"Ulttyq tárbıe" páni ne úshin kerek?

«HHI ǵasyrda bilimin damyta almaǵan eldiń tyǵyryqqa tireleri anyq. Biz bolashaqtyń joǵary tehnologııalyq jáne ǵylymı qamtymdy óndiristeri úshin kadrlar qoryn jasaqtaýymyz qajet. Osy zamanǵy bilim berý júıesinsiz ári alysty barlap, keń aýqymda oılaı biletin osy zamanǵy basqarýshylarsyz biz ınnovasııalyq ekonomıka qura almaımyz. Demek, barlyq deńgeıdegi tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýǵa baǵyttalǵan tıisti sharalar qoldanýymyz shart». Prezıdenttiń osy tapsyrmasyn ustanǵan elimizdiń bilim saıasaty álemdik arenadan óz ornyn naqtylaýda. Sebebi, bilimdi de bilikti maman-kadrlar ekonomıkany qarqyndy damytýda mańyzdy resýrs bolyp tabylady. Qazirgi kezde adam resýrsy joǵary damyǵan memleketterdiń ınnovasııalyq damýy soǵan negizdelgen. Sol sebepti álemdik bilim keńistigi paradıgmasynda, sonyń ishinde joǵary jáne odan keıingi bilim berý júıesinde ıdeıalardyń básekelestigi barǵan saıyn kúsheıe túskeni anyq. Elbasynyń ınnovasııalyq oı-pikirleri men qaǵıda-ustanymdary basshylyqqa alynyp, elimizdiń bilim berý júıesin jańasha quryp, jańa baǵytta damytyp, jetildirýde jasalǵan alǵashqy qadamdar, ózgerister men jańalyqtar, bilim berýge qatysty reformalar, jańa tehnologııalardy engizýdiń nátıjeleri búgin óz jemisin berýde. Sóıtip, osy ınnovasııalar qazaqstandyq qaýymnyń táýelsiz damý kezeńiniń tarıhı shyndyǵyna aınalýda. Sondyqtan da qazirgi Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyqqa ený úderisin zerdeleýde bilim júıesine engizilgen zamanaýı ózgerister men jańasha betburystardyń mańyzdylyǵyn eskermeýge bolmaıdy. Olar Qazaqstannyń jańa zamanǵa barynsha beıimdelip, óz saıasaty men óz ekonomıkasyn túzep, sóz bostandyǵy men oı erkindigine negizdelgen demokratııany jetildirip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýda jasalǵan mańyzdy qadam, irgeli is-sharalardyń biri bolyp qala beretini daýsyz. Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary «Joǵary bilim berý týraly» (20.04.1993 j.), «Bilim berý týraly» (07.07.1999 j.), «Ǵylym týraly» (20.09.1999 j.) jańa zańdar men sol zańdarǵa baılanysty úkimettiń qaýly-qararlary qabyldandy. Sol jyldarda osy zańdar men qaýlylardy júzege asyrý úshin búkil elimiz boıynsha aýqymdy is-sharalar atqaryldy. Saralaý-saraptaý jumystary júrgizildi. Oǵan arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar men ǵylymı semınarlar ótti. 1993 jyly elimizdiń tanymal ustaz-ǵalymdarynyń daıyndap usynýymen «Bilim berýdi memlekettik qoldaýdyń ulttyq baǵdarlamasy» dúnıege keldi. 1996 jyly Qazaq eli bilim berý júıesin reformalaýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy daıyndaldy. Al 2000 jyly 25 tamyzda «Memlekettik mindetti bilim standarty» qabyldanyp, sodan keıin kóp keshiktirilmeı, 2000 jyly 30 qyrkúıekte Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2005 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan bilim berý júıesin damytýdyń negizgi baǵyttary anyqtalǵan Otanymyzdyń «Bilim berý» baǵdarlamasy bekitildi. 2004 jyly osy baǵdarlama naryqtyq ekonomıka jaǵdaıyna jáne onyń jańa talaptaryna laıyqtalyp ári onda ulttyq bilim berý komponentteri qamtylyp, qaıtadan bekitildi. Qazirgi tańda elimiz «Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdiń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» boıynsha bilim berý qyzmetin júzege asyryp keledi. Osy baǵdarlamada bilim berý saıasaty men onyń júıesiniń negizgi baǵyttary, basymdyqtary aıqyndalǵan, bilim berý júıesine jańa tehnologııalardy engizý men onyń mazmunyn ózgertý, bilim berýdiń sapasyn arttyrý jáne bilim berýdiń barlyq deńgeıinde materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý, pedagog qyzmetkerlerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý sharalary naqty kórsetilgen. Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim saıasaty men bilim júıesinde eleýli betburys Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen 1997 jyly jasalǵan «Qazaqstan – 2030» uzaq merzimdik strategııalyq baǵdarlamasy ómirge kelgennen bastaldy. Árıne, bul – oǵan deıin qazaqstandyq bilim saıasaty men júıesinde jańarý bolǵan joq, oǵan jańa tehnologııalar enbedi degen sóz emes. Sodan beri búkil elimiz boıynsha Elbasy atap kórsetken máselelerdi júzege asyrý úshin ǵylymı-praktıkalyq jobalar men tujyrymdamalar jáne strategııalyq baǵdarlamalar jasalyp, qyrýar jumystar atqaryldy. Táýelsizdik jyldarynda elimizde 1 myńǵa tarta jańa mektepter salynyp, 5 myńdaı balabaqshalary men balalar mekemeleri ashyldy. Qazaqstan kóleminde buryn, negizinen, aýyldyq jerlerde ǵana bolyp kelgen qazaq mektepteriniń sany qalalarda da artyp qoımaı, olardyń kópshiligi jańa zamannyń bilim-ǵylymymen qarýlanǵan jas pedagog-mamandarmen qamtamasyz etilip, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıtyldy. 2005 jyldan bastap elimizdegi pedagogıkalyq oqý oryndaryn qaıtadan qalpyna keltirý isi qolǵa alyndy. Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıteti ulttyq mártebege ıe boldy. Buǵan qosa Aqtóbe, Pavlodar, Taraz, Semeı, Qostanaı qalalarynda bes aımaqtyq pedagogıkalyq ınstıtýttar ashyldy. Búgingi tańda osy oqý oryndary órkenıetti elder úrdisinde jas urpaqqa álemdik ǵylym men progress deńgeıine sáıkes bilim men tárbıe berý isin júzege asyryp keledi. Bilim berý salasyn onan ári jetildirý, álemdik bilim standarttaryna qol jetkizý jónindegi Elbasy alǵa qoıyp otyrǵan mindetterdi jáne zamana talaptaryn oryndaý úshin Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń basshylyǵy men professor-oqytýshylar quramy jumyla eńbek etýde. Oqý ornymyzdyń 2007 jyly Italııanyń Bolon ýnıversıtetinde Ýnıversıtetterdiń Uly hartııasyna qol qoıýy, Dúnıejúziniń tańdaýly 150 ýnıversıteti múshe bolyp otyrǵan Álem ýnıversıtetteri qaýymdastyǵyna, Eýropa ýnıversıtetteri assosıasııasyna múshe bolýy osyndaı ıgilikti istiń kórinisi. Búginde QazUPÝ joǵary bilikti kadrlar daıarlaýda bakalavrıattyń – 51, magıstratýranyń – 52, doktorantýranyń 18 mamandyǵy boıynsha bilim berý naryǵynda mańyzdy ról atqarýda. Bolashaq mamandarǵa bilim berý jáne ǵylymı jumystar júrgizý ýnıversıtettiń 7 ınstıtýtynda júzege asyrylady. Olar: Matematıka, fızıka jáne ınformatıka, Pedagogıka jáne psıhologııa, Fılologııa jáne kóptildi bilim berý, О́ner, mádenıet jáne sport, Jaratylystaný jáne geografııa, Tarıh jáne quqyq, Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýttary. Joǵary oqý ornyna deıingi bilim berýdi uıymdastyrý, jastardy oqý ornyna daıyndaý maqsatynda bıyl daıyndyq fakýlteti ashyldy. «Sorbonna-Qazaqstan» ınstıtýty – ǵylymı bilim berý jáne mádenıet salalaryndaǵy qazaq-fransýz áriptestigin onan ári nyǵaıtatyn altyn kópir. Ol 2014 jylǵy 6 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev pen Fransııa Prezıdenti Fransýa Ollandtyń tikeleı qoldaýymen ómirge kelgen oqý ordasy, bilim berý salasyndaǵy eki eldiń birlesken jobasynyń jarqyn dáleli. Bul – «Parıj qalasynyń Sorbonnasy». О́tken 2015/2016 oqý jylynda «Sorbonna-Qazaqstan» ınstıtýty eń alǵashqy túlekterin ushyrdy. Munda «Menedjment» jáne «Halyqaralyq qatynastar» mamandyqtarynyń 42 magıstri Abaı atyndaǵy QazUPÝ men «Parıj qalasynyń Sorbonnasy» ýnıversıtetiniń dıplomdaryn qatar alyp shyqty. Abaı atyndaǵy QazUPÝ–dyń atalǵan halyqaralyq jobany júzege asyrýy tek Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııa, TMD elderi jastarynyń da Eýropalyq úlgidegi bilim alýyna jol ashty. Ǵalym-pedagogtarymyz joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý mamandyqtary boıynsha sońǵy úsh jyl ishinde qazaq jáne orys tilderinde 240 jańa tıptik oqý baǵdarlamasyn jasady. Onyń 114-i bakalavrıat, 66-sy magıstratýra, 60-y doktor PhD pánderin qamtıdy. 774 oqýlyq shyǵardyq. Onyń 152-si joǵary oqý oryndaryna, 622-si jalpy bilim beretin orta mektepterge arnalǵan. Oǵan qosa 679 oqý-ádistemelik quraldar ázirlendi. Bul jerde orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtar daıarlaǵan 42 avtorlyq ujymnyń bári negizinen bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary ekenin atap aıtqan oryndy. Bul bizdiń oqý ornynyń altyn qory bolyp esepteledi. Sońǵy jyldary bizdiń ýnıversıtettiń professor-oqytýshylary 23 pedagogıkalyq mamandyqqa arnalǵan 71 oqý standarttaryn, oqý baǵdarlamalaryn jasaýǵa kiristi. Oǵan Kembrıdj ýnıversıteti, Germanııanyń Fraıbýrg ýnıversıteti, Sıngapýr kórkem bilim berý ýnıversıteti, Ulybrıtanııanyń Iork ýnıversıteti jáne Avstralııanyń Monash ýnıversıteti ǵalymdary atsalysty. Pedagogıkalyq mamandyqta oqyp júrgen stýdentterimiz úshin búkil oqý kezeńinde pedagogıkalyq praktıka úzdiksiz júrgiziledi. Stýdentterimiz óndiristik jáne pedagogıkalyq praktıka bazasymen tolyq qamtamasyz etilgen. Búgingi tańda biz praktıkalyq bazalarmen 198 kelisim-shart jasasaq, onyń 178-i bilim berý mekemelerimen jasasqan kelisimder. Sonymen birge, ýnıversıtettiń «Ustaz» dep atalatyn oqý-óndiristik kombınaty bar. Munda stýdentterdiń dalalyq praktıkasy ótkiziledi. Almaty oblysynyń Jańashar aýyldyq okrýgi aýmaǵynda stýdentterdiń oqý-óndiristik sabaqtaryn ótkizýge arnalǵan aýmaǵy 40 gektar bolatyn agro-bıostansııa ashtyq. Túlekterimizdi ár jyly 85% jumyspen qamtýǵa qol jetip otyr. Bul respýblıkalyq kórsetkishten edáýir joǵary. Elbasy N.Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen ómirge kelgen «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy búgingi tańda memlekettik ıdeologııamyzdyń ózegi bolyp otyr. Táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵyn osy «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy aıqyndaıdy. Ol jas urpaqty otansúıgishtikke, patrıottyqqa, ultjandylyqqa, azamattyq-adamgershilik baǵdarǵa, rýhanı asyl qasıetterge, el bolashaǵyna degen senimge tárbıeleıtin basty qundylyq bolyp tabylady. Sondyqtan bizdiń jastarymyz «Máńgilik El» ıdeıasynyń búkil qasıetterin boılaryna sińirip, Táýelsiz Qazaqstannyń quryshtaı tiregi bolyp qalyptasýy úshin biz respýblıkada birinshi bolyp «Máńgilik El» pánin búkil orta arnaýly jáne joǵary oqý oryndaryna engizý týraly bastama kóterdik. Bul bastama Úkimet tarapynan jáne búkil el boıynsha keńinen qoldaý tapty. Osyǵan oraı, biz «Máńgilik El» oqý kýrsynyń tujyrymdamasy, oqý baǵdarlamasyn jasap, «Máńgilik El» oqýlyǵyn qazaq jáne orys tilderinde shyǵardyq. Bul oqý kýrsy elimizdegi JOO-lardyń barlyq mamandyqtarynda oqý úderisine engizile bastady. «Ulttyq tárbıe» jobasy bolashaq pedagogtyń ulttyq sana-sezimin, ultaralyq qatynas mádenıetin, azamattyq jáne patrıottyq kózqarasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Qazir «Ulttyq tárbıe» tujyrymdamasy, tıptik jáne jumys baǵdarlamasy, dárister kýrsy, «Ulttyq tárbıe» oqýlyǵy oqý úderisinde keńinen qoldanylýda. Osy jobaǵa baılanysty ýnıversıtet janynan «Ulttyq tárbıe» jónindegi Respýblıkalyq úılestirý keńesi qurylǵan, pikir-saıys klýby jumys isteıdi. «Ulttyq tárbıe» jýrnaly shyǵarylyp keledi. Ulttyq tárbıe jóninde shyǵarylǵan zertteý eńbekteri sıklynyń avtorlary Y.Altynsarın atyndaǵy memlekettik syılyqqa ıe boldy. Pedagogıkalyq bilim berýdiń sapasyn arttyrý úshin «100 naqty qadam: qazirgi memleket – barlyǵy úshin» Ult jospary aıasynda jáne Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn oryndaý maqsatynda ýnıversıtetimiz «Úsh tildi bilim berýdi damytýdyń jol kartasy» josparyn júzege asyrýǵa kiristi. Akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy aıasynda keıingi eki jylda sheteldik áriptes joǵary oqý oryndarynda 108 bilim alýshymyz, onyń ishinde 69 stýdentimiz, 39 magıstrantymyz semestrlik oqý kýrsynan ótti. Sondaı-aq joǵary bilimnen keıin bilim alýshy 1163 adam, onyń ishinde 48 doktorant ǵylymı taǵylymdamalarda bolyp qaıtty. Oqý orny qyzmetinde halyqaralyq yntymaqtastyq mańyzdy oryn alady. Búgingi tańda Abaı atyndaǵy ýnıversıtet 11 halyqaralyq uıymdarǵa, assosıasııalarǵa múshe. «Bilim men tárbıe - egiz» degen ulaǵatty sóz ejelden bar. Tárbıe jumysyn oqý toptaryndaǵy kýratorlar arqyly júrgizý jetkiliksiz ekenin ómirdiń ózi kórsetip keledi. Sondyqtan biz tálimgerlik tárbıeni qolǵa alǵanymyzdy aıta ketýim kerek. Kúndizgi bólimde oqyp júrgen stýdentterdi kýrsyna, oqý toptaryna qaraı ózimizdegi barlyq professorlar-oqytýshylarǵa, qyzmetkerlerge bes, onnan bekitip berdik. Bul tálimgerler ózine bekitilgen árbir stýdentpen jeke-jeke jumys atqarýǵa mindetti. Stýdenttiń qalaı oqyp júrgeni, sabaqqa qatysýy, aralyq synaqtar men semestrlik syndardy qalaı tapsyryp júrgeni, jeke basy men otbasylyq jaǵdaıy týraly tálimger udaıy bilip otyrýy, onymen tárbıe máselesi týraly áńgimeler ótkizip, aqyl-keńesterin berýi tıis. Al endi ulttyq tárbıe nege kerek degen suraqqa keleıik. Birinshiden, uzaq jyldar Reseıdiń bodandyǵynda, keńestik kezeńniń kommýnıstik jáne ásirese «ınternasıonalıstik» ıdeologııasynyń saldarynan tilimizdi, dinimizdi, ulttyq salt-dástúrimiz ben qazaqy qalpymyzdy joǵaltyp ala jazdaǵan jaıymyz bar. О́z tilin bilmeıtin, óziniń qazaq ekenin moıyndaǵysy kelmeıtin, ultyna, eline jany ashymaıtyn máńgúrttik sanaǵa boı aldyrǵan urpaqtyń úlken legi qalyptasty. Bul bizdiń bolashaǵymyzǵa asa qaýipti. Onymen kúresemiz dep júrgende álemdik jahandaný úrdisi taǵy kelip kılikti. Aldymyzda úlken suraq tur: ult bolyp qalamyz ba, joq pa? Al jahandanýdyń jal-jal tolqyndarynda jaǵaǵa shyǵýǵa qaırat qyla almaı jutylyp ketpeımiz be? О́ıtkeni, jahandaný jaǵdaıynda batys órkenıeti, onyń qaýipti yqpaly jan-jaǵyn jalmap keledi. Osy úrdis barysynda batys mádenı-rýhanı qundylyqtarynyń basymdyq tanytýy jergilikti halyqtyń baıyrǵy ulttyq sıpatynyń joǵalýyna túrtki bolýy múmkin. Batystyń bilimi, ǵylymy, tehnıkasy men tehnologııasy bizder úshin qajet-aq. Al izgilik, kisilik, adamgershilik, baýyrmaldylyq sezimimizdi olar basyp-janshyp, «jutyp» qoımaı ma? Dástúrli qazaq qoǵamy mádenı qundylyqtardy, batys elderindegi sııaqty, taýar dep qabyldamaıdy, qoǵamnyń shańyraǵyn shaıqaltpaı ustap turýǵa tıis tetik, ómirlik mazmun retinde qarastyrady. Alaıda, qazaq qoǵamy qazir jahandaný úrdisinen oqshaý bola almaıdy, jahandanýdy árbir ult, árbir etnos, árbir memleket óziniń bolmysyna beıimdep sińire alǵanda ǵana osynaý qaýiptileý bolyp kórinetin qubylysty jeńe alady. Eger jahandanýdy ulttyq memlekettik bolmysqa qaraı ıkemdeı almasaq, onyń yqpalyna túsip, jalań elikteýge urynatyn bolsaq onda memleket te, ult ta bolyp jarytpaımyz. Endi osy qubylysqa qarsy turý úshin ne isteýimiz kerek? Menińshe, onyń eń tıimdi úlgisi – ulttyq tárbıe jáne ulttyq tárbıege arqa súıeý. Jas urpaqqa ulttyq tárbıe berý arqyly ǵana biz ózimizdiń ulttyq bolmys-bitimimizdi, qaıtalanbas qazaqı minez-qulqymyzdy, qala berdi ulttyq keıpimizdi saqtap qala alamyz. Búginde jastardy jahandaný úrdisiniń yqpalynan, ıaǵnı, máńgúrttikten, ultsyzdyqtan, kosmopolıtızmnen, nashaqorlyqtan, jezókshelikten, bas aınaldyrar ártúrli dinı aǵymdardyń yqpalynan, meıirimsizdikten saqtap qalý máselesi kún tártibinen túspeýge tıis. Bul úshin, árıne, ulttyq tárbıe qajet. Menińshe, «Ulttyq tárbıe» pánin elimizdegi barlyq mektepterde, joǵary oqý oryndarynda jappaı engizetin kez keldi. Tipti ulttyq tárbıeni balabaqsha tabaldyryǵynan bastasaq ta artyq emes. Bizdiń ýnıversıtettegi sońǵy jyldardyń jańalyǵy – «Abaıtaný» ortalyǵyn ashyp, oqý úrdisine «Abaıtaný» pánin engizýimiz. Uly Abaı muralary – telegeı-teńiz muhıttaı shalqar dúnıe. Danyshpan oıshyl aqynnyń óleńderi men qara sózderindegi árbir oı tereń fılosofııa, tunyp turǵan danalyq ónegeleri, ondaǵy árbir tujyrym, oı tamshysy úlken bir zertteýdiń aıasyna syımaıdy, ony ár joly zerdelep qaraǵan saıyn, teńiz túbinen alynǵan saf marjandaı, san túske bólenip, sáýle shashyp turatyny – ǵajaıyp qubylys. Sondyqtan Abaı kózqarastaryna, fılosofııalyq oı-pikirlerine asa yjdaǵattylyqpen, úlken zerdelilikpen qarap zertteý kerek. El Táýelsizdigi jáne bilim saıasaty degende, eń áýeli osy jaǵdaılar eske túsedi. Aldaǵy ýaqytta abyroıy men bedeli Eýropanyń eń ataqty ýnıversıtetterimen teńesedi dep otyrǵan Astanadaǵy «Nazarbaev ýnıversıtet» pen elimizdegi basqa da halyqaralyq joǵary oqý oryndary, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, bizdiń oqý ornymyzdaǵy bolyp jatqan túbegeıli ózgeristerdiń bári, shyn máninde, el táýelsizdiginiń jemisi ekenin maqtanyshpen atap ótkim keledi. Serik PIRÁLIEV, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi