Innovasııalar – ilgerileý kepili

Búgingi Qazaqstan – qoǵam ómiriniń barlyq salasynda oń ózgeristerge jetip, ekonomıkasy, bilimi men mádenıeti turaqty damyǵan, yntymaǵy jarasyp, berik nyǵaıyp kele jatqan eńseli el. Álem tanyǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń syndarly saıasatynyń arqasynda áleýmettik-ekonomıkalyq damý úrdisine qol jetkizgenimizdi Qazaqstan halqy maqtan tutady. Ekonomıkalyq ósimniń báseńdeýi álemniń barlyq ekonomıkalarynda da kórinis taýyp otyr. Álemdik eko­nomıkanyń naqty quldyraý kór­set­kishteri eshkimdi de tańǵaldyr­maı­tyn boldy. 2014 jyly Halyqaralyq valıýta qory óziniń boljamyn alty ret qaıta túzetýge májbúr boldy: damý kórsetkishterin besten úshke deıin túsir­di. Bul da shek emes. Taıaýdaǵy onjyldyqta Qazaq­stan­nyń aldynda turǵan mindetter eko­no­mıkanyń jyl saıynǵy ósimin 5 paıyz deńgeıinde qamtamasyz etý; óńdelgen taýarlardyń eksportyn 2015 jylmen salystyrǵanda, kem degende eki ese ulǵaıtyp, ony jy­lyna 30 mıllıard dollarǵa deıin jetkizý; ekonomıka­ǵa jyl saıyn­ǵy ınvestısııalar­dyń kólemin 10 mıl­lıard dollardan as­tamǵa ulǵaıtyp, tutastaı alǵanda, 10 jyl ishinde kem degende 100 mıllıard dollarǵa jetkizý; 660 myńnan astam jańa jumys oryndaryn qurý, eńbek ónimdiligin 2 eseden astamǵa arttyrý. Ekonomıkalyq ósimniń mundaı qarqyny tek eksporttyq tabystar aǵynyn múmkin etetin jańa draıverler qalyptastyrý esebinen ǵana qamtamasyz etile alady. Elbasynyń qalyń buqaraǵa jol tartqan 5 reformasyn oryndaýǵa baǵyttalǵan «100 naqty qadam» Ult jospary aıasynda elimizdiń óńir-óńi­rin­de, túkpir-túkpirinde jáne barsha sala­larynda qyzý jumystar júrgizilip jatyr. Bul rette «Aldymen ekonomıka, odan keıin saıasattyń» ustanymyna oraı elimizdiń ekonomıka salasynyń mamandary jumyla iske kirisýde. Iаǵnı, «Nurly Jol» baǵdarlamasy, «100 naqty qadam» Ult jospary álemdik daǵ­darysqa qarsy naǵyz mezgilinde dúnıege kelgenine kózimiz jete tústi. Búginde Elbasy ekonomıkany ár­taraptandyrý jáne ony shıkizattyq emes, joǵary tehnologııalyq jolǵa qaıta baǵdarlaý jóninde jańa min­det­terdi alǵa qoıyp, údemeli ındýst­rııa­lyq-ınnovasııalyq damý jónindegi mem­­lekettik baǵdarlama qarqyn alyp keledi. Sol sebepti osy baǵytta at­qa­­ry­­­lyp jatqan mindetter men eń­bek­­terdiń barlyǵy el múddesin kóz­deı­di. Iаǵnı, elimizdegi júrip jat­qan ınnovasııalyq-tehnologııalyq damý baǵdarlamasynyń basty maq­saty ónerkásipti tutastaı turǵydan da, sondaı-aq jekelegen óndirister turǵysynan da qaıta qurylymdaý bolyp tabylady. Bul – ónerkásip óndirisiniń qurylymynda ońdy ózge­risterge qol jetkizýge, búgingi zamanǵa sáıkes korporatıvti qurylymdardy dúnıege ákelýge jáne uzaq merzimdi yńǵaıda servısti-tehnologııalyq ekonomıkaǵa kóshý úshin negiz ázirleýge tıispiz degen sóz. Memleket basshysy aıtqandaı, elimizdiń damyǵan otyz el qataryna ený jolyndaǵy jospary eki kezeń bo­ıyn­sha júzege asyrylatyn bo­la­dy. 2030 jylǵa deıingi alǵashqy kezeń­de bar múmkindikti paıdalanyp, ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń dańǵyl jolyna serpilis jasaý, al ekin­shi kezeńde, ıaǵnı 2030 ben 2050 jyldar aralyǵynda ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkaǵa qol jetkizý basty maqsat. Meniń oıymsha, Pre­zı­denttiń ǵylymǵa negizdelgen eko­no­mıka qalyptastyrý týraly tapsyr­masy ǵylym men ınno­vasııalyq tehno­logııalarǵa basa nazar aýdarý qajettigin bildiredi. Ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý eń aldymen Qazaqstan ekonomıkasy­nyń ınnovasııalyq áleýetin arttyrý bolyp tabylady. Bul baǵyt boıynsha ven­chýrlik qarjylandyrý, zııatkerlik men­shik­ti qorǵaý, zertteýler men ınno­v­a­­sııalardy qoldaý, sondaı-aq ǵyly­mı ázirlemelerdi kommersııalandyrý jónin­­degi zańnamany jetildirý qajet. Ǵylymdy qarjylandyrý kólemin bir­tindep arttyryp, ony damyǵan el­der­diń kórsetkishterine jetkizý jónin­de naqty jospar qajettigi aıqyn kóri­nedi. Iаǵnı, ekonomıkanyń joǵary teh­no­logııalyq jańa salalaryn qurý ǵy­lym­dy qarjylandyrýdy IJО́-niń 3 pa­ıyzynan kem emes deńgeıge deıin arttyrýdy talap etedi. Eń bastysy, ınnovasııalyq-ın­dýstrııalyq baǵytta atqarylyp jatqan isterdi jalǵastyra berýimiz kerek. Árıne, aýyl sharýashylyǵy, tamaq ónerkásibi sııaqty basqa salalardyń rólin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Áıtse de, eshbir sala ındýstrııa salasy sııaqty eldiń ekonomıkasynyń ósýine eleýli yqpal ete almaıdy. Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda ındýstrııalandyrýǵa, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznesti ınnovasııalyq turǵysynda damytýǵa aıryqsha toqtalyp otyrǵany da sondyqtan. Osynyń bári ekonomıkany ártaraptandyrýǵa múmkindik beredi. Ekonomıkasy ártaraptandyrylǵan elderdiń halqy daǵdarys kezinde qınala qoımaıdy. Sońǵy jyldary elimizdiń kólik-kommýnıkasııa kesheniniń negizgi kórsetkishteri turaqty ósip keledi. Kólik júıesiniń ınfraqurylymyn damytý jáne ıntegrasııalaý jónindegi memlekettik baǵdarlamaǵa sáıkes, 2020 jylǵa qaraı respýblıka Eýropa men Azııa óńirleriniń naryqtary arasyndaǵy negizgi logıstıkalyq operatory jáne basty tranzıtteýshisine aınalýy tıis. Sol tusta Qazaqstan arqyly tranzıt kólemi eki esege artyp, 30 mln tonnaǵa jetedi dep kútilýde. Qazaqstan ekonomıkasynyń naqty qurylymy ondaǵy kásiporyndardyń 65 paıyzy úshinshi tehnologııalyq sanatqa, 34 paıyzy tórtinshi sanatqa jatatynyn, tek 1 paıyzy ǵana besinshi jáne altynshy tehnologııalyq sanatqa sáıkes keletinin kórsetedi. Basqa­sha aıtqanda, bizdiń ekonomıkamyz­dyń negizgi «qozǵaýshylary» ótken ǵasyr­dyń ortasynda damı bastaǵan salalardyń negizinde jumys istep otyr. Sondyqtan da biz tehnologııaǵa salynǵan ınvestısııa órkendeýge salynǵan jol dep aıtamyz. Bul oraıda eń aldymen negizinen eki sala damıtyn bolady. Onyń birinshisi – ekonomıka arqa súıeıtin aýyl sharýashylyǵy, taý-ken óndirisi, munaı-gaz sektory jáne basqa da salalardyń tehnologııalyq turǵydan artta qalýyn qysqartý. Ekin­shisi – robot tehnıkasy, nano-tehnologııalar, taǵy basqa salalardyń damýy. Qazirgi ýaqytta tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttiktiń quzy­­rynda ınnovasııalyq jobalar­dy qoldaýǵa arnalǵan quraldardyń tutastaı tizbesi bar. Olar eń aldymen ınnovasııalyq granttar, venchýrlyq qarjylandyrý, tehnologııalardy shet elderden transfertteý jáne eldegi ınnovasııalyq belsendilikti art­tyrýǵa baǵyttalǵan túrli is-shara­lar bolyp keledi. 2014 jyldyń ózinde memlekettik qoldaýǵa ıe bolǵan joba­lardy júzege asyrý barysynda 1100-den astam jańa jumys orny ashylǵan bolatyn, 930,3 mln teńge kóleminde salyq tólenip, 33,3 mlrd teńgege ónim shyǵaryldy. «Astana» halyqaralyq qarjy or­talyǵyn qurý týraly sheshim qabyl­dandy. Ol ıslamdyq qarjylan­dyrý, prıvat-bankıng jáne qaıta saqtandyrý salalarynda óńirlik hab bolady. Qazaqstan kúshti ınstıtýttary, bilikti, tıimdi jáne boljamdy úkimeti bar óńirdegi kóshbasshy elge aınalýy tıis. Bizde ozyq tehnıkalyq kadrlar, álemdik deńgeıdegi ınfraqurylymdar bolýy tıis, qoǵamdyq tártip pen adamdardyń jeke qaýipsizdigi qamtamasyz etilýi kerek. Qazirgi ýaqytta elimizde ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵy tabysty júzege asyrylyp keledi. Osyǵan baılanys­ty aldaǵy kezderde tehnıkalyq ma­man­dyqtarǵa suranys bolatyny anyq. Bul máseleni tereń oılastyra kele, Memleket basshysy 2015 jylǵy 30 qarashadaǵy Joldaýynda «Men 2017 jyldan bastap jańa joba – «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» baǵdarlamasy bastalaty­nyn jarııalaımyn» dep, ony jasaý jóninde Úkimetke naqty tapsyrma berdi. «Baqytyńdy jer-kókten izdeme, eńbekten izde», demekshi, jastarymyz eńbektiń qadirin bilip, belgili bir kásip ıesi bolyp, tehnıkalyq mamandyqty meńgerip shyqsa, elimizge de, ózine de paıdasyn kóp tıgizgen bolar edi. Innovasııalyq tehnologııalar parkiniń ınnovasııalyq klasterinde 67 ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń, 45 joǵary oqý ornynyń, 40 myńnan astam bitirýshiniń qabilet-qarymy uıystyrylǵan, onda tehnologııalyq daǵ­dylardy alýǵa, jobalar akselera­sııa­syna jáne serpindi ıdeıalardyń júzege asýyna qajetti jaǵdaılar jasalýda. Qazaqstan áý bastan-aq osy zaman­ǵy naryq ekonomıkasyn qurýǵa kúsh salǵany belgili. Bizdiń elimiz TMD keńistiginde alǵashqylardyń biri bolyp óziniń sıpatyna qaraı naryq­tyq memleket dep tanyldy. Sony­men birge, sapalyq serpilisti jáne álem­niń básekege eń qabiletti elderiniń deń­g­eıine kóterilýdi qamtamasyz etý úshin básekeli naryqtyń bazalyq jaǵ­daılary – bir medaldyń eki jaǵy sekil­di básekelestik orta men móldirlik áldeqaıda kúsheıtilýi tıis. El ekonomıkasyna ınvestısııa tartý tasqyny tolastaǵan emes. Qazirgi ýaqytta bizder baıqap otyrǵan kúrdeli syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa, geosaıası syn-qaterlerge qaramastan, Qazaqstan ekonomıkalyq ósim men ınvestorlar úshin tartymdy eken­digin dáleldep keledi. Qazaqstan geo­grafııalyq turǵyda dástúrli óńirlik naryqtarǵa qyzmet kórsetý úshin ońtaıly ornalasqan, sonymen birge Qytaı, Úndistan jáne Taıaý Shyǵystyń naryqtaryna shyǵý múmkindigi bar ekendigi belgili. Búgingi tańda «Global» tizimindegi 25-ten astam iri ınvestor ózderiniń osyndaǵy óndiristerin keńeıtý jáne jańa óndiris ashý úshin jumys istep jatyr. Olardyń arasynda «Toıota», «Koka-kola» sııaqty iri ınvestorlar bar. Sonymen qatar, «Jibek joly» baǵdarlamasynyń yntymaqtastyǵy aıasynda qytaılyq áriptestermen birqatar jobalar júzege asyrylmaq. Qazirgi kúni búkil jahan jurty aqparattyń alapat aǵynyna ilesýge umtylýda. Árıne, búgingi ómirdi onsyz elestetý múmkin emes. Sebebi, aqpa­rat­tyq tehnologııasy tereńdeı túsken eldiń barlyq salada da alar asýy bıik ekeni anyq. Osyǵan oraı «Aqparatty Qazaqstan-2020» baǵdarlamasy ázir­lenip, ol búginde júıeli júzege asyry­lyp ta jatyr. Onyń negizgi maqsaty – Qazaq­stannyń aqparattyq qoǵamǵa ótýin qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaý. Baǵ­dar­lama Mem­leket basshysynyń «Jal­pyǵa Or­taq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qada­mynda» aıtylǵan tapsyr­ma aıa­syn­da daıyndalǵan bolatyn. Mem­­le­kettik baǵdarlama memlekettik bas­­qarý júıesiniń tıimdiligin arttyrýdy qamtamasyz etý, ınnovasııalyq jáne aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınf­raqurylymnyń qoljetimdiligi, qoǵam­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq já­ne mádenı turǵyda damýy úshin aq­pa­rattyq ortany qalyptastyrý, son­daı-aq otandyq aqparattyq keńis­tik­ti damytý máselelerin sheshýge baǵyt­talǵan. Álemdegi daǵdarystyń ekpini qýatty memleketke aınalǵan, jahan­daǵy 30 eldiń qatarynan oryn alýǵa umtyl­ǵan muraty bıik táýel­siz Qazaqstandy baǵy­tynan jańyl­dyra almaıdy. О́ıt­keni, bizdiń bas­ty qundylyǵymyz – táýel­siz­dik, muraty­myz – Máńgi El bolý! Ábdijapar SAPARBAEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Professor