Astanadaǵy alqaly jıyn

Onda halyqty jaryq pen jylýdan taryqtyrmaý máselesi talqylandy Ortalyq Azııa elderiniń qatar rejimde jumys isteıtin energııa júıeleri aldaǵy qaharly qystan qysylmaı-qymtyrylmaı ótýge saqadaı-saı ázir eken. Bul másele Ortalyq Azııa Úılestirýshi elektr-energetıkalyq keńestiń mereıtoılyq 25-shi otyrysy barysynda negizgi mindet retinde talqylanyp, osyndaı tıisti sheshim qabyldanǵannan keıin belgili boldy. Oǵan Qazaqstan jáne óńir energııa júıeleriniń basshylary qatysyp pikir almasty. Atap aıtarlyǵy, elektr energetıkasy salasyndaǵy bul mańyzdy is-shara «KEGOC» AQ-tyń uıytqy bolýymen ári tóraǵalyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy jáne Ortalyq Azııa memleketteri Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna baılanysty uıymdastyryldy. «KEGOC» AQ-tyń mańyzdy qyzmetteriniń biri – elimizben shektes memleketterdiń energetıka júıelerimen qatar jumys isteýdi basqarý jáne turaqtylyǵyn qam­tamasyz etý bolyp tabylady. Qazaqstannyń energetıka júıesi Ortalyq Azııanyń jáne Reseı Fe­derasııasynyń Birikken elektr energetıka júıesimen qa­tar jumys isteý rejiminde áre­ket etedi. Bul ár tarap úshin teh­­nı­kalyq jáne ekonomıkalyq tıim­dilik berip, Ortalyq Azııa óńi­riniń sý jáne otyn-energetıka áleýetin keshendi ári utymdy paı­dalanýǵa keńinen jol ashady. Qazaq­stannyń Birtutas energetıka júıesiniń shektes energııa jú­ıelerimen ózara qatynasy Qa­zaq­stan, Qyrǵyzstan, Tájikstan já­ne О́zbekstan úkimetteri arasynda jasalǵan kelisimdermen reglamenttelgen. Onda elektr energııasyn memleketaralyq jetkizýdi já­ne ózara qyzmet kórsetýdi tarap­tar atalǵan kelisimge sáıkes jú­­zege asyryp, tranzıt pen qýat­ty­­lyqty retteýge múmkindik alady. Ekonomıkany damytýdaǵy elektr energetıkasynyń zor ma­ńyzyn eskere otyryp, ha­lyq­tyń ál-aýqaty men áleý­mettik qam­tamasyz etilý deń­geıin kóterýge, halyq sharýashylyǵynyń qar­qyndy damýyna jáne turǵyn­dardy qajetti qýatpen jabdyq­taýǵa da jıynda úlken mán be­­rildi. Qatar jumys isteý já­­ne kelisilgen is-áreketterdi qam­­­ta­masyz etý úshin sonaý 2003 jyly tórt eldiń energııa júıe­leri operatorlarynyń úıles­­tirý organy – Ortalyq Azııa Úılestirýshi elektr-ener­getı­kalyq keńes qurylǵan edi. Ol qazirgi tańda syndarly suhbat júr­gizýge arnalǵan biregeı «alań­ǵa» aınalyp otyr. Keńestiń 25-shi otyrysy jumysyna «О́zbekenergo» AQ basqarma tóraǵasy Fazlıtdın Salomov, «Qyrǵyzstan ulttyq elektr jelisi» AAQ bas dırek­tory Medetbek Aıtqulov, «Barkı Tochık» ashyq aksıonerlik hol­dıngtik kompanııasynyń tóraǵasy Mırzo Ismoılzoda qa­tysty. Keleli keńeste, sondaı-aq, Tá­jik­stan Respýblıkasy aty­nan «Energııa» úılestirýshi dıs­petcherlik ortalyqtyń basshysy Hamıdılla Shamsıev sóz sóıledi. О́tken jyldar ishinde qaty­sýshy-memleketter energııa jú­ıe­siniń turaqtylyǵy men se­nimdiligin qamtamasyz etý boıynsha birlesken máselelerdi oıda­ǵydaı sheship otyrdy. Sonyń nátıjesinde Ortalyq Azııa elderinde qýattylyq kózin art­tyrý belsendi júrgizilip, elektr jelisiniń ınfraqurylymy jetildirildi. Máselen, «KEGOC» AQ Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna «Soltústik – Shyǵys – Ońtústik tranzıti 500 kV ÁJ qurylysy» – «Ekibastuz – Shúlbi GES (Semeı) – О́skemen» 500 kV joǵary volt­ty jeliler jobasynyń alǵashqy kezeńin merzimnen buryn júzege asyrýdy josparlaýda. О́zbekstanda qyrkúıek aıynda jalpy qýattylyǵy 600 MVt bolatyn Talımardjan TES-inde jáne Angren TES-inde jańa energııa nysandary iske qosyldy. Al Qyrǵyzstanda Ońtústik – Soltústik 500 kV tranzıtiniń ekinshi jelisi paıdalanýǵa berildi. Tájikstannyń energetıkasynda da ońdy ilgerileýshilik bar. Bul el sý-energetıka resýrstaryna baı ekendigi belgili. Bıyl Qazaqstannyń jáne Ortalyq Azııa­nyń energetıka júıeleri kúz­gi-qysqy kezeńge barynsha daıyndalyp, tolyq qamdanyp otyr. – Búgin energetıka júıe­sindegi yntymaqtastyqtyń bir­qatar kókeıkesti máseleleri talqylandy. Qatar jumys isteý rejimderiniń senimdiligin jáne turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge erekshe nazar aýdaryldy. Jekelegen máseleler boıynsha ádis­temelik bazany jetildirý qa­ras­tyryldy. Energetıka júıe­lerindegi tásimdik-rejimdik túr­lendirýdi eskerip (jańa jelilerdi, elektr stansalaryn salý), sondaı-aq óńirde otyn-energetıkalyq jáne sý resýrstaryn keshendi paıdalaný ózekti mindetter bolyp qala beredi, – dedi «KEGOC» AQ basqarma tóraǵasy Baqytjan Qajıev. – Biz qatar jumys isteýde tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq tıimdilikterdi barynsha utymdy paıdalaný maqsatynda energetıka júıesindegi ońtaıly sheshimderge jáne kelisilgen is-áreketterge jetý úshin búkil kúsh-jigerimizdi jumsaıtyn bolamyz. Memleketterdiń elektr-ener­getıkalyq júıelerindegi qatar jumys isteýdiń negizgi qaǵı­dattary ózderine tıesili elektr stansalarynyń nemese sharttyq negizde kórshiles elderdiń jet­kizetin qýaty esebinen kez kelgen ýaqytta ár júıeniń birinen elektr energııasy men qýatyna suranysty qanaǵattandyrý bolyp otyr. Oǵan ózara tıimdi negizde elektr energııasyn berý, nor­matıvtik rezervti kútip ustaý, jekelegen kelisimder negizinde apattyq rezervtegi tutynýdy qysqartý sııaqty máseleler kiredi. Elektr energetıkasy júıesiniń birdeı jumys isteýin qamtamasyz etýge ár memleket qajetti rejimdik, tehnıkalyq jáne tehnologııalyq sharttardy, reglamentterdi, erejeler men qaǵı­dattardy ázirlep, atqarylýyn únemi qadaǵalaıdy. Bir-birine jańa normatıvtik qujattamany engizý jáne paıdalaný týraly ýaqtyly habarlap otyrýdy daǵdyǵa aınaldyrǵan. Apattyq jaǵdaılarǵa qatysty sońǵy aqparat almasý, elektr energetıkasy salasyn metrologııalyq qam­tamasyz etý basty nazarda ustalǵan. Aınaladaǵy ortany qorǵaý máselesin talqylap, tıisti qory­tyndy shyǵarý, sondaı-aq energııa tıimdiligi men energııa saqtaý jáne energııanyń jańartylatyn qýat kózin paıdalaný kún tártibinen túspeıdi. – Qazir shekti tarıfterdi engizý arqasynda Qazaqstanda qýat­tylyqtardyń edáýir artqan­dyǵy baıqalady. Tutynýshylardyń bárin otandyq qýat kózderi jab­dyqtap otyr, – deıdi «KEGOC» AQ basqarma tóraǵasy B.Qajıev. – Apattyq nemese ózge de tó­ten­she jaǵdaılar kezinde energııa júıesi basqa elderdiń qýat kózderimen qamtylady. Máselen, biz О́zbekstan úshin jıilikti retteý boıynsha qyzmetter kór­setemiz, bul rette ońtústikte keshki ýaqyttarda menshikti qýat­tylyqtar jetispeıdi, son­dyqtan da ony retteý úshin qýat kóziniń bir bóligin Qyrǵyzstannan alamyz. Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda jáne Jambyl oblys­tary jeliniń tuıyq rejiminde turǵany belgili. Onda menshikti generasııa tutyný kólemin qam­tamasyz ete almaıdy. Osyǵan baılanysty biz soltústiktegi qýat kózderinen 500 kVt jelisi boıyn­sha turǵyndardyń qajettiligin jabamyz. – Energııa júıeleriniń qa­tar jumys isteýindegi basty qundylyq – apattyq jaǵdaılarda qolushyn sozyp kómekke kelý, – deıdi «Energııa» úılestirýshi dıspetcherlik ortalyqtyń dırektory Hamıdılla Shamsıev. – О́ńirdiń barlyq energetıka júıelerinde qarqyndy damý bolyp jatyr, jeliler tartylyp, qýat beretin nysandar iske qosylýda. Munyń bári el­deri­mizdiń ósip-órkendeýine serpin beretini sózsiz. Mine, sodan da bolar, biz jyl saıy­n eki ret bas qosyp, túıtkildi máselelerdi talqylaımyz. Áıteýir bir kez­deri naryqtyq mehanızmder is-áreketke kóship, óz elimizde óndirgenshe kórshilerden de qýat kózin satyp alý áldeqaıda tıimdi bolary sózsiz. Bul oraıda biz Qazaqstannyń tájirıbesine súıenemiz. О́ıtkeni, bul el naryq­tyq mehanızmderdi jú­zege asyrý boıynsha óńirde oq boıy ozyq keledi. Bizdiń Qazaqstannan alar úlgi-ónegemiz óte kóp. Nesi bar, meımannyń aıtqany kelsin. Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan»