Baıandy beıbitshilik bastamasy

Qazirgi jahan júzi tolǵaqty tańdaýdyń tabaldyryǵynda, úlken joldyń aıryǵynda turǵandaı. Meńzep otyrǵanymyz – qaýipsizdik máselesi, dúnıejúzilik soǵys qateri. Endi shuǵyl túrde munyń aldyn almasa, beıbit kúndi saqtap qalýdy ańsaǵan adamzat balasynyń HHI ǵasyrǵa artqan zor úmitiniń kúli kókke ushady. Bıylǵy jylǵy naýryz aıynyń sońynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń AQSh astanasy – Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi V sammıt sheńberinde jarııalaǵan «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi osy máseleni ashyp aıtyp, ıadrolyq qarýlary bar elder basshylaryn yntymaqtasa tirshilik etýge shaqyrýymen dúnıeni qalyń oıǵa batyrdy. Al manıfest aldaǵy beıbit kúnniń baǵdarlamasy retinde ómirge endi. Azat álemge dáıektilikpen ilgerileý Táýelsizdiginiń alǵashqy eleń-alań kezderinen synaq polıgonyn jaýyp, qýattylyǵy jaǵynan álemde tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartqan Qazaqstan budan keıingi jyldary da qarýsyz álemge kóshý jónindegi nasıhat jumystaryn tolastatqan joq. Sodan bergi aralyqta jahan jurtshylyǵyna álemdegi qaýipsizdik pen beıbit ómirdiń týyn kóterýshi tolymdy tulǵa retinde tanylǵan Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qaterdi taratpaý jáne qysqartý jónindegi álemdik úderistiń kósh basynda keledi. Ol osy jyldardyń bárinde ıadrolyq jáne basqa da jappaı qyryp-joıatyn qarý túrlerin tolyq azat etilgen álemge qaraı dáıektilikpen ilgeri jyljý qaǵıdattaryn udaıy kóterýmen boldy. Buǵan bizde sebep te joq emes edi. Qasıetti qazaq jeri 40 jyldan astam ýaqyt boıy aınalaǵa ajal oǵyn sebetin ajdahanyń oshaǵyna aınaldy. Keńes Odaǵynyń qýaty 22 kılotonna keletin eń alǵashqy ıadrolyq qondyrǵysy 1949 jylǵa 29 tamyzda Semeı polıgonynda qoldanysta baıqaldy. Álemdegi birinshi termoıadrolyq bomba jarylysy da tap osy jerde 1953 jylǵy 12 tamyz kúni tekserýden ótkizildi. Al 1949-1989 jyldar aralyǵynda synaq alańynda keminde 468 ret jerasty ıadrolyq dúmpýi oryn aldy. Semeı polıgonynda 1949-1963 jyldary synaqtan shyqqan ıadrolyq zarıadtardyń jıyntyq qýaty Hırosımoǵa tastalǵan bombanyń kúshinen 2,5 myń esege asyp tústi. Sol sııaqty 55 ret áýe men jer betinde jasalǵan jarylystardan qanshama radıoaktıvti bulttar kókke kóterilip, 169 jerasty synaǵynan bulqynyp ushqan gaz fraksııalary aýaǵa tarady. Túptep kelgende, tap osy 224 jarylys Qazaqstan terrıtorııasynyń búkil shyǵys óńirlerin tutastaı radıasııalyq qoqystyń astynda qaldyrdy. Osy aýmaqtyń 300 myń sharshy shaqyrymy zárli sáýleden ýlanyp, resmı derekter boıynsha 1,3 mln adam zardap shekti. Arada týra 42 jyl ótkennen keıin, 1991 jylǵy 29 tamyzda, elimiz áli táýelsizdikke tolyq qol jetkize almaı turǵan alakóbeń shaqta Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń Jarlyǵymen polıgondy birjola jaýyp tastady. Bul – ázirge álem tájirıbesinde oryn alǵan eń birinshi jáne birden-bir oqıǵa. Osy sátten bastap Qazaqstan adamzat tarıhyndaǵy eń zulmat qarý – ıadrolyq bombaǵa qarsy kúrestiń naǵyz kóshbasshysyna aınaldy. Semeı polıgonynyń jabylýy qazaq halqynyń ıadrolyq qarýsyz álem qurý jolyndaǵy qaryshty qadamdarynyń ilki bastaýy boldy. Osy tarıhı sheshimnen keıin Jer betindegi Nevada, Lobnor, Jańa jer sekildi iri synaq alańdary da solyqtaryn basyp, ózderiniń tirshilik etýlerin toqtatty. BUU 2009 jylǵy qararymen Semeı synaq alańy jabylǵan 29 tamyzdy «Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni» dep belgilep berdi. Álbette, Qazaqstannyń óz táýelsizdigine qol jetkizgennen keıin álemdegi ıadrolyq qarýy bar elderdiń sanatynda qala berýine ábden bolatyn edi. Buǵan Odaq taraǵannan keıingi belgisizdik jaılaǵan almaǵaıyp kúnderde respýblıka aýmaǵynda sol kúıi qalyp qoıǵan qurlyqaralyq ballıstıkalyq zymyrandarǵa ornalasqan 1040 ıadrolyq oqtumsyq pen áýeden tastalatyn 370 ıadrolyq bomba tolyq múmkindik bere alatyn. Jahanda jappaı qarýlaný básekesi qarqynynyń qyzýy áli qaıtpaǵan sol bir kúnderde elder arasynda «ıadrolyq derjava» bolyp shyǵa kelýge degen qyzyǵýshylyq ta tómen emes-tin. Sondyqtan el ishindegi saıası tulǵalar tobynda taǵdyrdyń ózi ǵaıyptan taıǵyzyp, syıǵa tartyp, ákele qoıǵan «ıadrolyq áleýetten» bas tartpaı, oǵan egelik etip qalýdy qosh kórgender az bolǵan joq. Mundaı usynysty alǵa tartýshylar ıadrolyq qarý sesi álemge yqpaly júrip turǵan alpaýyttardy halyqaralyq qaýymdastyqqa endi ǵana múshe bolyp enip jatqan jas derbes memleketpen sanasýǵa májbúr etetinimen túsindirdi. Biraq Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti túpkilikti sheshimdi múlde basqasha mazmunda qabyldady. Sol bir asa qıyn-qystaý sátte eldiń bir kezeńdegi keleshegin emes, áldeneshe ondaǵan, tipti birneshe ǵasyrlyq bolashaǵyn asa kóregendikpen boljaı bilgen Elbasy bul kóz qyzyqtyrarlyq usynystan sanaly túrde bas tartty. Sóıtip, eldiń dúnıe dıdaryndaǵy tanymaldylyǵyn arttyryp, olardyń qurmetine bólenýdiń negizin qalap berdi. Muny ol Lıssabon hattamasy negizinde 1992 jyly AQSh Prezıdenti Bıll Klıntonmen arada júrgizilgen ózara kelisimge qol qoıý arqyly jasady. Munyń alǵy sharty 1991 jylǵy jeltoqsan aıynda Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy qurylýyna ǵana emes, sonymen qatar burynǵy keńestik keńistiktegi ıadrolyq qarý-jaraqtarǵa ortaq baqylaý jasaý tetikteri qurylýyna sebepshi bolǵan Almaty deklarasııasyna qol qoıylýynan bastaldy. Osy deklarasııamen bir mezgilde ıadrolyq qarýsyz el atanýǵa umtylǵan táýelsiz memleketterge qurmetpen qaraý týraly málimdeme de jasaldy. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz dáýlet atanýyna jol salǵan taǵy bir mańyzdy qadam Prezıdenttiń Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly kelisimshartqa qosylýǵa daıyn ekenin málimdeýinen kórinis berdi. Ol osynaý tarıhı málimdemesin 1992 jylǵy 18-23 mamyrda Vashıngtonǵa jasaǵan alǵashqy resmı sapary barysynda jetkizdi. Osy málimdeme sheńberinde Qazaqstan aýmaǵyndaǵy barlyq ıadrolyq oqtumsyqtardy zalalsyzdandyrýdyń naqty tutqalary qalyptasty. Bizdiń elimiz kóp uzamaı Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimshartqa qosyldy. Keıin tek óz aýmaǵynda ǵana emes, jalpy Ortalyq Azııa aýmaǵynda ıadrolyq qarýsyz keńistik qurý bastamasyn kóterip, ony tabysty júzege asyrdy. Qazaqstan basshysynyń bul ıgi qadamyn álem elderiniń lıderleri erekshe kóterińki baǵalady. Al 2011 jyly qazan aıynda Astanada Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen qolǵa alynǵan «Iаdrosyz álem úshin» dep atalatyn halyqaralyq forýmda Iаdrolyq qarýsyz álem týraly deklarasııa qabyldandy. Bul BUU Bas Assambleıasynyń óz kezeginde Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa atty asa qundy qujat qabyldaýyna birden-bir negiz boldy. Ornyqty álem geografııasy Elbasy manıfestinde HHI ǵasyrda ómirlik is-árekettiń tásili retinde soǵystyń túp-tamyryn birtindep joıyp, ornyqty álemniń geografııasyn qalyptastyrý máselesi de kóterildi. Onda qazirgi álemde ıadrolyq qarýdan azat alty aımaqtyń bar ekendigi atap kórsetildi. Al ondaı aımaqtardyń qataryna Antarktıda, Latyn Amerıka, Afrıka, Avstralııa jáne Okeanııa aýmaǵy jatady. Osylaısha bul beldeý negizinen Jerdiń Ońtústik sharty jaryn qamtıtyn bolyp shyqty. Bulardyń qataryna budan 10 jyl buryn Semeıde bas qosqan Ortalyq Azııa óńiriniń bes memleketi de kiredi. Endi qazirgi kúnderi qandy qyrǵyndardyń qaınaǵan qazanyna aınalyp turǵan Taıaý Shyǵysta da ıadrosyz aımaq qurýdyń mańyzy aıryqsha zor bolmaq. Qazaqstan álemde ornyqty geografııalyq aımaqtar qurýdy kúsheıte túsýdi 1992 jyly elimizde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jóninde keńesti shaqyrýǵa bastamashy bolǵan kezde alǵash ret alǵa shyǵardy. BUU men basqa da halyqaralyq uıymdardyń, qurlyqtyń 27 memleketi basshylarynyń qatysýymen ótken bul forýmda osynyń jańa ǵasyrdaǵy jaı-kúıi jan-jaqty ortaǵa salyndy. Munda Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sheńberinde júzege asyrylyp kele jatqan Qytaı, Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan elderi arasyndaǵy kópqyrly yntymaqtastyq kóp máseleniń kóńildegideı bolyp sheshilýine eleýli yqpal etip otyr. Sol sııaqty Ońtústik Amerıkadaǵy, Ońtústik Atlantıkadaǵy, Úndi muhıtyndaǵy qalyptasqan «Beıbitshilik aımaǵy» álemde aıtarlyqtaı áleýetke ıe. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń Manıfestinde: «Jınaqtalǵan barlyq tájirıbeni arnaıy halyqaralyq quqyq negizinde keń aýqymdy Beıbitshilik arealdaryn qurý úshin qoldaný qajet», – dep naqtylap atap berip ótti. Aıtýynsha, olarda eshqandaıda soǵystar men janjaldarǵa jol berilmeıtin bolýy tıis. Beıbitshilik arealdaryndaǵy qaýipsizdik pen damý máselelerine BUU-ǵa múshe barlyq memleketter, sondaı-aq, BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi kepildik bere alady. Iаdrolyq qarýdan óz erikterimen bas tartýdy ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary Argentına bastap berse, 90-shy jyldary ony Brazılııa qoldady. Ońtústik Afrıka Respýblıkasy 1979 jylǵy 22 qyrkúıekte aparteıdtiń qulaýyna baılanysty birden jappaı qyryp-joıý qarýyn damytý jolyndaǵy baqtalastar saıysynan shyǵyp ketti. Al Ýkraına men Belarýs 1992 jyly bizben birge ıadrolyq qarýdy qural retinde paıdalaný múmkindiginen aırylyp qaldy. О́kinishke qaraı, sonymen birge jahanda bul otty da ýly qarýǵa egelik etip otyrǵan memleketter de ázirge az emes. Bulardyń birqatarlary tipti joǵaryda atap kórsetilgen elderdiń beıbit qatar ómir súrý maqsatynda jappaı qyrý jabdyq-jaraqtarynan bas tartqannan keıin ıadrolyq qarýlarǵa ıe bolǵandar eken. Qolda bar resmı málimetterge qaraǵanda, qazirgi tańda mundaı zymyrandar AQSh (1945 jyldan) Reseı (KSRO-nyń murageri retinde – 1949 jyldan), Ulybrıtanııa (1952 jyldan), Fransııa (1960 jyldan), Qytaı (1964 jyldan), Úndistan (1975 jyldan), Pákistan (1998 jyldan), KHDR (2006 jyldan), Izraıl (2008 jyldan) sekildi derjavalarda bar. Memleket basshysy bıylǵy jylǵy sáýir aıynyń basynda Vashıngtondaǵy Karnegı qorynyń shtab-páterinde AQSh-tyń qoǵam jáne saıası qaıratkerlerimen kezdesýinde sóılegen sózinde qazirgi zamanǵy álem qurylymynyń problemalary men Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy róline qatysty oılaryn ortaǵa saldy. Ol XX jáne XXI ǵasyrlar toǵysyndaǵy, budan 25 jyl burynǵy tarıhı oqıǵalarǵa oraldy. О́z sózinde Prezıdent sol jyldary bizdiń elimizdiń tabanynan tik turyp, táýelsiz memleket retinde ómir súrip kete alatynyna kúmán keltirýshilerdiń kóptep kezdeskenin ashyp aıtty. «Bizge jańa memleketti «nólden» bastap qurýǵa, josparly ákimshilik júıeden naryqqa, totalıtarızmnen demokratııaǵa kóshýge týra keldi. Qysqa ýaqyt ishinde memlekettilikti nyǵaıtý, zamanaýı naryqtyq ekonomıka qurý jáne qoǵamdy jańǵyrtý jóninde zor jumystar atqaryldy», – degen edi Elbasy osyǵan oraı. Qazaqstan memleketiniń basshysy jıynda budan ári elimizdiń jahandyq antııadrolyq qozǵalysqa qatysýy máselesine jan-jaqty toqtalyp shyqty. «Ortalyq Azııada ıadrosyz aımaq qurý arqyly biz ornyqty álem geografııasyn qalyptastyrýǵa shaqyramyz, – dedi Nursultan Ábishuly osy sózdiń syńaıynda. – Bul – Eýrazııada, Latyn Amerıkasynda jáne Afrıkada alty ıadrosyz aımaq keńistigin keńeıtý degen sóz. Tómen baıytylǵan ýran bankin Qazaqstanda ornalastyrý týraly MAGATE-men kelisimge 2015 jyly qol qoıylýy mańyzdy qadam boldy. Bul – jahandyq deńgeıdegi iri oqıǵa. Álem ony atomdy qaýipsiz ári beıbit maqsatqa paıdalaný isindegi mańyzdy shara retinde baǵalaýy tıis». Kezdesýde Memleket basshysy bizdiń el Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtterge belsene qatysýdy mańyzdy sanaıtynyn jetkizdi. «Ajal sebetin qarýlardy ǵarysh keńistiginde, álemdik muhıt tabany men beıtarap sýlarynda, sondaı-aq Arktıkada ornalastyrýǵa tyıym salatyn irgeli sheshimder qabyldaıtyn ýaqyt keldi. Ǵylymı jańalyqtardy jappaı qyryp joıý qarýlarynyń jańa túrlerin jasaýǵa qoldanýdy tyıý jónindegi halyqaralyq kelisim men BUU reestrin ázirlegen jón», – dep túıindedi Elbasy. Memleket basshysy Jahandyq antııadrolyq qozǵalys qurýdy mańyzdy mindet retinde atady. Qazaqstan bastamashylyq etken, halyqaralyq qoldaýǵa keńinen ıe bolyp otyrǵan «ATOM» halyqaralyq jobasy osy maqsatqa qyzmet etedi. О́kinishke qaraı, 1968 jyly qol qoıylǵan Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óz maqsatyn oryndap otyrǵan joq. Al jahandyq oıynshylar arasyndaǵy senim daǵdarysy ıadrolyq qarý qoldanýdy boldyrmaý kepildiginiń álsireýine ákele jatyr. Áskerı bloktar rýdımenti Prezıdent Nursultan Nazarbaev HHI ǵasyrda mılıtarızmniń jahandyq qaýipsizdikke qater tóndirip, keń aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyqqa kedergi keltiretin áskerı bloktardyń rýdımentine qol jetkizý kerek ekenin atap kórsetti. «Geosaıası ahýaldyń máni mynada: eger tym bolmasa bir iri áskerı blok bar bolsa, onda onyń antıpody qurylatyny zańdylyq, – dep atap kórsetti Nursultan Nazarbaev.– Kúsh qarsy kúshti týdyrady. Áskerı bloktarǵa beıbitshilik pen qaýipsizdikke óziniń jaýapkershiligin árkez sezine bermeıtin túrli memleketter de enip otyr. Onyń ústine, áskerı blok zonttaryn, ózderiniń tikeleı kórshilerin qosa alǵanda, úshinshi eldermen ózara qarym-qatynasynda basymdyq alý úshin paıdalanýǵa árekettenýshilik te joq emes». Elbasy paıymynsha, keleshekte osylaısha teketireske turý ahýaly jekelegen óńirlerde, sondaı-aq, búkil jahandyq keńistikte sheksiz jalǵasa berýi yqtımal. Buǵan qosa, burynǵy soǵystar men shıelenister tájirıbeleri kórsetip otyrǵandaı, óz qaýipsizdigińdi ózge memleketterdiń qaýipsizdigine qater tóndirý arqyly tııanaqtap alý áste múmkin emes. Prezıdent sondyqtan da áskerı bloktarǵa BUU týy astynda Memleketterdiń beıbitshilik, turaqtylyq, senim men qaýipsizdik jolyndaǵy úshin jahandyq koalısııasyn qarsy qoıý qajettigin alǵa tartady. Bul rette taıaýdaǵy onjyldyqtyń jalpyǵa ortaq mindeti Aýǵanstandaǵy, Iraktaǵy, Iemendegi, Lıvııadaǵy, Sırııa men Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy soǵystar men qaqtyǵystardy, Palestına-Izraıl teketiresin toqtatý bolýǵa tıis. Osygyń qabatynda Koreı túbegindegi, Ońtústik-Qytaı teńizi akvatorııasy men Arktıkadaǵy ahýal qaýpiniń áleýetin azaıtý kún tártibine qoıylýy kerek. Adamzat balasy buǵan deıin eki dúnıejúzilik soǵysty bastan keshti. Sol eki qandy qyrǵynnan keıin jahan jurtshylyǵy sodan tıisti qorytyndy shyǵaryp, beıbit qatar ómir súrýge qaraı bet buratyndaı bolyp kóringen. Biraq tap olaı bolmaı shyqty. Uzaq jyldardyń shylaýynda shyrmalǵan surapyl soǵystan soń da adamzattyń úmiti men jeńis qýanyshy aqtala qoımady. Tipti soǵystyń qaınap jatqan ýaqytynyń ózinde-aq uly derjavalardyń arasynda Eýropanyń beıbit tirshilikke kóshkennen keıingi qurylymy máseleleri jóninde bir-birlerine kereǵar kózqarastar oryn alyp, ártúrli sıpattaǵy alaýyzdyqtar boı kórsete bastady. Atap aıtqanda, Keńes Odaǵy Qyzyl armııa ózi azat etip, ornyqqan elderdegi bılik basyna burynǵy úkimettiń qaıta oralýyn qalaǵan joq. Sol sebepti KSRO azat etilgen elderde bılik basyna keńestik solshyl kúshterdiń bekitilýine erekshe kúshti yqpal jasady. Osylaısha Eýropanyń kóptegen elderinde sosıalıstik qurylys paıda boldy. KSRO sondaı-aq budan tysqary aýmaqtarda – Qytaıda, Koreıada, Vetnamda jáne Kýbada qozǵalysqa túsken kommýnıstik qozǵalystarǵa qoldaý kórsetti Munyń sońy soǵystan keıingi jyldary eki lager – kapıtalızm men sosıalızm elderi arasyndaǵy «qyrǵı-qabaq soǵystyń» órship ketýine aparyp soqtyrdy. О́zara senimsizdik pen ıdeologııalyq rejim onyń barǵan saıyn shıelenise túsýine dúmpý berdi. Osy kezde AQSh-ta paıda bolǵan «Trýmen doktrınasy» men «Marshall jospary» osy teketiresti tereńdete túsýdi júzege asyratyn quralǵa aınaldy. Burynǵy odaqtastardyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi qarama-qarsylyǵy jahan qyrǵyny aıaqtalysymen birden Germanııa máselesin talqylaýǵa kirisken kezde-aq baıqaldy. 1947 jyly kóktemde AQSh, Anglııa jáne Fransııa buǵan deıin KSRO-men kelisilip qoıylǵan sheshimderden bas tartatyndaryn málimdedi. Olar osylaısha Germanııany ekige bólip tastaýǵa áreket etti. Sol tusta Qurama Shtattar óziniń atom bombasy bar ekendigin, áskerı tehnıka men qarý-jaraqtyń jańa túrlerin damytýdaǵy basymdylyǵyn paıdalanyp qalýǵa kúsh saldy. Osy «qyrǵı-qabaq soǵystyń» aıasynda Batys elderi 1949 jylǵy 4 sáýirde Vashıngtonda «Soltústik Atlantıkalyq odaq» (NATO) áskerı blogynqurý jónindegi týraly kelisimge qol qoıdy. Onyń quramyna AQSh, Anglııa, Fransııa, Italııa, Kanada, Belgııa, Gollandııa, Portýgalııa, Danııa, Norvegııa, Ispanııa jáne Lıýksembýrg kirdi. Keıinnan oǵan Túrkııa men Grekııa, al 1955 jyly GFR qosyldy. AQSh pen onyń odaqtastary bastaǵan bul áreket qarsy jaqtyńi jaýap qaıtarý sharalaryn jasaýyna alyp bardy. Muny KSRO eń aldymen 1949 jylǵy tamyzda óziniń atom bombasyn ázirlep shyǵyp, synap kórýden bastady. Budan keıin, 1955 jyly 14 mamyrda sosıalıstik memleketterdiń ujymdyq qorǵanys odaǵy – Varshava Shartty Uıymy ómirge keldi. Onyń qataryn Albanııa, Bolgarııa, Vengrııa, GDR, Polsha, Rýmynııa, KSRO jáne Chehoslovakııa qurady. Al Keńes Odaǵynyń 1953 jyly sýtegi bombasyn synaqtan sátti ótkizgeni jónindegi málimdemesi atom-ıadrolyq qarý salasyndaǵy AQSh-tyń basymdylyǵy týraly ańyzdy túbegeıli kúl-talqan etti. NATO men VShU-nyń qurylýymen «qyrǵı-qabaq soǵys» kezeńinde halyqaralyq qarym- qatynastar júıesi men bir-birine qarama-qarsy eki dúnıe tolyq qalyptasyp boldy. Áskerı-saıası bloktardyń qurylýy jáne qarý-jaraqtyń strategııalyq túrlerin shyǵarýda jetistikterge jetýi ekonomıkanyń jappaı qarýlanýyna alyp keldi. Aqyrynda KSRO men Ortalyq jáne Shyǵys Eýropanyń birqatar elderiniń qaıta qurylýlaryna baılanysty uıymǵa qatysýshy memleketter 1991 jylǵy 25 aqpanda ony joıý jóninde sheshim qabyldady. Sol jylǵy 1 shildede Praga hattamasy shart áreketiniń birjola toqtatylǵany týraly málimdeme jarııalady. Osy tusta NATO da birtindep óziniń tirshiligin toqtatýǵa tıis bolatyn. Biraq olaı bolmaı shyqty. Halyqaralyq termınde «rýdıment» degen sóz «quryp bara jatqan qubylystyń qańsyǵy» degendi bildiredi. Elbasy óziniń manıfesinde «keń aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyqqa kedergi keltiretin áskerı bloktar rýdımentine qol jetkizý» týraly sóz qozǵaǵanda, qazirgi ǵalamdyq jaǵdaıda beıbit qatar ómir súrý úshin soǵys qaýpin udaıy tóndirip turatyn osy tektes barsha alıanstardyń kúnin batyrý kerek ekenin jurtshylyq qaperine salǵan edi. Jańa tarıhı jaǵdaıǵa beıimdelý HHI ǵasyrdyń eń basty urany qandaı? Endigi jerde ǵalam júzine tynyshtyq kerek! Jyldan jyl uzaǵan saıyn onsyz da problemalarynyń sany men aýqymy arta túskeli turǵan adam balasy úshin bu barynsha shetin másele bolmaq. Beıbit bolashaqtyń baǵdarlamasy ispettes manıfesinde Nursultan Nazarbaev «Soǵyssyz álem» ıdeıasyn usyna otyryp, halyqaralyq qarýsyzdaný úderisterin jańa tarıhı jaǵdaılarǵa beıimdeý bilýdiń asa mańyzdy másele ekeninine nazar aýdarady. «Zymyranǵa qarsy júıeler men kádimgi qarý-jaraq jónindegi burynǵy ýaǵdalastyqtar kezindegi alysty boljaı almaýshylyq Eýrazııa keńistigin saıası mılıtarlandyrýǵa alyp keldi. Bul tipti qorǵanysty basqarýdyń elektrondyq júıesiniń yqtımal aqaýyna baılanysty jahandyq soǵystyń bastalý qaýpin kúsheıte túsedi», – dep atap ótedi Qazaqstan Prezıdenti. Ol osyǵan oraı BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń jańa strategııasy qajettigin de eske sala ketedi. Sebebi, bizdiń aldymyzda múlde jańa qater – terrorshylardyń qolyndaǵy asa qaýipti qarýǵa aınalýy múmkin kıberqylmysty joıýmen aınalysý mindeti tur. Bul rette soǵyssyz álem eń aldymen halyqaralyq qarjy, saýda-sattyq jáne damý salasyndaǵy jahandyq básekelestiktiń ádiletti paradıgmasy túrinde kórinýi tıis. Muny jaqsy túsingen Qazaqstan tarapy BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynda Jahandyq strategııalyq bastama-2045 josparyn jasaý bastamasyn alǵa shyǵardy. Túptep kelgende, bul jospar soǵystar men janjaldardyń túbegeıli sebepterin joıýǵa baǵyt ustaıdy. Munda álemdegi barlyq ulttardyń osy ınfraqurylymǵa, resýrstar men naryqtarǵa teń jaǵdaıda jáne ádiletti túrde qoljetimdilike jetýi negizinde damýdyń jańa úrdisin qalyptastyrý mańyzy zor bolmaq. Ol BUU-nyń 100 jyldyǵy mereıtoıyna qaraı júzege asyrý usynylady. «Adamdardyń ótken ǵasyrdaǵy jasaǵany sekildi, HHI ǵasyrda da beıbitshilik úshin baıyptylyqpen jáne tabandylyqpen kúresý kerek, – dep atap kórsetedi Memleket basshysy budan ári. – Biz balalarymyz ben nemerelerimizdiń bolashaǵy týraly oılaýǵa tıispiz. О́tken ǵasyrlardyń qasiretti qatelikterin qaıtalaýǵa jol bermeı, álemdi soǵys qaterinen túpkilikti aryltý úshin búkil álem úkimetteriniń, saıasatkerleriniń, ǵalymdarynyń, bıznesmenderiniń, óner qaıratkerleriniń jáne mıllıondaǵan adamdarynyń kúsh-jigerin jumyldyrý qajet». Al qazirgi almaǵaıyp zamanda eshbir is-áreketsiz otyrý nemese bitimgershilik qyzmetpen aınalysqan keıip tanytý álem kóleminde oryn alyp ketetin alapat apattyń aldyn almaı, oǵan kóz juma qaraýmen para-par bolyp shyǵar edi. Osy oraıda Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesim HHI ǵasyrda ómir súretin jáne jumys isteıtin óskeleń urpaqtyń taǵdyryna shynaıy alańdaýshylyqtan týyndap otyrǵany eshqandaı kúmán týdyrmaıdy. Al Qazaqstan Prezıdenti óziniń memleket basshysy retinde adamzattyń bolashaǵy úshin jaýaptylardyń biri bolyp tabylatynyn tereń sezine otyryp, jahan jurtshylyǵy aldyna osyndaı ınısıatıvamen shyǵýǵa májbúr bolyp otyr. Sebebi, ol «Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq» ekenin elden buryn paıymdap úlgergen ǵalamdyq deńgeıdegi úlken tulǵa ekenin buǵan deıin de áldeneshe márte tanytyp úlgergen edi. Sondyqtan da qazirgi tańda jaǵdaıǵa qaraı beıimdelýden tıimdi jol joq ekenin ashyp aıtady Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»