Qazaqstannyń álemdik saıası arenadaǵy jetistikteri aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Táýelsizdigimizdi jarııalaǵannan bergi 25 jyl ishinde elimiz eleýli tabystarǵa qol jetkizdi. Halyqtyń turmys-tirshiligi jaqsardy, áleýmettik ahýal turaqtandy. Elbasynyń aldymen ekonomıka, sodan keıin saıasat degen ustanymy óz jemisin berdi.
Sońǵy jyldarda elimizde demografııalyq ahýal túbegeıli ózgerdi. 1992 jyldan bastap halyq sany tómendegen bolsa al 2000-shy jyldyń basynda jaǵdaı túzelgen edi. Jańa myńjyldyq halqymyz úshin tabysty bastaldy. Ekonomıkanyń san salasynda júrgizilgen reformalardyń áserinen adamı damý ındeksi birshama joǵarylady. Bul – elimizdegi áleýmettik salanyń ornyqty damýynyń kórsetkishi. Demografııalyq ósimge eldegi áleýmettik ahýaldyń turaqtylyǵy áser etetini belgili. Al tabıǵı ósim densaýlyq saqtaý salasynyń turaqty damýyn kórsetedi. Elbasymyz aıtqandaı, medısınanyń arqasynda biz kúrdeli ota jasaıtyn 20 memlekettiń qataryna kirdik. Júrekke jasalatyn bir ota 50 myń dollar turatynyn eskersek, halyq densaýlyǵyn saqtaý qanshalyqty mańyzdy is ekenin túsinýge bolady.
Shırek ǵasyrdyń bederinde óńirimizdiń densaýlyq saqtaý salasy otandyq medısınamen birge órledi. Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraýdy bastan keship, kóptegen qıyndyqtardan ótti. Degenmen, árbir túıtkildi jaǵdaı sala mamandaryna alǵa umtylýdy úıretti. Sonyń nátıjesinde emdeý isinde jańa tehnologııalar qoldanýǵa kóshtik. Jańa júıege bet burdyq. Bul qadam óz kezeginde jemisin berdi. Sonyń arqasynda birshama belesterdi baǵyndyrdyq. Táýelsizdik jyldarynda oblystyq densaýlyq saqtaý júıesin qarjylandyrý kólemi eselep ósti. Máselen, 2005 jyly 9,2 mıllıard teńge bólinse, bıylǵy bólingen qarjy 40 mıllıard teńgeni qurady. Iаǵnı, 11 jyldyń ishinde 4,4 esege artyp otyr. Al bul óz kezeginde medısınalyq qyzmettiń sapasyn arttyrýǵa serpin berdi. Aýrýhanalardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıtyldy. Eldi mekenderde jańa emdeý mekemeleri boı kóterdi. Oblys ortalyǵynda jekemenshik densaýlyq saqtaý nysandary ashylyp, qyzmet kórsetýde básekelestik paıda boldy.
Táýelsizdik jyldarynda óńirimizdegi emdeý mekemeleriniń basym kópshiligi jańardy. Oǵan myna derek dálel bola alady. 1991 jyldan 2009 jylǵa deıin 27 densaýlyq saqtaý nysany boı kóterse, 2009-2015 jyldar aralyǵynda 92 nysan el ıgiligine paıdalanýǵa berilgen. Oblysta «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy aıasynda quny 18,8 mıllıard teńgeni quraıtyn 6 densaýlyq saqtaý nysany salyndy. «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaýdyń jolyn izdegen» mańyzdy. Memleket, jalpy qoǵam úshin derttiń aldyn alý tıimdi. Áleýmettik máni bar aýrýlardyń saldarymen kúresý qarjylyq jaǵynan da tıimsiz. О́ıtkeni, ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyq kez kelgen saladaǵy jumystyń ónimdiligin tómendetedi. Aýrýdyń aldyn alý úshin medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý qajet. Bastapqy kómek kórsetetin emdeý mekemeleriniń jelisin kóbeıtý de mańyzdy. Sol úshin respýblıkalyq «350 dárigerlik ambýlatorııa, feldsherlik-akýsherlik pýnkt jáne emhana salý» jobasy júzege asyryldy. Oblysymyzda atalǵan joba sheńberinde 26 densaýlyq saqtaý nysanyn salý josparlanǵan. Qazirge deıin sonyń quny 1,8 mıllıard teńgege shaqtalǵan 25 mekemeniń qurylysy aıaqtalyp, el ıgiligine berildi.
Bıyl Merki aýylyndaǵy jalpy smetalyq quny 1,8 mıllıard teńge bolatyn 250 kelýshige arnalǵan aýdandyq emhana qurylysyn jalǵastyrýǵa respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjet esebinen 1,06 mıllıard teńge bólindi. Onyń 932,0 mıllıon teńgesi ıgerilip, emhana paıdalanýǵa berildi. Eldi mekenderdegi emdeý mekemeleriniń jańarýy aldymen materıaldyq-tehnıkalyq bazany jaqsartýǵa múmkindik berdi. Sonyń arqasynda aýyl turǵyndary kóptegen medısınalyq taldamalardy aýdan ortalyqtaryndaǵy emhanalardan-aq tapsyra alatyn boldy. Nátıjesinde qaýipti aýrýlardy erte satysynda anyqtaı alatyn jaǵdaıǵa jettik. Atqarylǵan maqsatty sharalardyń arqasynda ólim-jitim kórsetkishi 1992 jylmen salystyrǵanda 24,0 paıyzǵa, analar ólimi 48,6 paıyzǵa, náreste ólimi 69,2 paıyzǵa tómendedi.
Qazaqstandy álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna engizýdiń negizgi tujyrymy retinde usynylǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy negizgi mindetterdiń biri – qazirgi zamanǵy jáne tıimdiligi joǵary densaýlyq saqtaý júıesin qalyptastyrý. Iаǵnı, densaýlyq saqtaý salasynda básekege qabilettilikke qol jetkizý úshin qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdyń barlyq deńgeıine tıimdi menedjment engizý, sonyń ishinde jańa medısınalyq tehnologııalardy jasaý men praktıkaǵa endirý talap etiledi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń kepildemesine sáıkes, densaýlyq saqtaý salasyna tap osyndaı joǵary sapaly ǵylymı-zertteýler men ınnovasııalardy engizý turǵyndardyń ulttyq deńgeıdegi de, jahandyq aýqymdaǵy da densaýlyq jaǵdaılaryn jaqsartýǵa baǵyttalýy tıis. Al básekege qabilettilik qandaı jaǵdaıda anyqtalady. Árıne, básekeles orta bolǵanda. Osy turǵydan alǵanda bizdiń óńirimizdi medısınalyq qyzmettiń sapasyn arttyrý úshin naǵyz básekeli orta deýge bolady. Oblysymyzda joǵary medısınalyq qyzmet kórsetetin jekemenshik klınıkalar bar. Máselen, júrek dertine shaldyqqandar oblystyq aýrýhanadaǵy arnaıy bólimshege nemese bilikti kardıohırýrg Seıithan Joshybaevtyń Ǵylymı-klınıkalyq kardıohırýrgııa jáne transplantologııa ortalyǵyna, «Júrek» klınıkasyna qarala alady. Emdeý-dıagnostıkamen aınalysatyn jekemenshik medısınalyq ortalyqtar da kóp bizdiń oblysta.
Toqyraý jyldaryndaǵy kúrdeli máseleniń biri maman tapshylyǵy bolatyn. Kadrlyq zárýlik aýyldyq jerlerdi bylaı qoıǵanda, oblys ortalyqtarynda da ótkir kúıinde qalǵan. Búginde bul túıtkildiń de túıini tarqatylǵandaı. О́ńirde densaýlyq saqtaý salasyndaǵy maman-kadrlardyń tapshylyǵy birtindep sheshilýde.
Byltyr oblysqa 85 jas maman keldi. Onyń 56-sy «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasymen eldi mekenderge jiberildi. Atalǵan baǵdarlama boıynsha 52 mamanǵa respýblıkalyq bıýdjet esebinen 70 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde kótermeaqy tólenip, jergilikti bıýdjetten 300,0 myń teńge kóleminde qarjylaı kómek alǵan. Sarysý aýdanynyń Jańatas qalasyna jáne Talas aýdanynyń ortalyǵy Qarataý qalasyna kelgen jas mamandar qyzmettik páterlermen qamtamasyz etildi. Biz oblysqa jas mamandardy tartý úshin joǵary medısınalyq oqý oryndarymen tyǵyz qarym-qatynas ornattyq. Bul qadamymyz nátıjesiz emes. Bıyldyń ózinde oblysqa 22 jas maman kelýi – sonyń dálelindeı. Kelgen mamandardyń 16-sy aýyldyq densaýlyq saqtaý uıymdarynda jumysqa ornalastyryldy. Olarǵa respýblıkalyq bıýdjet esebinen 70 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde áleýmettik kómek, baspana alýǵa nemese salýǵa 1500 aılyq eseptik kórsetkish esebinde áleýmettik nesıe beriledi. Naqtyraq aıtsaq, jergilikti bıýdjet esebinen 800 000 teńge mólsherinde qarjy bólinip, baspana máselesi qarastyrylǵan.
Saladaǵy túıtkildi máseleler bilikti kadrlardyń tapshylyǵynan týyndaıtyny belgili. Jalpy, medısına úzdiksiz damýshy sala bolǵandyqtan, mamandardyń biliktiligin arttyryp otyrý – asa mańyzdy is. Bizdiń óńirimizde dáriger mamandardyń biliktiligin kóterý isi durys jolǵa qoıylǵan. Kadrlardyń biliktiligin arttyrýǵa 2015 jyly 69 mıllıon 646 myń teńge qarastyrylsa, bıyl 52 mıllıon 624 myń teńge qarajat bólindi. Byltyr Sankt-Peterbýrg qalasynda – 3, Qorǵan qalasynda – 2, Máskeýde – 2, Londonda 4 dáriger biliktiligin arttyryp keldi.
Oblystyq perınataldyq ortalyǵy bazasynda «Qazaq medısınalyq úzdiksiz bilim berý ýnıversıteti» aksıonerlik qoǵamynyń uıymdastyrýymen Lıtva Respýblıkasynyń mamandary men oqytýshylary «Qaýipsiz ana bolý» zamanaýı pozısııalaryna sáıkes perınataldyq kómek kórsetýdi jetildirý» taqyrybynda sheberlik synybyn ótkizdi. Ana men bala densaýlyǵyn arttyrý joldaryn úıretken kýrsta óńir boıynsha 23 maman oqydy.
Elbasynyń qoldaýymen emdeý, aldyn alý mekemeleriniń zamanaýı úlgide boı kóterýi, turǵyndarǵa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý baǵytynda jasalyp jatqan qamqorlyq turǵyndardyń ortasha ómir jasynyń uzarýyna áser etkenin joqqa shyǵara almaımyz. Bizdiń memleketimizde qashan da qoǵamnyń basty baılyǵy sanalatyn adamǵa, adamdar densaýlyǵyn saqtaýǵa basa nazar aýdarylady.
Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasynyń órleýi men nyǵaıýy elimizdiń damý tarıhyn kórsetedi. Memleket basshysy ár jylǵy Joldaýlarynda turǵyndardyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa basa kóńil bólip otyrady. Bul baǵytta damýǵa qajetti alǵysharttardy jasap ta berdi. «100 naqty qadam» Ult josparynda da sala isine serpin beretin naqty qadamdar kórsetilgen. Bıyldan bastap 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Baǵdarlamada kórsetilgen mindetterdi basshylyqqa ala otyryp, biz damýdyń naqty ındıkatorlaryna qol jetkizý úshin biryńǵaı ulttyq densaýlyq júıesi aıasynda ári qaraı maqsatty túrde jumys júrgize beretin bolamyz. Adam mamandyǵynyń quly bolmaı, onyń eńbeginiń quny bolmaıdy. Bizdiń basty qundylyǵymyz – halyq densaýlyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ister.
Marat JUMANQULOV,
Jambyl oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy
TARAZ
Sýretterdi túsirgen
Aqádil RYSMAHAN
