Jaǵymsyz keıipkeri joq fılm

Kórshi Qytaı memleketi qazaq kınematografııasyna kezekti súbeli úlesin qosty. Osydan alty jyl buryn Aspanasty eli «Kórikti meken» deıtin qazaq halqy jaıly tamasha týyndy túsirip, ony óz elimizde tushynyp kórgen edik. Atajurtta tusaýyn kesken qazaq tilindegi jańa fılm «Aqsarbas» dep atalady. «Kórikti meken» sııaqty bul fılmdi de Qytaıdyń talantty rejısseri Gaý Fyń tú­si­ripti. Gaý Fyń myrza qazaqtyń turmys-tir­shi­ligin tereń biletin adam. «Kórikti mekendi» de ol Altaı, Tarbaǵataı alabynda jatqan qazaq hal­qy­nyń bolmysyn ábden zerttep baryp, bir aıdan asa ýaqytta-aq túsirgenin bilemiz. Al «Aqsarbastyń» prodıýsseri QHR-dyń kınofılm jasaý ortalyǵynyń meńgerýshisi Shyń Zy Jún. Al fılmniń ssenarııin QHR-daǵy Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq ólkesi Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynba­sary, jazýshy, aýdarmashy Erkesh Qurman­bek­qyzy jazǵan. Jáne qazaq qyzy Qytaı orta­lyq televızııasy kınofılm jasaý orta­ly­ǵymen birigip, kórkem týyndyny túsirýge jetekshilik etip otyrǵan. – «Aqsarbas» – meniń bir áńgimemniń jelisi boıynsha túsirildi. 2003 jyly qytaı tilinde jazylǵan. Ony qytaıdyń jýrnaldary birinen soń biri basty. Torapqa (ınternetke) túsip, taraǵanda Gaý Fyń ony kórip, maǵan telefon shaldy. Sóıtip, ony kıno tilinde sóılettik, – deıdi talantty qandasymyz. Fılmge shekara syrtynda qalyp qoıǵan qan­­dastarymyzdyń ertedegi ómir salty, tur­mys-tir­shiligi men sahara mádenıeti ǵana arqaý etilmeıdi. Munda mahabbat ta, muń da, adamdardyń ǵa­na emes, jan-janýarlardyń da qasireti men qaı­ǵysy bolatyny kıno tilinde sheber baıandalady. Fılm armanshyl, myna dúnıeniń ǵadaýaty­nan taza Qalı atty jasóspirim balanyń esteligimen bastalady. Abyz qarııa erte kóktemde ala­jondanyp jatqan jerdiń betinen aqsarbas qozy­ny taýyp alady da, jaqpar tastarǵa sýret oıyp turǵan balaǵa ákelip beredi. Fılm osy kóri­nispen bastalyp, osy kórinispen aıaqtalady. – Qarııa balaǵa qozyny bermesten buryn, «sen myna sýretterdi úsh myń jyldan beri oıyp, túsirip kelesiń be?» dep suraıdy ǵoı. Áńgime osy suraqta. Jaqpar tastaǵy sýretter. Abyz qarııa. Armanshyl bala. Kóshpendi turmys. Máńgilik osylaısha jalǵasyp jatyr. Túsi, túri ǵana eptep ózgerýi múmkin, biraq bizdiń tereńnen tartqan altyn tamyrymyz sabaǵyn úzgen joq, – deıdi ssenarıı avtory. Fılmniń basty keıipkeri kim? Aqtaı sal­dy unatyp, uzatylǵaly otyrǵan jerine barmaı, súıgenimen qashyp ketken Úkibala ma? Álde qazaq sal-serileriniń jıyntyq beınesi is­pettes Aqtaı ma? Keıde kartınanyń ón bo­ıynda basty rólde armanshyl Qalıdyń ózi kórinedi. Álde Úkibalany únsiz jaqsy kórgen, búkil qazaq azamattarynyń kópshiligine uqsas, taý minezdi, tuıyq jan Qastel myna ómirdiń basty keıipkeri bolar?! Bul fılmde shyn máninde birde-bir jaǵymsyz keıipker joq. – Ýaqyt kerýeni degen osy. Úkibala (kelin) men Saranyń (ene) ekeýi bir ananyń obrazyn somdady dese bolady. Al endi osy bir áıel úsh myń jyl aldynda da ómir súrse kerek. Tipti odan da buryn tirlik keshti dep oılasaq qatelespeımiz. Ol jáne búgin de ómir súrip, qasymyzda júr, – deıdi ıdeıa avtory. El jaılaýǵa jańa kelip qonyp jatqanda Sara apa kórshilerinen ot alyp kelý úshin bala Qalıdy jumsaıdy. Ot alyp kelý qyrdaǵy aýyldyń ishinde aqparatty (búgingi tilmen aıtqanda) taratýdyń da bir túri ǵoı. – Ot alyp kelýdi men kıno sıýjetine arnaıy engizdim. Negizgi aqparatty tasýshylar kóshpendi turmysta ot alyp kelýshi áıelder, balalar bolǵan. Qysqasy, bir úıdiń aryq-turyq maly joǵalyp ketse de, onyń qaı saıda júrgenin at ústindegi jolaýshylar ot tasyp júrgen áıelge nemese aýyldyń qara sıraq balalaryna aıtyp ketedi. Biz bala kezimizde talaı ot alǵanbyz. Kıno túsirsem nemese ssenarıı jaza qalsam paıdalanarmyn dep oılap júrýshi edim. «Aqsarbasqa» dóp kele ketti, – deıdi Erkesh Qurmanbekqyzy. «El maqtaǵan jigitti qyz jaqtaǵan» degendeı, atastyrǵan jerine barǵysy kelmeı júrgen Úki­balaǵa aldymen Aqtaı seriniń daqpyrty jetedi. Kınolentada tosyn bir rejısserlik sheshimder bar ekenin ańǵarmaı qalǵan adam az. Máselen, Úkibalanyń Aqtaıdyń aldynan júgirip shyǵyp, dúıim eldiń kózinshe ony seri atynyń aldyna otyrǵyzyp alatyny. – Bir shyndyqty aıta keteıin, kıno túsirý barysyndaǵy oılaǵan kórinisimizde Úkibala top qyzdardyń ishinde jasyrynyp turýy tıis-ti. Ataǵy alysqa ketken sulýdy Aqtaı sal (akter Nurlan Álimjan) kózimen izdeıdi. Qansha degenmen baı, shonjar aýyldyń qatań baǵýyn­daǵy qyz saldyń kózine birden túse qoımaýy kerek qoı. Kúıeýge shyqqaly jatyr. Biraq osy kórinisti taspalaı almaı-aq qoıdyq, – deıdi avtor. Aıtqandaı osyǵan deıin «Aǵaıyndylar», «Án men anasha» sııaqty kınolentalar arqyly ta­nyl­ǵan Nurlan Álimjan qazaq akterleriniń ishinen Qytaı fılmine birinshi bolyp túsken akter. Aqtaı saldyń aldynan júgirip shyǵýy Úkibalany kútip turǵan úlken taǵdyrdyń ny­sha­nyndaı ańǵaryldy bizge. Úkibala qadirli aýyl­dyń sánimen boıjetken uıań qyzy bol­ǵany­men, tań­daý jasaýdan taıynbaıtyn, sezimine de erik bere ala­tyn qazaq qyzynyń tabıǵatyn tanytady. Úkibala Aqtaı saldyń aldynan shyǵyp qana qoımaıdy, óz sezimin qobyz únimen jetkizedi de. Aqtaı sal jıyn ortasynda eldi eren rıza etip Úkili Ybyraıdyń ánin aıtyp oty­rady. Sóıtip otyrǵan kezde úı ishindegi Úki­bala Erdenniń kúıin qobyzben tartyp, óziniń zar-muńyn salǵa jetkizedi. – Bul dástúr basqa ulttarda joqtyń qasy. О́ıtkeni, qazaqtyń saharalyq mádenıeti, zańy, murasy bar. Bir nárseni tótesinen aıtsa, birin qaljyńǵa súıep aıtady. Al endi tilmen aıtyp jetkizýge kelmeıtin dúnıeni dombyramen, qobyz únimen jetkizedi. Buny aıtqan taǵy da Erkesh Qurmanbekqyzy. Budan keıin de ol birqatar jaıttar jóninde áńgime aıtqan. Ne desek te, qazaq halqynyń qaımaǵy buzylmaǵan tirshiligin barlyq boıaýymen berýge Qytaıdyń ortalyq televızııasy qarajat aıamaǵan. Fılmniń bıýdjeti – jeti mıllıon ıýan, ıaǵnı 1,5 mıllıon dollar kórinedi. Araǵa bes jyl salyp baryp, Úkibalanyń Aqtaı seriden jesir qalyp, bireýmen aıypty bolyp qaldy degendeı, taýdan qulap aqqan tastaı sýǵa toǵytylyp jatqany kórsetiledi. Azdap túsiniksizdeý bolǵan osy tus. Úkibala nege kúnáli bolyp qaldy? Aqtaıdyń topy­ra­ǵy keppeı jatyp qııas basyp qoıǵany ras pa edi? – Ol jerde eshqandaı kórinis qıylǵan joq. Aqtaı saldyń dúnıe salǵanyn, odan keıingi jaılardy túsirsek, kartına uzaryp ketetin edi. Bul kóriniste Qytaı kórer­menderi úshin Úki­balanyń Qastel­men taǵ­dyr qosýyn tanys­tyryp ótý ǵana qajet bol­dy. Jal­py, kıno túsi­ri­lip bitken kezde biz bes sa­ǵat­qa jýyq materıal al­dyq. Mundaı kó­rinisterdi saq­­tap qalatyn bolsań, toq­san mınýttan asyp ketedi. Toqsan mınýttan birer sekýnd assa bol­dy, ólshemge tolmaıtyn taýar bolyp shyǵady. Kórermenderdi tereń­digimen tánti etken róldiń biri – Qastel. Bul obrazdy Altaı oıyn-saýyq úıirme­sin­de isteıtin, qazaq tili men saltyn jaqsy biletin Ábdýaıt atty uıǵyr aza­maty somdady. Obrazdy somdaıtyn kezde oǵan neshe qaı­tara: «Sen ózińdi tek qana taýmyn dep oıla. Kóziń­nen, ózińnen ush­qalaqtyq kórin­be­sin», dep aıtqanmyn. Jáne bul keıipker keshke deıin áreket ús­tinde, «bes saýlyqtyń» qa­myn ǵana oılap júredi. Biraq ishki dúnıesi sondaı tereń. Men oǵan: «Seniń ishki dúnıeń bul ómirden kenjelep qalǵan joq. Sen bárin bilesiń. Keshire de, qabyldaı da bilesiń. Osy obrazdy jaratyp bere alsań, sen myqty jigit boldyń», – dep aıttym. Fılmdi túsirmesten buryn aldyn-ala otyz kúnge ol Shińgilge, jaılaýǵa ketti. Qazaqtyń jigitteri atqa qalaı minedi, atqa qalaı shabady, qara jumysty qalaı isteıdi – sonyń bárin ómir­den úırenip kel dep jibergenmin. Kınoda ol er-turman jasap otyrady. Shabylyp jatqan erdiń qań­qa­syn bilegine salyp ólshep kóredi. Dál osy­ny akter jigitimiz jaılaýdan úırenip keldi. Fılmde adamnyń júregin syzdatar tus – botasy jurtta qalǵan arýana. – Bala kezimizde bozdap turatyn bota men ingendi talaı kórgenbiz. Bozdaǵany qulaqtyń tú­bin­de tur. Máńgi ketpeıdi. Fılmde botasyn izdep kele beretin arýana týraly eshnárse aıtyl­maıdy. Sóz joq, kórinis qana bar. Biraq júre­giń­di syz­datady. Meniń júregimdi aýyrtqan soń, bas­qa­lar­dyń da júregin aýyrtatyn shyǵar dep oıladym. Úkibalanyń róline de talaı daryndy jastar kastıngten ótken eken. Alaıda tańdaý Marjan Baıtókenqyzyna túsipti. – Bul rólge kóp qyzdardy baıqap kórdik. Qazaqstannan da aktrısalar qarastyrdyq. Biraq kóp ártistiń bet kelbeti zamanaýı pishinge ótip ketken. Kózderi, kózqarasy qazirgi zamandyq bolyp turady. Al, Marjannyń kózinde qazaq qyzynyń bir uıańdyǵy bar, – dedi Erkesh eń sońynda. «Aqsarbas» bizge muńdy aıaqtalatyn ertegi sııaqty áser qaldyrdy. Mal ekesh maldyń de qaıta-qaıta zarlap botasyna kele beretinin kórgen Úkibala qystyń kózi qyraýda eki perzentin izdep jolǵa shyǵady. Qasteldeı azamat ta anaǵa balasyn aıyrbas­taı almaıdy. Olar qosyla ma? Múmkin qaıta qosylatyn da shyǵar. Qalıdyń da armany osy... Qazir Beıjińde kórsetilip jatqan «Aq­sar­bas» kartınasy Kanadada ótken ha­lyq­aralyq kınofestıvalde úzdik fılmder qatarynan kóringen. Aınash ESALI, Almaty. Sýrette: «Aqsarbas» fılminen kórinis.