shyǵarǵysy kelip júrgen kóne dáýirlerge saıahatymyz sátti bolar ınshalla, dedi ishteı. Sóıtti de aýzynan ana sútiniń dámi jańa ketken ýyz shá­kirt – stýdent jasqa Muhamed Ho­rezmı­diń «Muhabbat name» dastanyn taqyryp etip usyndy. Alma Qyraýbaıqyzynyń tekti túr­kologııaǵa betburysy osylaı bas­ta­lyp edi... ...Shákirt izdenisin bastady. Baǵyt bere otyryp, shákirt alymdylyǵyna ustaz súıindi. Áńgime arasynda sońy­nan izdep, sonaý Qyzylordadan áke­si­niń kelgenin aıtty. Ustaz oıyna kenet áldene túskendeı: – Ákeńniń erteń túste bizdiń úıde qonaq bolýǵa ýaqyty qalaı eken? Bilip, aıtarsyń, – degeni. – Jo, joq, aǵaı... Áýre bol­ma­ńyz­dar, erteń aýylǵa qaıtady, – dedi asyp-sasyp shákirt. – Joq, qaraǵym, olaı etpe! Erteń túste ol kisini bizdiń úıge ertip alyp kel. Anańnyń sháıin birge ishelik. Solaı etkin! Kúlán, sen de birge bol. Qo­naqty ekeýlep ákelińder, – dedi sosyn kafedradaǵy kómekshisi laborantqa qarap. Qyz bala qysylmasyn degeni. Erteńine shoıqara Mútálip professor dastarhanynan ımene dám tatyp otyrdy. Professor óziniń jetimsiz ba­lalyq shaǵynan áńgime shertti. «Apyr-aý, meniń ómirime uqsas órim­der ǵoı mynaý», dep qonaq otyr. Qonaq ashylsyn, qysylmasyn dep oqymysty aýyl ómirine jaqyn áńgime aıtady. Aqy­ry, qonaq qart professordyń qol­qalaýymen terme aıtyp berdi. Mań­daı­ynan shyp-shyp shyqqan terdi ala­qandaı oramalymen súrtip-súrtip qoıa­dy. Qarapaıym da qadirli adamnyń yqy­lasyn kórgen áke aǵynan jaryldy: «Alma – naǵashylary erkeletip ósirgen yrymaldy perzentim. Sizdiń jaqsylyǵyńyzdy aýylǵa aıta kelgen. Sybaǵa ákelýim kerek edi. Shynyn aıtqanda, bata almadyq. О́mir bolsa, kórermiz. Al myna qyzymnyń boıynan talap kórip, tárbıeleımin deseńiz, nıetińizge jetińiz! Búginnen bastap Sizdiń qyzyńyz!» – Meńjamal, qyzdy boldyń! – Onsyz da bizdiń qyzymyz Alma! Ana Muh­tar, Rymǵalılar osy úıdiń balasy. Alma, sen de qysylmaı kelip júr, aınalaıyn! Analyq meıir qaı tilde de aqjarqyn ǵoı. Tatar maqamymen aıtylǵan analyq meıir sóz qonaqtardyń kóńiline nur shýaq quıyp jatty. Qart professor sol kúni kitap­hana­sy­nan Samoılovıch bastyrǵan «Muhabbat namege» bastatyp, kóne túrkologııaǵa qa­tysty qımas kitaptarynan «enshi» bólip berdi... «Qaıtarymy – jaqsy kandıdat­tyq dıssertasııa!» dedi nyǵarlap turyp. Shynaıy ustaz professor Beısembaı Kenjebaıuly úshin talantty shákirt tapqan kún – mereke! Professordyń ata­lyq meıiri shákirtti onan saıyn qanattandyra tústi. Stýdent partasynan-aq Almanyń al­ǵashqy maqalalary tóbe kórsete bastady. Shákirt izdenisi jandana tústi. Ustaz úmi­ti jaldana tústi. Ábish pen Qadyrdyń al­ǵash­qy aqyndyq alymdy qadamdaryna súı­singen, Myrzataıyna dıssertasııa qor­ǵatyp, kóńilin demdegen, endigi kezek Muhtar men Qabıbollaniki dep qýanyp júrgen ol taǵy bir úkili úmitim dep bildi Almany! Ýnıversıtettiń qarapaıym tili «Qazaq ýnıversıteti» gazetiniń 1969 jyl­ǵy 13 maýsym kúngi 16-shy sa­nynda «At tuıaǵyn taı basar» degen taqy­ryp­ta sóılep, oıyn bylaı órbitipti ja­ryq­tyq: «Ertedegi jazba áde­bıetterdi zertteýde kóptegen ǵalymdar arasynda bir­jaqty pikirler týyp kelgen bolatyn. Muny zertteýde kóp kedergiler bola beretin. Áıtse de, jas ǵa­lym M.Jol­dasbekov bul salada jemisti eńbek etip júr. Ol jýyrda ǵana Orhon-Enıseı jazba­lary­nyń qazaq ádebıetine qatys­ty­­lyǵy jó­nin­de kandıdat­tyq dıssertasııa qorǵady. So­nymen qatar M.Ma­­­ǵaýınniń (HIV-HVI ǵa­syr), Q.Sy­dıy­qov­tyń (HVII-HVIII ǵasyr) áde­bıeti jaıly zert­teýleri – sóz joq, asa qundy dú­nıeler. Sóı­tip, ádebıetimizdiń ta­rıhyn sonaý Orhon dáýirinen bastaýǵa múm­kin­dik týdy. Osy­nyń nátıjesinde qazaq ádebıetin ar­naýly kýrstarǵa bólip oqytýǵa jaǵdaı týyp otyr. Joǵaryda atalǵan ǵalymdarymyz­dyń bári derlik osy óz fakýltetimizdiń túlekteri. Árbir ustaz leksııa oqyp qana qoımaı, olar óz shákirtteriniń sapaly bilim alýyna, olardyń boıyndaǵy ǵylymǵa degen qushtarlyqty oıatyp, oǵan qam­qor­shy bola bilýi kerek. Olaı bolsa, ǵy­lymǵa ıkemi, qabileti bar jastardy biz alǵashqy kýrstan bastap-aq qamqor­lyq­qa alyp, aqyl-keńester berip otyramyz. Stýdentterdiń jyl saıynǵy ǵylymı konferensııalarynda baıandamalar beremiz. Áıteýir, qaıtken kúnde de ondaı adamdardy joǵaltpaýǵa, qaıtken kúnde de ondaı adamdardy ósirip shyǵarýǵa ty­rysamyz. О́ıtkeni, bizdiń bolashaǵymyz­dyń ózi osy jastar emes pe?! Fakýltetimizde kelesheginen úlken úmit kúttire­tin jastar az emes. Solardyń ishinde men ásirese Alma Qyraýbaevany atar edim», dedi ol! Mine, shákirtin óz perzentindeı kórip, onyń árbir adym-alymyn úlken jetistikke balap, aqjarylyp qýana bilgen shy­naıy ustaz, fıdaıy ǵalym bolmysy! Al bar ǵumyryn ult ádebıeti tarıhyn te­reń­detýge aıamaı jumsap kele jatqan uly us­taz-ǵalymdy ǵylymdaǵy alǵashqy aıaq alysymen qýandyra bilgen tegeýrini myq­ty talantty shákirtti aıtsaıshy, shirkin! Sóıtip, Beısembaı Kenjebaıuly Alma Qyraýbaeva boıyndaǵy daryn-qabi­letti stýdent partasynan bastap tanyp, ony úkileı ushtap, ult ádebıeti úshin asa zárý tyń arnaǵa der kezinde baǵyttaı bildi. 1970 jyly maqtaýly kýrs oqýyn támamdady. Dańqpen kelip, birsypyrasy dańqty bitirdi joǵary oqý ornyn. Us­taz­dar úmiti aldamapty. Bul toptan talant­ty­lar kóp shyqty. Sonyń biri – Alma Qyraýbaıqyzy! Almany qazaq ádebıeti kafedrasyna qyzmetke qaldyrǵysy keldi Beısekeńniń. Ustaz shyryldap, joǵaryǵa telefon­daıdy. – Bir oryn berińizder, Qyraýbaevany kafedraǵa alyp qalaıyq. – Oryn joq. Bolmaıdy, Beıseke! – Aspırantýraǵa bir oryn. – Atamańyz. Byltyr ádebıetke bergenbiz bir oryn. Bıyl kezek tildiki! – Talantty bala edi. Endi qaıttik? – Mektepke barsyn. Eshteńesi ketpeıdi. Pisip, jetilip oralady. – Qyz bala. Bireýdiń eteginen ustasa kete barady da, ǵylymǵa qaıtyp oral­maı­dy ǵoı... Qap átteń-aı... Qart professor qara aspandy sýǵa aldyryp sóılep jatqanda arǵy bettegi kisi telefon tutqasyn ornyna qoıa saldy. «Gýk...gýk...gýk...» Qart professor qatty shamyrqandy. Otyra qalyp ýnıversıtet rektory О́mirbek Joldasbekov atyna ótinish hat jazdy. Aldyna kirdi. «Ýnıversıtet rektory professor О́.A.Joldasbekovke Qurmetti О́mirbek! «Qazaq ádebıeti» kafedrasyn uzaq jyl basqaryp kelemin. Senimderińizge tek rahmet aıtamyn. Biraq, bolashaq – jastardiki. Olardy birtindep ǵylymǵa tarta baýlyp, dástúrli túrde jetildirip, qatarǵa qosyp otyrmasaq bolmaıdy. Bizde ejelgi ádebıet atalatyn, qıyndyqpen oqý programmasyna qosym­sha saǵatpen kúshteýmen engen pán jú­redi. Bıylǵy oqý jylynda til, ádebıet mamandyǵyn úzdik bitirgen Qyraýbaeva Almany kafedraǵa alyp qalsaq degen edik, oǵan múmkindik joq ekenin aıtyp otyrsyzdar. Saǵat joǵyn men de sezemin. Ári oılap-beri oılap bir sheshimge bekingendeımin. Men jasym kelgen kisimin. Múmkindiginshe, meni ne jarty stavkaǵa aýystyryńyzdar, tipti pensııaǵa shy­ǵar­sańyzdar da qarsylyǵym joq. Qalaı degende de, sóıtip meniń saǵatymmen Qyraýbaeva Almany «Qazaq ádebıeti» kafedrasyna alyp qalyńyzdar. Qyraýbaeva Almanyń senimderińizdi aqtaıtynyna esh shúbám joq. Sizge degen qurmetpen prof. B.K.Ken­jebaev» delingen edi tildeı hatta. Eki kózi ot shashqan arystan keýdeli rektor professordyń júzine úńilip qarady, synaı qarady. «Shyny ma, kólgirsýi me?» «Aldyma kim kelmeıdi?! Biraq, mun­daı usynyspen kelip otyrǵan birinshi pro­fessor! Shynymen, ýnıversıtetten birjolata ketpekke bekingeni me? О́z mereıin, mansabyn oılaýdyń ornyna, shá­kir­tin alǵa tartyp. Abyroıly kisi. Uly Muh­tar Áýezov aınymas dos tutqan, erek­she yqylasty bolǵan desetin edi. Arly basyn qadirlegeni-aý, shamasy. Ras bolǵany ǵoı. Tekti kisi eken ǵoı Beısekeń. Shákirti úshin árbir professor osylaı shyryldasa ǵoı, shirkin!?» – Kóke, – dedi sosyn. – Kóke, áńgime joq, Sizdiń shákir­ti­ńizge bir oryn tabarmyz. Al ózińiz ketemin degendi aıta kórmeńiz. Kerek bolsa myna men de Sizge arqa súıep jańa qyzmetke kelip otyrǵan joqpyn ba!? – Ondaı bolsa, rahmet, О́mirbek. Al, jańa kelip jatsyń qyzmetke. Seniń de dosyń, dushpanyń bar. Sóz keletin bolsa, men búgin ketýge daıynmyn, qaraǵym. – Jo, joq, kóke, sóz kelmeıdi. Jigitterge tapsyramyn. Bári de oryndalady. Qyzmetińizdi atqara berińiz! Alma Qyraýbaıqyzynyń Ulttyq ýnı­ver­sıtettegi ómir joly osylaı sabaq­talyp edi... Professor dáris oqıdy. Assıstent praktıkalyq sabaq júrgizedi. Ýaqytyn ǵy­lymǵa moldaý bólsin dep keler jyly ustaz shákirtin aspırantýraǵa aýys­tyr­dy. Umytpasam, 1973 jyly «Qazaqtyń HH ǵasyr basyndaǵy demokrat jazýshy­lary» atalatyn kýrstan leksııa oqıtyn professor Beısembaı Kenjebaıuly syr­qat­tanyp qaldy da emtıhandy bizdiń kýrs stýdentterinen eki aspıranty – Arap Espenbetov pen Alma Qyraýbaeva qabyldaıtyn boldy. Eki top. Birinen Arap qabyldaıdy, kelesisinen Alma... Stý­dent úshin baǵa úlken másele! Baǵa máselesinde Arap darqandaý da, Alma qatańdaý... Meniń de «Beısekeńniń shákirti» ata­nyp, maqalalarymmen kórinip qalǵan kezim. Beısekeńniń úıinen tústik ishemin... Shamasy, dandaısý paıda bolǵan. Bálkim, emtıhandy Beısekeńniń ózi alady dep qaldym ba?!.. Áıteýir, daıyndyǵym sha­ma­ly. Ony ózim de bilemin. Onyń ústine aýyr kýrs. Alma apaı ári surady, beri surady. Qosymsha suraq berip jetelep kórdi. Jaýabym kóńildegideı bolmady. «Bestik» alarmyn degen basym «úshtikti» tóńirektep júrmin. Áńgimege Arap ara­lasty. «Tórttik» degen baǵa alyp, basym salbyrap shyqtym... Basym salbyrap shyǵyp bara jatyp, estigenim «Aǵaıdyń balalarymyz, biz jaqsy oqýymyz kerek» degen sóz boldy. Ádebıet álemindegi Alma Qyraý­baeva­ny alǵash jaqyn tanýym sol joly. Araǵa birer jyl salyp Alma kan­dı­dattyq dıssertasııa qorǵady. Beısembaı Kejebaıulynyń ol kúngi qýanyshyn sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Perzentti bolǵannan ármen qýandy. Kúni boıǵy áńgimesi kóne ádebıet jáne Alma boldy. «Taqyryby qıyn edi. Ta­ban­dylyǵymen alyp shyqty» dep qoıady jaryqtyq, shákirti dıssertasııa qor­ǵaı­tyn kúni kirpi etip qıǵan shashyn qolymen sıpap-sıpap jiberip. Keıin oılasam, aqsaqaldyń qýanaty­nyn­daı bar eken. Buǵan deıin M.Joldasbekov, M.Maǵaýın, Q.Sydıyqovty qorǵa­typ, erte dáýir ádebıetin qulaqqa sińirip úlgergen ol, Qyraýbaeva dıssertasııa­symen ǵylymdaǵy dushpandaryn birjolata tuqyrta jeńgen eken. «Altyn Orda dáýiriniń ádebıeti» atalatyn tyń taqy­ryptyń ıgerilýi – Beısembaı Kenje­baı­ulynyń qazaq ádebıeti tarıhyn túrki­ta­ný arnasyna zertteýdiń tııanaqty, tyń­ǵy­lyqty júzege asýy, jansebil ǵalym tarıhı mektebiniń tolyq qalyptasýynyń aıqyn kórinisi bolyp shyqty. Dese degendeı, Alma Qy­raý­baeva eńbegi qa­zaq áde­bıet­taný ǵylymy úshin ǵana emes, jalpy túrkitaný ilimi úshin jańalyqty dúnıe edi. Qýansa qýana­tyndaı bar bolatyn. Túrkologııalyq orta­lyqtan alysta bir shalǵaıda jatyp, qazaq ádebıeti tarıhyn ortaq arnalarǵa qaraı qanshama kerilgen kermege qaramaı, tabandy súırep kele jatqan áriptesi – «Beısembaı Kenjebaevıch» áreketinen birdeńe shyǵatynyna máskeýlik dostary da sene bastady. Ásirese, kóz kórgen dostary – S.Malov pen Ámir Nájip. «Altyn Orda» dáýiri ádebıetin A.Qy­raýbaeva talmaı zerttep, talaı zertteýler jazdy. Jan-jaqty zerttep, keń tanytty, kemel eńbek berdi. О́zi «Altyn Orda» dáýiri ádebıetiniń birden-bir bilimdi, talantty zertteýshisi retinde moı­yn­daldy. «Ǵasyrlar murasy» («Mektep», 1988) atap, tolymdy eńbek berdi. Ony «Bul eńbegimdi keńesshi aǵa, kemel usta­zym bolǵan professor Beısembaı Kenje­baevtyń jadymda máńgi saqtalatyn jarqyn beınesine arnaımyn! Avtor» – dep kóne ádebıet kóshbasshysy, uly ustazy – Beısembaı Kenjebaıuly rý­hyna baǵyshtady. Ári «HSh – HIV ǵa­syr eskertkishteri túpki bastaýlary te­reńde jatqan qazaq ádebıetindegi ejelgi dáýirlerdiń bir arnaly bulaǵy. Ony alǵash Beısembaı Kenjebaıuly «Altyn Orda dáýirindegi túrik áde­bıe­ti» dep atap, bul bir dáýir ádebıetiniń túbegeıli zerttelýi kerek ekendigin qazaq ádebıettaný ǵylymynyń aldy­na problema etip qoıyp bergen edi» (Atalmysh eńbek, 3-bet) dep adalyn aı­typ, ustaz rýhy aldynda basyn ıip, taǵzym etti. Rasynda da A.Qyraýbaıqyzynyń bul kitaby tyńǵa salǵan túren derlik, zertteý­siz jatqan tutas bir dáýirdi aldymen «Qıssa súl ánbııa» men «Muhabbat name» sekildi eki eskertkish arqyly tarıhı taldaý jasap, ǵylymı aınalymǵa aınaldyr­ǵan, keıin kele tutastyra zerttep arna­landyra túsken, ǵylymǵa qosylǵan úlken úles derlik ǵylymı mańyzdy eńbek bola­tyn. Kóz jumarynyń aldynda atalǵan eńbegin qaıta qarap, tyń ádebı eskertkish­termen tolyqtyra otyryp «Altyn Orda dáýiriniń ádebıeti» atalatyn tolymdy ǵylymı eńbek aıaqtaǵan bolatyn. Umyt­pa­sam, kólemdi úzindisi «Egemen Qazaq­stan» gazetinde «Altyn Orda dáýiriniń ádebıeti» degen atpen jaryq kórdi. Al tutas ǵylymı eńbektiń keıingi taǵdy­rynan habarsyzbyn. Almadaı shákirtine dısssertasııa qor­ǵatý jolynda Beısekeńniń S.Malov, Á.Ná­jip sekildi syılas máskeýlik ǵalym­dardy tilektestikpen qoldaýǵa shaqyra jan­ushyr­ǵanyn jazysqan hattarynan, óziniń aıtýynan keıin bildim. Qalaı aıtqanda da «Altyn Orda dáýiriniń áde­bıeti» – Alma Qyraýbaıqyzyndaı shy­naıy ǵalymnyń basty eńbegi bolyp qala bermek. Eńbektiń tolymdy nusqasy ur­paq­tary qolynda bolsa, tolyq kúıinde qaıta bastyrsa, nur ústine nur. Qoljaz­basy tabylsa qolqabys jasar edik. Oqý bitirip biz jaıymyzǵa kettik. Alma apaımen qaıta júzdesýimiz taǵy da Beısekeńniń aınalasynda. Biz bala bolyp Beısekeń qolyna kirdik. Alma, Arap, Zınol, Janǵara, Jaqa, Zına, Keńes, Katıa... degendeı jastar qarııany qaýmalady. Beısekeń tálimin alsyn dep biz olarǵa esikti erkin ashyp qoıdyq. Muhtar, Rymǵalı syndy tól shákirtteri óz aldyna, Jarasqan men Shómishbaı shaldyń kóńilin suraı kelip, sharap iship erkelep attanady... Alma apaı bir kúni úıge dáý qara shal­dy erte keldi. Bala kózben qarappyz. Áıt­pese elýdiń ishindegi kisi bolsa kerek. Alma apaıdyń ákesi! Mútálip Qyraý­baev! Kóńildi kisi. Halyq aqyny. Dom­byra­men tolǵady. Áńgime aıtty. Qaryq qyldy. Elden kelgen kisi. Qazaqsha suras­ty. Meniń aǵam bolyp shyqty. Qyz aly­syp, qyz berispeıtin jaqyn aǵaıyn. Áý bas­taǵy kelisi – qyzyna kandıdattyq dıs­sertasııa qor­ǵatqany, tárbıelegeni úshin alǵys aıtý sekildi. Mútálip qarııa sóziniń áýeni – «Áýel basta Qudaı al­dynda suraýsyz – Sizdiń qyzyńyz degem. Sol sózim – sóz! Qyz – Sizdiki, men ánsheıin aǵasy retinde qolyńyzdy alyp, alǵys aıtyp shyǵaıyn degenim ǵoı...» Alma apaı Beı­se­keńniń halin bilýge kemi aptasyna bir ret kelip ketedi. Áıel adam. Balaly-shaǵa­ly. Dushpanyńa tilemeıtin, minezi bir­túr­­lileý eri bar. О́leń jazady. О́leń durys qonbasa kisini qııalı etip jiberedi deýshi edi. Sol ras bolmaǵaı dep oılap qoıamyn Alma apaı­dyń elirme minez erine qarap. Adamǵa Allataǵala bar ba­qytty birdeı bere ber­meıdi eken-aý deımin ta­ǵy da ishteı. Attyly kisi derlik aıaýly Almanyń kúıeýi jaıaýdan árman. Tipti qaı jaǵynan da. Ot basynda tolyp jatqan osyndaı qıyndyqtary bar Alma apaı ákesindeı bolǵan ustazdyń halin bilýge aptasyna ýaqyt taýyp jatady. Adal­dyǵy. Shynynda Alma – boıamasy joq, bolmysy taza, shynaıy jan edi. Baıan ekeýmiz (meniń jarym) Alma apaıdyń úıine sırek te bolsa baryp turamyz. Apaıdyń kóńiline qa­raımyz. Úıdi uqsata ustap otyrǵan – Alma. Áıtpese, kúıeýi – qudaı amanat jan! Sóıtip júrip Qaz MÝ-da sabaq beredi. Sóıtip júrip úsh qarǵasyna qaraıdy. Sóıtip júrip ǵylym jasaıdy. Sóıtip jú­rip qazaq qyzdaryn ulttyq dástúrde tár­bıeleıtin turpaty – ulttyq, bolmysy bólek mektep pe, lıseı me, áıteýir bir kishi oqý ornyn ashty. Sóıtip júrip kó­gil­dir ekrannan án salady tamyljytyp. Jambyldyń jy­raý­lyq áýenin «Jambyl sazy» atap kitap jazyp, teorııalyq turǵydan dáıektep, ózi dombyrada oryndap tiriltetinin qaıter­siń?! Abysyn-ajyndarynyń atyn atap, túsin tústep «Jambyldyń kelinderi» atap tolqyǵan oı, tógilgen tildi ocherk ki­ta­byn jazyp aıaqtady. Abysyndary tý­raly kelin tolǵamy. Qandaı tálimdi! Ne aıtsa ulttyq dástúrden týyndata aıta­dy. Ne nárse jazsa – ulttyq bolmystan týyndatyp tamyljytyp tamasha jazady.Tabandy tabıǵat, maqsatty adam. Áıel basymen osyndaı erge bergisiz iri ister­diń basy-qasynda júredi. Basy-qasynda júredi emes-aý, zil-batpan mindetti moı­nyna artyp bir ózi arqalaıdy. Týǵan eli úshin taý kótergen Tolaǵaı qyz... Armany asqaq edi Alma apaıdyń. Keıde kózine jas ala oıǵa alǵan ar­mandaryn aıtyp otyratyn. Arman jetken jerge ǵumyr jetpesin bildi me?! Keıde ózi bastaǵan isteri alǵa júrmeı, kózine dúnıe sher bolyp baılanǵan pendeler júrgizbeı qıyn qylǵanda dyqart bolyp jasyp otyratyn. Jasyndaı jarqyldap ǵumyr keshýge tıisti úlken oıly, jupar júrekti ázız jannyń jasyp otyrǵanyn kórgende birge jasyp qalýshy edik. О́nerli, oıly jannyń bar arman-muratyn tizbelep otyrý oryndy bola qoı­mas. Arman tutyp, alǵa mejelep qoı­yp júzege asyrǵan, asyra bastaǵan isterin atap-atap ótsek te az bolmas bizge. Turmys aýyrtpalyǵymen taıtalasa jú­rip tyndyr­ǵan isiniń salmaǵy qandaı Alma apaıdyń? Ustazy usynǵan taqyryp daryndy shákirt úshin aýyr beınet bolýmen birge abyroımen atqarǵan mindet te bolyp shyqty aqyr kógentúpte. Alma taqyryp­ty arnalandyra eńbek etti. «Ǵasyrlar murasy» monografııasy, «Ejelgi áde­bıet» oqýlyǵy, aqyn Tóregeldi Tuıaq­baev­pen moıynserikte tárjimalaǵan «Ma­habbat name» – Alma Qyraýbaı­qy­zynyń túrki­taný salasyndaǵy tyndy­rym­dy uzaq ja­saıtyn baıandy eńbekteri. N.Konradtyń shyǵystanýshy I.Krachkovskıı týraly aıtatyn ádemi baǵalaýy bar. Shy­ǵystanýshy bolý – hám tilshi, hám áde­bıetshi, hám tarıhshy bolý­dy qajet etedi degen. Alma apaı óziniń joǵaryda atalǵan eńbekterinde shyǵys­tanýshyǵa qajetti álgi qasıetterdi tal boıyna tabıǵı jınaqtaǵan iri ǵalym! Almanyń bul saladaǵy eńbekterin M.Joldasbekovtiń, M.Maǵaýınniń qadirine jete baǵalaǵanyn bilemiz. Taqyryptas adamdar – taǵdyrlas adamdar. Olardyń arasynda biriniń eńbegin ekinshisiniń qadirine jete baǵa­laýy da, baǵasyn bile tura qyzǵanyp, ádil sózin aıtpaýshylyq ta kezdesedi. Beısekeń shákirtteri bir úıdiń úıelmen-súıelmen­deri sekildi ǵoı. Aty atalǵan ǵalym­dardyń ózara ynty­maǵyna súısinemiz. Árqaısysynyń eńbe­gin derbes baǵalap mereılenemiz. Bir ókinishi – sońǵy jyldary alǵash Beısekeń baǵyttaǵan, shákirtteri tyndyrymdy is tyndyrǵan ejelgi ádebıetke qazirgi jastar zertteýge barmaıtyn, baspaıtyn boldy. О́kinishti. On alty aqynnyń aıtysyn kólemdi alǵysózben kitap etip bastyrǵan Alma apaı «Hıssa-dastandar» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Túrli sebeppen keshiktirip qorǵaǵany bolmasa sátti ǵylymı eńbek jasady. Alma apaı ómiriniń sońǵy kezderinde Túrik qaǵanaty tarıhynan jekelegen áń­gimeler jazyp, jarııalaı bastaǵan edi. Túrik halyqtaryna ortaq ejelgi áde­bıetti zerttegenniń bir paı­dasy! Tarıhty derekti baıandap, áńgime jazý – orys ádebıetinde S.­Alek­seevtiń tynbaı atqarǵan, bar ómirin baǵyshtaǵan súıikti isi. Buryn aza­mattyq tarıhymyzda aı­tyl­maı kelgen, aıttyrmaı, umyttyryp jibere jazdaǵan qymbat taqyrypta balalar psıhologııasyn eskerip, olardyń qa­byl­daý múmkindigine oraılastyryp de­rekti áńgime derlik dáıekti dúnıe­ler jazý – Alma apaıdyń ǵalymdyǵy­men birge shynaıy ustazdyǵynan da týyndap jat­qan mindet bolatyn. (Almadaı kýrstasy­nyń derekti áńgimele­rin ádemi kitap etip shyǵaryp bergen Áshirbek Kópishevke óz basym rızashy­lyǵymdy aıta-aıta otyramyn.) Ol shynaıy ustaz bolatyn. Jan Jak Rýssonyń «Ustazdyq etý – ýaqyt utý emes, óz ýaqytyńdy aıamaý, óz­ge­niń baqytyn aıalaý» (Z.Qabdolov qazaq­sha­laýy) degen ulaǵatyn Alma Mútá­lip­qy­zyna arnaıy aıtsań ábden jara­sa­tyn edi. Shákirtteri janyna jaqyn júretin. Shákirtteri senisip áńgimesin aıtyp, ashyq syrlasar edi Alma apaımen. Tipti tulymshaǵy jelbiregen qyzdar, burymdy boıjetkender men bozbalalar anasyndaı kórer edi Alma apaıdy. Alma apaı da shá­kirt­terin baýyrynan taraǵan bala­synan kem kórmes edi. Olardyń kóńil-kúı quby­lys­taryn baqylap, kún­de­likterin júr­gizetin. Aqyl-keńesin aıamaı syr­la­sa otyryp, júrekterine nur quıyp beretin. Turmysta baqytty bola al­maǵan muńdyq ustaz shákirt-qyz­da­ry­nyń baqytty bolýyn bar jan-tánimen tileý­shi edi anabeıil Alma! Kisi «Janym sadaǵa!» dep zaryǵyp kórgen, Qorasan­ǵa qoı aıtyp júrip, moınyna monshaq tilep, Qudaıdan surap alǵan týǵan balasyna ǵana aıtar bolar. Shákirtte­riniń baqytyn aıalaýmen ótken Alma ustaz olardyń ómiri­nen alynǵan túrli shtrıh, detalderdi paıdalana otyryp jazǵan pýblısıs­tıkalyq kitabyn «Janym sadaǵa!» atap edi-aý! «Janym sadaǵa»... Alma­nyń osylaı atalatyn eńbegi qazaq tárbıe mektebinde sırek kezdeser tálim-tárbıelik ónegesi boı­yn­da tu­nyp turǵan asa qyzǵylyqty, asa bir ta­ǵylymdy etnope­da­gogı­ka­lyq pýb­lı­sıs­tıkalyq eńbek. Birde tórimizde muńdanyp otyryp: «Ustaz bo­lyp sabaq bergen soń balalar bilimdi, ba­qytty bolsa degen oımen baryńdy beresiń. Keıde olar aqyl surap alańdaıdy. Tapqanyńdy aı­ta­syń. Keı­de oılaımyn: «Osy men ba­lalarǵa kitabı tárbıe berip júr­ge­nim joq pa? Men aıtar aqyl-ke­ńes myna qubylǵan zamanaǵa jarar ma? Adal tárbıelengendikten olar myna teńgeniń syldyryna den qoıǵan zyryldaq qoǵam úderisine ilese almaı qalyp qoıyp júrmeı me? – dep pushaıman bolamyn» – degeni bar. Kórdińiz be, shákirtteriniń taǵdy­ryna qalaı alańdaıdy Alma apaı?! Keıde «aǵylshyn mektebinde tárbıe joly bylaı», «fransýz mektebinde dáris yńǵaıy mynadaı» dep álemdik alǵy mektepter tájirıbesin áńgimelep otyrýshy edi. Oqyǵany-toqyǵany bar, óz tájirıbesinen túıgeni bar, solardy júzege asyrmaq bolyp, Qaskeleńnen jer alyp, qyzdar ulttyq lıseıin ashty. Jumysy júrip kep berdi. Balalar yqylasty. Balalarmen birge olar­dyń ata-anasy yqylasty boldy Alma ashqan mektepke. Buryn ashylǵan, ábden qalyptasqan mektepter jaby­lyp qalyp jatqanda jańa mekteptiń – jańa tıpti mekteptiń aıaǵynan turyp, jumys istep ketýi ekitalaı ýaqyttar keldi dúnıeni aýdaryp-tóńkerip. Birer ret Sara Alpysqyzy járdem etti. Satympazdyq áreket, paıdakúnemdik psıhologııa ıektedi ákim-qaralardy. Aqyry Alma apaı ashqan ulttyq modeldi mektep jabylyp tyndy. Úıin erine qaldyryp, balalaryn jetektep shyǵyp ketip, páter jaldap kún keshkende qabaǵyn muń shalmaǵan, renishke boı aldyrmaǵan Alma apaı mektebi jabylǵanda kúıip ketti. Kisisi ólgendeı kúıikkeshti tirshilik keshti... Alma apaı, 1997 jyly bolar, elý jasqa toldy. Almatyda «Ǵalymdar úıinde» ádemi kezdesý boldy. Úı han­shaıymy Ǵaıneken Bıbatyrova týǵan apasyna aınalyp, baýyrmaldyqpen qyz­met etti Alma apaı toıyna. Tórde Tur­sekeń – professor Tursynbek Ká­kishuly otyrdy. Keshti men júrgizdim. Shá­kirt­teri Alma apaıdyń qurmetine kógershin ushyrdy. Aqshamda toı «Pıonerler úıinde» jalǵasty. Toıdy О́mirhan Ábdi­manov jalǵaı jeteledi. Toıǵa anasy qa­tysty. Kýrstastary bir úıdiń bala­syn­daı úıirilip otyrdy, ıirilip bıledi. Oı, bir tamasha toı bolyp edi. «Bir toıym bolary sózsiz meniń...». Qyrshyn Tólegen ǵoı. Almanyń da bir toıy ótti solaı! Sh.Ybyraev úsheýmiz mektepke arnap oqýlyq jazbaq edik. Turymtaı tusymen, biz Túrkistanǵa kóship kettik. Shákir – Túrkıege! Sol oı aıaqsyz qaldy. Alma apaıdy 2000 jyly Túrki­stan­da ashylǵan Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine oqý bitirýshilerdiń emtıhan tór­aǵa­lyǵyna shaqyrdyq. 12 mamyr kúni keldi. Alaqanǵa salyp aıalaı kúttik. Túrkistan jerinde Alma apaı sol joly kóp shákirt tapty. Kisini tabıǵı baýrap ala jóneletin kishipeıil, bilimdar, ónerli jan edi ǵoı Alma apaı. Aýdıtorııada dáris te oqydy, Mádenıet saraıynda kezdesý-syrlasý án-keshin de ótkizdi Alma apaı! Jurt tánti. Alma apamyzdyń ómirge qushtar kóńiline dán rıza bolystyq. О́mirdegi qıyn­dyq­tardy jeńip, ómirdi qushtarlana súıip ótip keledi eken-aý dep oıladym óz basym. Almadaıyn ǵazız júrekti asyl adamnyń tekti ustanym, tebirenisti tirshilik keshýine sonshama qýan­dym. Bir aı shamasy Túrkistanda bolyp Alma apaı Almatyǵa qaıtty. Áriptes aǵasy Myrzekeń – Myr­za­taı Joldasbekov shaqyryp, Alma apaı jańa oqý jylynan Eýrazııa ýnıversıtetine professorlyq qyzmetke aýys­ty. Kóp uzamaı syrqatqa ushyrady. Aıyq­pas dert. Arnaıy baryp kóńilin sura­dym. Arýaqqa aınalǵan keıpin kórip jylap qoshtastym. Ulyn úı­len­dirdi. Toıyna bara almadym. Uzamaı týǵan ápkemdeı bolǵan aıaýly jan dúnıemen birjolata qoshtasty. Sonda oılaımyn-aý, Túrkistanǵa tórkindeı kelgendeı bolǵan eken-aý dep. Sonda oılaımyn, Túrkistanǵa tórkindeýge ǵana emes, boı jasaýǵa da kelgendeı eken-aý dep. Qazaqta ápke degen ádemi uǵym bar. Asa daryndy ádebıetshi ǵalym, daryndy ánshi Alma Qyraýbaıqyzy tý­ǵan ápkemdeı bolǵan ǵazız júrek jan edi. «Aqynnyń toıy tarqamaıdy...». Kim aıtqany esimde joq. О́mirde kúr­sinisi kópteý ǵumyr keship, jastaý ketken Alma apaı da toıy tarqamas qa­zaq­tyń aqynjandy ǵalym qyzy edi, shirkin! Qaıran, qazaq qyzdary!.. Qulbek  ERGО́BEK. Túrkistan.