Táýelsizdik tiregi – Konstıtýsııa

Qazirgi dúnıedegi kez kelgen memleket óziniń alǵashqy qadamyn Táýelsizdigimen qatar, Konstıtýsııasyn qabyldaýdan bastaıdy. Bul – sol memleketti quraýshy ulttyń ǵasyrlardan jınaqtalǵan ózine tán usta­nymynyń, zańdarynyń, júr­gen joldarynyń ózeginen ór­bı­tin, keleshegine baǵdar jasaı­tyn basty belgi. Osydan 21 jyl buryn jańa Konstıtýsııa qabyldanyp, elimiz jasampaz jańa dáýirge nyq qadam basty. 1995 jyldyń 30 tamyzynda, jal­py­halyqtyq referen­dým­­da Qazaqstan halqy Kons­tıtý­sııany qabyldaýǵa daýys berip, ózderiniń ortaq maǵy­naly tańdaýyn – táýelsizdikti, órken­deýdi, demokratııany qoldady. Qujatty ázirleýge Elbasy N.Nazarbaev tikeleı at salysyp, bilikti zańgerler men sheteldik mamandar qatysty. Táýelsizdik tarıhynda tuńǵysh ret búkilhalyqtyq talqylaýǵa salynǵan da, eldiń kóptegen pikiri estilgen Negizgi Zań da osy Konstıtýsııa. Bul jóninde Prezıdent: «1995 jyly Kons­tı­týsııa taqyr jerden paıda bolǵan joq. Ol egemen Qazaq­­standa konstıtýsııalyq qury­lys ornatý úshin burynnan jınaqtalǵan tájirıbelerdi, sondaı-aq bizdiń jaǵdaıymyzǵa sáıkes keletin eń progresshil sheteldik tájirıbelerdi barynsha tolyq paıdalanǵan edi. Sondyqtan da, kimde-kim eli­mizdiń Negizgi Zańynyń rýhy men mańyzyn tereń túsin­gisi kelse, ony jasaýdyń, qalyp­tas­tyrýdyń tarıhyn jaqsy bilýi kerek», degen bolatyn. Búgingi bizdiń jetilip ke­le jatqan, el tarıhyn bes saý­sa­ǵyn­daı bile­tin jas ur­paqqa osy Konstıtý­sııa­myzdyń temir­qazyǵy sonaý «Esim han­nyń eski joly, Qasym hannyń qas­qa joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysynan» bastaý al­­ǵan­­dyǵyn da aıta ketkenimiz jón. Konstıtýsııa elimizdiń Ne­gi­zgi Zańy retinde ege­­­men­­digimizdiń turaqty damýy­­nyń, qoǵam, memle­ket tu­raq­­tylyǵynyń irge­ta­sy bol­­dy. Osy 1995 jyly qabyl­dan­ǵan Ata Zańy­myzdyń bas­ty qun­­dy­lyǵy respýb­lıka­nyń ózin demokratııalyq, zaıyr­ly, quqyqtyq jáne áleýmettik dep jarııalanýmen qatar, negizgi bas­taýy halyq ekendigin aı­qyn­dap berdi. Elimizdiń bul Negizgi Zańy birinshi ret Qazaqstan Respýb­lıkasyn prezıdenttik bas­qarý nysanyndaǵy birtutas memleket dep jarııa etti. Zań­dy memlekettiń quzyryna óz aýmaǵynyń tutastyǵyn, syrttan qolsuǵylmaýyn jáne bólin­beýin qamtamasyz etý toly­ǵymen jatqyzylady. Konstıtýsııada demokra­tııa­nyń túpki máni erekshe aıqyndalady. «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq» dep naqty jazylǵan. Konstıtýsııada respýb­lıka­daǵy memlekettik bılik birtutas dep tujyrymdalǵan. Sondaı-aq, osy jyldary demo­kratııanyń mańyzdy ınstıtýty – parlamentarızmdi damytý úshin barlyq jaǵdaı jasaldy. Jalpy, Ata Zańymyzdaǵy eń basty qundylyq – bul adam­nyń quqyǵy men erkindigin qor­ǵaý bolyp tabylady. Ár adam osy elde ómirge ke­lip, turmys-tirshilik jasap jat­qandyqtan, olardy tiline, túrine jáne násiline qarap alalaý joq. Baıyrǵy qazaq jerinde taǵdyrlary toǵysqan barlyq ulttar men ulystardyń yntymaǵy jarasyp, ortaq múdde jolynda ómir súrip jat­qany bizder úshin baǵa jetpes qundylyq sanalady. Jańa Konstıtýsııanyń taǵy bir basty artyqshylyǵy – menshikterdiń áralýandyǵyn moıyndap, ony zań júzinde bekitýi. Endi Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda memlekettik menshikpen qatar jekemenshik te óz kúshine enip, zańmen qor­ǵalýda. Memleketimizdiń basty zańy konstıtýsııalyq qu­qyq­ty qorǵaýdyń, Negizgi Zań­nyń quqyqtyq órisin jáne turaqtylyǵynyń qo­sym­sha kepildigi retinde prokýrorlyq qadaǵalaýdyń rólin bekitti. Osy túpmátinde prokýratýranyń quqyq qor­ǵaý qyzmetiniń basty baǵyt­tarynyń biri kons­tı­tý­sııalyq zań­dylyqty, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Jar­lyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq akti­­­ler­diń dálme-dál ári bir­kel­ki qol­danylýyn joǵary qa­d­a­­ǵa­laýdy júzege asyrady, zań­dylyqtyń kez kelgen buzy­lýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldanady, sondaı-aq zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerge narazy­lyq bildirý Konstıtýsııaǵa sáı­kes prokýratýra organdaryna júktelgen. Ústimizdegi jyly óńirdegi 11 myńnan astam azamattyń, sonyń ishinde 4 myń jasóspi­rimniń konstıtýsııalyq qu­qyq­tary qorǵaldy. Eńbek qaty­nastarynyń buzylýyna baılanysty qoldanylǵan sharalar nátıjesinde 77 mıllıon teńgeden astam jalaqy qaryzy qaıtaryldy. Prokýrorlyq yqpal etý aktileri boıyn­sha memlekettik bıýdjetke 1,5 mlrd teńgeden astam qarajat qu­ıyl­dy. Bir ǵana mysal aıtaıyn, Eńbekshilder aýdany prokýrorynyń usynysy bo­ıynsha «Kókshe-Sement» JShS-ne 700 mıllıon teńge­den astam qosymsha salyq esep­te­lip, bıýdjetke tólendi. Sondaı-aq, prokýrorlyq qadaǵalaý sharalary arqyly memlekettik satyp alýdyń qorytyndysy boıynsha 1 mıl­lıard teńge bıýdjet qara­ja­tyn zańsyz jumsaýdyń jáne paıdalanýdyń joly kesildi. Memlekettik qyzmettiń bede­lin túsiretin teris qylyq­tary úshin, prokýrorlyq yq­pal etý aktileri boıynsha 14 laýazymdy tulǵa, sonyń ishinde 11 basshy tártiptik jaýap­kershilikke tartyldy. Tabıǵat resýrstaryn qor­ǵaý maqsatynda oblys pro­ký­ra­týrasy Astana qalasy ma­­ńyn­daǵy aımaqta keń taral­ǵan paıdaly qazbalardy zań­syz óndirýge qarsy is-áreket boıynsha is-sharalardy iske asyrýdyń Jol kartasyn ázirledi. Sonyń sheńberinde oblys prokýratýrasynyń bas­tamasymen Qorshaǵan ortany lastaýdan keltirilgen zalaldy ekonomıkalyq baǵalaý erejesine ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizildi. Prokýratýra organ­dary­nyń qyzmeti kásip­kerlerdiń quqyqtaryn naqty qorǵaýdy qamtamasyz etý, sonyń ishin­de zańdyq talaptardy buzý­shy­lyqqa jol bermeý arqy­ly túpkilikti nátıjege qol jet­kizýge baǵyttaldy. Bul oraıda, «Sheneýnik jáne kásipker», «Prokýror túsindiredi» aksııalary turaqty ótkizilip keledi. Sondaı-aq, «Qylmystyq pro­seste kásipkerlerdiń quqyq­taryn qorǵaý» qanatqaqty jobasynyń kiriktirilýi mańyz­dy sıpat alýda. Jobanyń maq­saty kásipkerlerdi qyl­mys­tyq proseske negizsiz tartý­ǵa múmkindik týǵyzatyn jaǵdaı­lardy joıý bolyp tabylady. Prokýratýranyń ýákiletti memlekettik organdarmen bir­lesip júrgizgen aldyn alý jumysy kámeletke tolma­ǵan­dardyń arasyndaǵy qylmys­tardyń 123-ten 93-ke deıin azaıýyna múmkindik berdi. Ob­lys prokýratýrasynyń bastamasymen «Qaýipsiz ǵalamtor», «Qurban bolmaý úshin neni bilý qajet» baǵdarlamalarynyń ázir­lenip, iske qosylýy jurt­shylyq yqylasyn týdyrdy. Prokýratýra azamattardyń óz quqyqtaryn qorǵaý úshin júgine alatyn qoljetimdi memlekettik organdardyń biri bolyp tabylatynyn atap ótý qajet. Prokýrorlar árbir azamatty tyńdap, buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý boıynsha shara qabyldaýǵa ázir. Jyl saıyn Aqmola ob­lysynyń prokýratýra organdaryna 10 myńnan astam azamat jáne 2,5 myńdaı zań­dy tulǵa júginedi. Bizde pro­ký­ratýra organdary ardager­leriniń qoǵamdyq qabyldaýy belsendi jumystar atqaryp otyrǵanyn aıtqym keledi. Bul aqmolalyqtardyń prokýror­lyq qyzmetke degen seniminiń artqandyǵyn bildiredi. Qadaǵalaý qyzmetinen bas­qa, el Táýelsizdiginiń 25 jyl­dyǵynyń qurmetine Aq­mola oblysynyń prokýratýrasy 25 qoǵamdyq-mańyzdy is-sharalar atqarýdy josparly túrde júrgizýde. Bul «Jasyl bolashaq» jasampazdyq aksııa­symen bastaldy. Bizdiń basty mindetimiz Táýelsizdigimizdiń tiregi – Kons­­tıtýsııamyzdyń mańyz­dylyǵyn bir sátke de joǵalt­paı saqtaý. Ata Zańdy qur­met­teý –Táýelsizdigimizdiń uly murattarynan órbıtin jal­pyhalyqtyq ortaq usta­nymdy erteńgi kúnge eńselendirip jetkizý degen sóz. Muratbek ISADILOV, Aqmola oblysynyń prokýrory,  mem­leket­tik ádilet keńesshisi Aqmola oblysy