Qorshaǵan ortany qorǵaý – barshanyń mindeti

Senatta Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń uıymdastyrýymen «Qazaqstan Respýblıkasynda bıologııalyq alýantúrliliktiń saqtalýyn zańnamalyq qamtamasyz etýdiń ózekti máseleleri» taqyrybyna arnalǵan parlamenttik tyńdaý boldy, dep habarlady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. О́ziniń kirispe sózinde Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev bıologııalyq áralýandyqty saqtaý árbir memlekettiń, ásirese, tabıǵı resýrstarǵa baı Qazaqstan sııaqty elderdiń óte muqııat qorǵaýǵa jatatyn mańyzdy ulttyq múddeleriniń biri ekenin atap ótti. Bizdiń elimiz bıoresýrstardyń áralýandyǵy jáne ósimdikter men janýarlar dúnıesiniń sany jaǵynan Ortalyq Azııa memleketteriniń arasynda jetekshi oryn alady. Q.Toqaev halyqaralyq qaýym­das­tyq joǵalyp bara jatqan bıolo­gııalyq áralýandyq máselesine basa nazar aýdaryp otyrǵanyn aıtty. BUU-nyń 2030 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan ornyqty damý salasyndaǵy jańa baǵdarlamanyń basty baǵyt­tarynyń biri bıologııalyq alýan­túr­lilikti saqtaý jáne ony joǵalt­paý­dyń aldyn alý máselesine arnalǵan. «Biz tabıǵat pen qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baǵyttalǵan kóptegen halyqaralyq konvensııalarǵa qosyldyq, – dedi Tóraǵa. – Jýyrda Parlament Senaty qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn qoqystardy azaıtý men klımattyń ózgerýin aldyn alýdy nyǵaıtý jónindegi birqatar sharalardy qamtıtyn Parıj kelisimin ratıfıkasııalady». Q.Toqaev bizdiń elimizde qor­shaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy utymdy paıda­la­nýdaǵy memlekettik saıasatty iske asyrýdyń tıisti zańnamalyq bazasy qalyptasqanyn eske saldy. Eko­logııalyq kodeks, «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly», «Radıasııalyq qaýipsizdik týra­ly» jáne basqa da zańdar qabyl­danǵan. Senat Tóraǵasy bizdiń elimiz­degi jaǵymsyz kórinisterge de nazar aýdardy. Ǵalymdardyń pikiri boıynsha, Qazaqstanda sońǵy on jyl­da elimizdiń orman qory tutas­taı alǵanda 10 paıyzǵa, Altaı ormany 13 paıyzǵa, Ile Ala­taýynyń taý bókterindegi alma baqtary tórtten birge derlik (25 paıyzǵa) qysqardy. Sý teńgeriminiń buzylýy, ózenderdiń lastanýy Syrdarııa, Ertis jáne Ile ózenderiniń ekologııalyq jaǵdaılarynyń nasharlaýyna ákep soqtyryp otyr. Qazaqstandaǵy bıologııalyq alýantúrlilikti saqtaýdaǵy qabyl­danǵan is-sharalardyń jetkilik­sizdiginen, Q.Toqaevtyń aıtýynsha, janýarlardyń jáne ósimdikterdiń keıbir túrleriniń tolyǵymen joıylyp ketý qaýipi tónip tur: «Resmı túrde omyrtqaly janýarlardyń 126 túri, omyrtqasyzdardyń 96 túri jáne ósimdikterdiń 387 túriniń joıylyp ketý qaýpi bar. Mysaly, ótken jyldyń mamyrynda aqbókender sanynyń 90 paıyzǵa jýyǵy qyrylyp qaldy. Bul ekologııalyq apatqa para-par fakt». Q.Toqaev tıisti memlekettik organdar Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasynan keıin ǵana aqbókenderdiń jappaı qyrylýynyń bastapqy sebepterimen egjeı-tegjeıli aınalysa bastaǵanyn eske saldy. Senat Tóraǵasynyń pikirinshe, bıologııalyq áralýandyqty saqtaý máselesinde bizdiń elimizge jańa kózqaras qajet: «Eń aldymen, bıo­logııalyq áralýandyqtyń kompo­nentterin saqtaýdy jáne turaqty paıdalanýdy yntalandyratyn ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan naqty sharalar qajet. Q.Toqaev: «Janýarlar men ósimdikterdi shyǵys medısınasynda paıdalanatynyn aıtyp paıdakúnemdikti kózdeıtinderge tabıǵı baılyqty berýge bolmaıdy. Qazaqstannyń florasy men faýnasyn shetelge shyǵarýdy jedel toqtatý kerek», – dedi. Tyńdaý barysynda negizgi baıan­damany Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov jasady. Ol senatorlardy bıologııalyq áralýandyqty saqtaý jáne ony tıimdi paıdalaný, sondaı-aq Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónin­degi mınıstrlik qyzmetiniń basym­dyqtary týraly habardar etti. A.Myrzahmetov ormandardy qor­ǵaý, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar júıesiniń qyzmeti, sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan janýarlar men balyqtardyń sanyn qalpyna keltirý jumystary jóninde egjeı-tegjeıli aıtyp berdi. Tyńdaý barysynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýty» RMK bas dırektory Gúl­nara Sıtpaeva, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Bıologııalyq qaýip­sizdik máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýty» RMK bas dırektory Abylaı Sansyzbaı, Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Dúısenǵazy Mýsın, Reseıdiń Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF) dırektory Ekaterına Vorobeva (Máskeý qalasy), Qazaq­stan­daǵy Bıologııalyq áralýan­dyqty saqtaý assosıasııasy dırek­torynyń orynbasary Sergeı Sklıa­renko, Qazaqstandaǵy bıoár­alýan­dyq jónindegi BUU damý baǵdar­lamasy jobasynyń ulttyq úıles­tirýshisi Talǵat Kerteshev sóz sóıledi. Depýtat Jabal Erǵalıev Qazaq­standaǵy ormandardyń joıylyp bara jatqany jáne baǵaly dári­lik ósimdikterdi aıaýsyz paıdalaný máselelerine nazar aýdardy. Atap aıtqanda, keden organdary­nyń málimetinshe, 2011 jyly Qazaqstannan 4220 tonna mııa tamyry, 2012 jyly onyń 17121 tonnasy, tek 2013 jyldyń 6 aıynda 9332 tonnasy shet elge shyǵarylǵan. Basqa memleketterde bul ósimdik joıylyp ketýge shaq qaldy, soǵan baılanysty Qytaı, Iran jáne basqa da elderge ol aýqymdy kólemde jiberilýde. Senator Darıǵa Nazarbaeva bıo­áralýandyqty saqtaýdy bıýdjettik qarjylandyrýdyń shekteýli múmkindikterin eskere otyryp, osy saladaǵy mindetterdi sheshý aıasynda memlekettik organdardyń, ǵylymı-tehnıkalyq ınstıtýttardyń, sondaı-aq memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń jaýapkershiligin dál anyqtaý týraly usynys aıtty. Pikirsaıysqa senatorlar Aqan Bıjanov, Nurlan Qylyshbaev, Bek­myrza Elamanov, Qaırat Isha­nov, Ikram Adyrbekov, Muratbaı Jol­­das­baev, memlekettik organdar­dyń ókilderi men sarapshylar qatysty. Jıyndy qorytyndylaı kelip, Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men halyqaralyq uıym­­dardy bıoáralýandyqty saq­taý jónindegi jumystardy belsen­di jalǵastyrýǵa shaqyrdy. Tóraǵa sondaı-aq osy máseleni Senat ba­qylaýda ustaıtynyn jáne mem­lekettik mańyzy bar salaǵa zańna­malyq turǵyda qoldaý kórseti­letinin atap ótti.