Munaı-gaz salasy daǵdarysty eńserip keledi

Keshe Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmıra Isimbaevanyń tóraǵalyq etýimen «Qazaqstandaǵy munaı-gaz salasynyń damýy» taqyrybynda Úkimet saǵaty boldy. Salanyń elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy ma­ńy­zdylyǵy týraly qysqasha sóı­legen G.Isimbaeva baıandama jasaý úshin alǵashqy sózdi Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevqa berdi. Usy­nystyń suranystan asýyna jáne álemde bolyp jat­qan basqa da qıynshylyqtarǵa qaramaı eli­miz­diń munaı-gaz salasynyń damýy áli de jalǵasyn tabýda, dep bas­tady óziniń sózin mınıstr. Bul sala Qazaqstan ekonomıkasynyń qoz­­ǵaýshy kúshi bolyp qala beredi jáne elimiz IJО́-siniń jýyq sha­ma­men 20 paıyzyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, mınıstr salada 260 myńnan astam adam jumys isteıtinin de aıtty. Bıyl munaı-gaz salasy kásiporyndaryn qoldaý jóninde sharalar qabyldanǵan, sondaı-aq Qashaǵan ken orny iske qosyldy. Osylardyń nátıjesinde munaı óndirýdiń jyldyq josparyn 74 mln tonnadan 75,5 mln tonnaǵa deıin arttyrýǵa múmkindik týǵan. Sheteldik sarapshylardyń boljamdaryna qaraǵanda, aldymyzdaǵy eki jylda 1 barreldik munaı baǵasy 60 dollarǵa deıin kóteriledi dep kútilýde. Sondyqtan, Qazaqstan 2017 jyly 80 mln tonnaǵa deıin munaı óndirýdi josparlap otyr. Al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 102 mln tonnaǵa deıin ósýi tıis, dedi mınıstr. Odan ári Q.Bozymbaev elimizdiń ekonomıkasy úshin asa mańyzdy bolyp sanalatyn 3 jobaǵa tereńirek toqtalyp ótti. Sonyń birinshisi – «Teńiz-Shevroıl» kompanııasy. Olar bıyl 26,5 mln tonna munaı óndirýdi josparlap otyr eken. Al 2022 jylǵa qaraı jańa ken oryndaryn ıgerý arqyly kompanııa munaı óndirýdi 39 mln tonnaǵa deıin arttyra alady. Ústimizdegi jyldyń 5 shildesinde túpkilikti qol qoıylǵan jobaǵa kompanııa 37 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salǵaly otyr. Osy qurylystyń eń sharyqtaý sheginde 20 myń adamdyq jumys orny ashylmaqshy, dedi ol. Ekinshi úlken joba – «Qarashyǵanaq». Bıyl ol jerden 11,6 mln tonna munaı já­ne 17,5 mlrd tekshe metr gaz ón­di­rý josparlanǵan. Kelesi jyly munaı óndirý kólemin arttyrý úshin ınvestısııa tartý josparlanýda. Mınıstrdiń aýzyna alǵan úshinshi úlken jobasy «Qashaǵan» boldy. Ústi­mizdegi jyldyń 28 qyr­kúıe­gi­nen onda munaı óndirý qaıta­dan jal­ǵasyn tapty. 14 qazan­da al­ǵash­­qy munaı partııasy qubyr­lar­ǵa jibe­ril­di. 1 qarashadan bastap «Qashaǵan» bir táýlikte 75 myń barrel munaı óndirý deńgeıine qol jetkizdi. Odan ári mınıstr munaı-óńdeý máselelerine toqtaldy. Sonyń ishinde Qazaqstannyń ishki tutynysyna 2020 jylǵa qaraı 15,8 mln munaı jetkilikti bolatynyn jetkizdi. Sonymen qatar, Qazaq­standaǵy úsh úlken munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý men jańalaý jumystaryna da toqtalyp ótti. Úkimet saǵatynda Parlament tara­pynan Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tór­aǵasy Gleb Shegelskıı baıan­dama jasap, salanyń birqatar aq­sap jatqan tustaryn tilge tıek et­­ti. Sonyń ishinde depýtat munaı ken oryn­darynyń tartylyp bara jat­­qa­nyn aıtty. Eger biz Teńiz, Qara­shy­ǵan­aq jáne Qashaǵan sııaqty úsh ken ornyn alyp tastasaq, qal­ǵa­ny­nyń bári jıylyp elimizde ón­di­ri­letin munaıdyń 47,7 paıyzyn ǵana bere alady jáne olardyń ónim­­deri jyl ótken saıyn azaıa túsedi dep bol­­janýda. Naqtyraq aıtatyn bol­saq, 2020 jyly ol 33 mln tonna bolsa, 2030 jyly 21 mln ton­­naǵa deıin tómendeıdi eken, dedi G.Shegelskıı. Bul máseleni she­shý­­ge Energetıka mınıstrligi ǵana emes, Úkimet nazar aýdarýy ke­rek. О́ıtkeni, ishki tutynys úshin óń­deýge alynatyn munaı naq osy ken oryn­daryniki. Sonymen qatar, eli­miz­diń batys aımaǵynyń myń­daǵan tur­ǵyny osy ken oryndarynda jumys is­tep, nápaqasyn taýyp otyr, dedi de­pýtat. Odan ári G.Shegelskıı jańa ken oryndaryn barlaıtyn geo­logııa qyzmeti máselelerine toq­tala kelip, onyń munaı-gaz sala­sy­nan bólek vedomstvoǵa qaraı­tyn­dy­ǵynyń ońtaıly emestigin atap ótti. Geologııalyq barlaý jumys­ta­ryn jandandyrý úshin geologııa qyz­metin munaı-gaz óndirý salasymen biriktiretin jańa zań jobasy ázir­lenýi qajet, dedi ol. Sonymen qa­tar, depýtat mınıstrliktiń munaı-gaz óndirý máseleleri boıyn­sha óz min­detin birshama jaqsy atqar­ǵa­ny­­men, bizdiń halqymyzdyń osy sala­­da jumysqa turýy máselesin she­she almaı kele jatqanyn atap ótti. Ken oryndaryna sheteldik ju­mys kúshin ákelý jumyssyz júr­gen jer­gilikti turǵyndardyń ashý-yza­syn týǵyzýda. Tipti, keıbir ken or­nyn qoldanýshy sheteldik kom­pa­­nııa­­lar kelisimsharttaǵy mindet­teme­sin oryndap, bizdiń jastarymyz­dy shet elderde oqytýǵa aqsha bólgenderimen, jumysqa turǵyzýǵa qulyqsyz. Osy jumysty durys jol­ǵa qoıatyn kez jetti, dedi depýtat. Sonymen birge, ol JJS benzınniń sapasy týraly aıtyp, osy turǵyda halyqtan kóp shaǵym túsetinin jetkizdi. Baıandamalar aıaqtalǵan soń depýtattar Qanat Bozymbaevqa kópte­gen suraqtar qoıdy. Alǵashqy suraq qoıǵan depýtat Shavhat О́temisov benzın baǵasynyń aıaq asty­nan sharyqtap ketýin, sondaı-aq senbi kúni «QazMunaıGaz» JJS ben­zınniń qolma-qol aqshaǵa nege satylmaǵanyn surady. Ony mınıstr baǵany turaqtandyrý úshin sharalar jasalyp jatqanyn, al senbi kúni qolma-qol aqshaǵa satylmaý sebebi – kúnniń óte sýyq bolyp ketip, benzınniń ýaqytynda jetkizilmeı qalýymen túsindirdi. Depý­tat Asqar Bazarbaev munaı ónim­derindegi qazaqstandyq úlestiń zańnamalyq turǵydan bekitilýi múmkin be dep surady. Oǵan mınıstr 2015 jyldyń 1 qańtaryna deıin qol qoıylǵan kelisimsharttardyń bárinde 2021 jylǵa deıin 50 paıyzdyq qazaqstandyq úles saqtalatynyn aıtty. Al odan ári, DSU-ǵa kirýi­mizge baılanysty ózgerister bolatynyn jetkizdi. Depýtat Aızada Qurmanova Pavlodar munaı-hımııa zaýyty Reseı munaı ónimderin óńdeýge jaraqtalǵanyn aıta kelip, bolashaqta onyń otandyq munaıdy óńdeýge qaıta jaraqtalýy múmkin be dep surady. Mınıstr oǵan zaýytty jańǵyrtýdyń ekinshi kezeńinde ǵana ol qazaqstandyq munaıdy da óńdeýge múmkindik alady dep jaýap berdi. Birinshi kezeńniń ózi áli 5-6 jyldan keıin ǵana aıaqtalady eken. Depýtat Maıra Aısına munaı óńdeıtin shaǵyn zaýyttardyń bolashaǵy týraly surady. Buǵan mınıstr pessımıstik rýhta jaýap berdi. Onyń aıtýyna qaraǵanda, qazir Qazaqstanda 33 shaǵyn munaı óńdeý zaýyty bar eken. Olardyń jalpy qýattylyǵy – 6,5 mln tonna. Alaıda, olar úlken zaýyttarmen básekelese almaıdy. Sondyqtan, jaǵdaılary qıyn, keıbir bıznesmender sondaıdy jasap alyp, mınıstrlikke kelip, ákimshilik resýrstardy qoldanyp, ózderine munaı áperýdi ótinedi. Naryqtyq ekonomıkada eshkimdi zorlaýǵa bolmaıdy ǵoı, dep jaýap berdi Q.Bozymbaev. Sóıtip, mınıstr osy ýaqytqa deıin aıtylyp júrgen «asa úlken zaýyttar, monopolıster ıkemsiz bolady, baǵany joǵary ustap turady, olardan góri naryqqa shaǵyn zaýyttardyń tıimdiligi joǵary bolady» degen teorııany joqqa shyǵardy. Budan keıin de kóptegen suraqtar qoıyldy. Úkimet saǵatyn qorytqan G.Isimbaeva «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» jáne biriktirilgen Salyq jáne Keden kodeksteri bir ýaqytta ázirlenip jatqanyn aýyzǵa alyp, olar búgingi depýtattardyń kóptegen usynystaryn iske asyrýǵa múmkindik beredi, dedi. Úkimet saǵatynyń qorytyndysy boıynsha usynymdar qabyldandy. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»