Eńseli jurttyń Eltańbasy

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń  25 jyldyǵyna arnalǵan «Uly Dala eli – Táýelsizdiktiń 25 negizi» atty aksııa bastaý aldy. 25 juldyzdy kún aıasynda ótetin sharalar júrip ótken jemisti jyldardyń nátıjesin jarııa etýge baǵyttalyp otyr. Aıtýly sharanyń alǵashqy kúni el Konstıtýsııasynyń qurmetine arnalsa, búgingi mezet – Memlekettik rámizder kúnine  oraılastyryldy. 1991 jylǵy Qazaqstannyń táýel­siz el bolýy bolashaq Eltań­ba avtory Jandarbek Málibek­uly­nyń da taǵdyryn kúrt ózgertti. Osy jyldyń aıaǵynda ol Ámir Temir keshenin jasaý jónindegi ha­lyqaralyq konkýrsqa qatysý maqsatynda qyzý daıyndyq jasap júrgen bolatyn. Bir kúni Almaty­dan jerlesteri «Egemen Qazaq­stan» gazetindegi «Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Memlekettik týynyń, Eltań­basynyń jáne Ánuranynyń eń tańdaýly jobasyna jarııalanǵan konkýrs týraly» aqparattyń shyqqanyn habarlap, soǵan nege qatyspaısyń degen saýaldar qoıdy. Bul tótenshe habar anaý-mynaýǵa qozǵala qoımaıtyn, jasy elýdi alqymdap qalǵan sáýlet­shiniń Otanyna degen sezimin oıatyp, qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵany daýsyz. Eń bastysy, týǵan eldiń taǵdyryna qatysty dúnıe jasaý nıeti, soǵan úles qosýǵa umtylys kúndiz-túni mazalap, oıdan shyqpaı qoıdy. Tolyp jatqan tarıhı jáne arheologııalyq eńbekterdi aqtardy. Ortalyq Azııa murajaılaryna qoıylǵan saqtardyń eksponattary jáne ǵylymı ádebıettermen tanysty. Sodan Eltańba qazaq turmysynyń ǵasyrlarǵa ketken tarıhy men búgingi kúnin biriktirýi, ol úshin Uly Dala turǵyndarynyń tarıhy úsh myń jyldan asatyn, ejelden turaǵy, qutty mekeni, ımandylyq uıasy, dástúrli ordasy bolyp kele jatqan qasıetti de kıeli kıiz úıdi ıdeıanyń arqaýy etý kerek degen oı sanadan shyqpaı qoıdy. Kóshpeli skıf taıpalarynyń kıiz úıde turǵany Gerodot, t.b. ertedegi grek tarıhshylary jazbalarynan belgili. «Shańyraǵyń shaıqalmasyn!», «Keregeń keń, bosaǵań berik bolsyn!» degen batalar ultymyzdyń sanasynda berik ornaǵany qashan. Qazir kıiz úı mekenjaıdyń turmystyq sımvolyna aınalyp kele jatsa da, óziniń ómirge qolaılylyǵy, qurylymynyń kúr­deliligi men ásemdigi kásipker­lerdi qyzyqtyryp, olar osy jobamen ishteri keń de záýlim restorandar salýlary teginnen-tegin emes. Jandarbek Málibekuly óz ıdeıa­syn júzege asyrý úshin baryn saldy, úlger­di, baıqaý talabyna sáıkes bolashaq Eltańbanyń joba­syn Tashkentten alyp kelip, Qazaq­stan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi­niń keńsesine tapsyrady. Sodan 293 jumystan komıssııa nazaryna 10-y ilikti. Ol jobalar san ret sarap­qa salyndy. Solardyń ishinde Jandarbek Málibekulynyń jumysyna qyzyǵýshylar qatary­nyń kóptigi bir­den kózge tústi. Alaıda, makettegi «qoshqar múıiz­ge» kónergen dep úrke qaraǵan­dar, «juldyzǵa» keshegi Keńes ókime­­tiniń qaldyǵy deýshiler komıssııa qatarynda bolmaı qalmady. 1992 jylǵy maýsymnyń 4-i kúni Joǵarǵy Keńestiń saltanatty máji­lisinde Qazaqstannyń jańa mem­lekettik rámizderimen resmı tanysý boldy. Osynda sóılegen sózinde Prezıdent N.Á.Nazarbaev bylaı dedi: «Ulttyq rýhty osynshama kemel jetkizgen eltańba álemde sırek kezdesedi desek te artyq bolmas. Qazaq ómiriniń uly belgisi – shańyraqtan taraǵan tań shapaǵatyndaı ýyqtar aıasyndaǵy aı múıizdi, altyn qanatty ǵajaıyp pyraqtar halqymyzdyń bolashaqqa umtylǵan asqaq armany­nyń beı­nesindeı bolyp kórinedi. Qos pyraqtyń ortaq shańyraqty qanatymen qorǵap turǵany da kóp oı salady. Eltańbada óte-móte kelisti kórkemdik sheshimin tapqan uly ıdeıa – ERKINDIK ıdeıasy bizdiń esimizge qazaqtyń: «Otan úshin kúres – erge tıgen úles» degen qanatty sózin eske salyp turatyn bolsyn. Aıbynymyzdy asyryp, rýhymyzdy aspandatar eltańbamyz qutty bolsyn!». Budan keıin tapsyrma boıynsha úsh aıdyń ishinde Eltańbanyń qoladan quıylǵan úlgisi daıyndalyp, 1992 jyly ol resmı túrde qabyldandy. Al 1996 jylǵy qańtardyń 24-inde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­­le­kettik rámizderi týraly» konstı­týsııalyq zań kúshi bar Jar­lyǵy­men Eltańbanyń quqyqtyq mártebesi aıqyndaldy. Eltańba óte kúrdeli, tolyp jat­qan qyzyqty da kıeli máni bar kıiz úıdiń shańyraǵy, ýyǵy, jelbaýy, keregesi, basqury, bosaǵasy sııaqty ámbe­bap uǵymdarǵa toly. Sol sebepti ony osy kezge deıin jan-jaqty túsindirýmen kelemiz. Ol oryndy. Biz de Eltańba týraly keıbir túsinikterge óz qatysy­myzdy bildire ketkendi jón kórdik. О́ıtkeni, bul onyń máni men mazmunyn asha, aıqyndaı túsedi. Memleketimizdiń basty rámiz­deriniń biri – Eltańba qazir memlekettiń mádenı jáne tarıhı dástúrin beıneleıtin sımvoldyq máni bar úılesimdi pishinder men beıneler jıyntyǵyn bildiredi. Ol qazaqtyń ulttyq dástúrinen týǵan uǵym, beıne. Tańba – qazaqta ejel­den kele jatqan menshik ıesiniń de bel­gisi. Jylqyǵa da tańba basqandy, ýaq maldarǵa da en salǵandy bala kezimizde talaı kórgenbiz. Uly Dala turǵyndarynyń qol óneri­niń úlgileri dál jáne ásem beınelengen, tirshiliktiń negizgi bastaýynyń biri bolyp sanalǵan, kók kúmbezdi eske túsiretin, kógil­dir tús aıasyndaǵy eń basty joǵa­ry júıe quraýshy bóligi shańy­raq beınesi – Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Memlekettik Eltań­basynyń negizgi bóligi. Bul elimizdi mekendeıtin barlyq halyqtardyń ortaq qasıetti qonysyn, birtutas Otanyn beıneleıdi. Shańyraqtyń myqtylyǵy men beriktigi kún araılaryn eske túsi­retin onyń ýyqtaryna baılanys­ty. Kún sáýlesi sekildi tara­ǵan, kerege men shańyraqty jal­ǵas­tyryp turǵan 72 dana ýyq táýel­siz eldiń birligi men tirli­gin ıyqtasa kóterip turǵan kóp etnos ókilderin tanytyp tur. Jáne ol ýyqtar sonshalyqty bir-biri­ne uqsaǵanmen árqaısysynyń shańy­raq qalamdyǵynda ózine ǵana tıisti orny bar. Kez kelgen ýyq kez kelgen jerge qadala da, ornalasa da bermeıdi. Shańyraqtyń oń jáne sol jaǵy­na ornalastyrylǵan beıneler – ańyz­dardaǵy qanatty pyraqtar. Bul – qazaq poezııasynda keń taraǵan, qalaǵan ýaqytyńda Uly Dalanyń o sheti men bu shetinen jetkizetin qustaı ushqan dúldúl beınesi ushqyr armannyń, samǵaǵan qııaldyń, talmas talaptyń, asyl murattyń kórinisi. Ol er-aza­mattyń sáıgú­lik serigi, jaýǵa shabar eń bas­ty kóligi, jeńiske jetkizer qaı­raty, jasymas jiger men muqal­mas qajyrdyń qýaty, alǵa, erkin­dik­ke qulshynystyń beınesi. Pyraqtyń qanaty – kóp etnosty halqymyzdyń shynaıy bıikke samǵaǵan oı-armany men jasam­paz­dyqqa qushtarlyǵynyń belgi­si. Al tulpardyń masaq­ty beıne­le­gen altyn qanat­tary qazaq­stan­dyq­tardyń eńbeksúıgish­tigi men mate­rıaldyq ıgilikterin tanytady. Eltańbanyń joǵary bóliginde – qıylǵan konýstyń búıir beti­ne kólemdi bes buryshty jul­dyz ornalasqan. Ony adamzat ejelgi zamannan beri paı­dala­nyp keledi. Memlekettik Eltań­­banyń táji tárizdi juldyz qazaqstandyqtardyń álem­niń barlyq halyqtarymen ynty­maqtastyq pen seriktestik ornatýǵa nıetti el bolýǵa degen talpynysyn tanytýmen qatar, óz baqytyn, óz juldyzyn tabýdy beıneleıdi. Shynyna kelgende, árbir adam­nyń jol nusqaıtyn jaryq jul­dyzy bar, sondyqtan ol árýaqytta qazaqtyń «juldyzyń jansyn, juldyzyń jarqyrasyn» dep bata bergendegi qa­sıetti yrymdyq uǵymdy tanytyp tur. Yrymnan kóp qasha bermeý kerek. Bul adamnyń ózine degen senimin arttyrýdyń psıhologııalyq, rýhtyq joly bolǵan, solaı bolyp keledi. Eltańbadaǵy múıizdi kósh­pen­diler óz ádet-ǵuryptarynda kıe­­­lilik­tiń, ereksheliktiń, oqshaý­lyq­tyń, qasıettiliktiń sımvolyndaı paı­dalanylǵan. Dala taǵylary aqbóken men buǵy múıi­ziniń shıpalyq qasıeti ejelden belgili. Sondyqtan, kóktiń syıyn, jerdiń ıgiligin, joryqtyń jeńisin ártúrli janýarlardyń múıizi arqyly beıneleý kóptegen halyq­tar­dyń sımvoldyq kompozısııalarynda eleýli oryn alady. Shańyraq tabanyna sımmetrııaly ornalasqan kerege – kıiz úı tulǵasy. Kıiz úıdiń aldyńǵy shyǵyńqy bóligi, Eltańbada kertpesh elementtermen birge tómengi bólekte ornalasqan bosaǵanyń ortańǵy bóliginde iri árippen jazylǵan «QAZAQSTAN» degen qasıetti sóz barlyq belgilerdi biriktirip ustap ári kóterip tur. Bul  – erkindik alǵan, bos­tan­dyq­qa jetken, óz bıligi ózinde, óz baqy­tyn ózi jasaıtyn táýelsiz qazaq halqy­nyń altyn áripti jarqyrap turǵan Otanynyń aty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik Eltańbasy dóńgelek nysandy. Bul – Uly Dala kóshpendileri aıryqsha qaster tutqan, dóńgelenip kelip turatyn ómir men máńgiliktiń sımvoly. Sonymen qatar, Eltańbada qoldanylǵan negizgi tús – altynnyń túsi ashyq aspan men tynysh tirshilik uǵymdaryn tanytyp tur. Altyn ejelgi qazaq uǵymynda baılyqtyń sımvoly, metaldyń eń asyly da tazasy jáne adam ómirine paıdalysy. Qoryta kele aıtqanda, Mem­lekettik Eltańba qazaq eliniń Saq dáýirinen sońǵy ǵasyrlardaǵy memlekettiliktiń qalyptasýynyń tarıhı kezeńderin, ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn, fılosofııasyn, oı-qııalyn, arman-múddesin, talǵam-túsinigin tanyta otyryp, memlekettiń tutastyǵy men birligin, ulttyq úılesý men jarasymdylyqty tamasha ushtastyrǵan. Sondyqtan da bul sımvoldyq kompozısııanyń mándiligi men mazmundylyǵy, tartymdylyǵy men ásemdigi, kórkemdigi men kóriktiligi ǵajaıyp ta ómirsheń, baıandy da jasampaz. Munyń barlyǵy Eltańba avtory­nyń ata-baba murasyn, ulty­myz­dyń baǵa jetpes qundy­lyqtarymen tanys­tyǵyn, onyń asyldaryn júıe­li ıger­genin baıqatady. Ásemdik­ke qumarlyq, eren eńbekqorlyq, alǵan iske degen erek­she jaýapkershilik ony ómir boıy alǵa tartyp, jeńiske jetkizdi, elimizdiń memlekettik asyl rámizderiniń birin dúnıege keltirýge jeteledi. Eltańba avtorynyń týǵan elimen baılanysy 1998 jyldardan bas­taldy. Ol Qyzylordadaǵy Aıtpaı meshitin qaıta qalypqa keltirip, Asqar Toqmaǵambetov atyndaǵy fılar­mo­nııa rekonstrýksııasyn jasap, halyq ıgiligine jaratty. Al 2002 jyly Astanadan qonys tapqannan keıin onyń sáýlet salasyndaǵy jumysy qyza tústi. 15-ten astam iri nysan­nyń jo­basy daıyndaldy. Neırohırýr­gııa ıns­tıtýtynyń tehnıka-ekonomı­kalyq negizin daıyndaýǵa, «Nur Astana» meshitiniń eskızdik joba­syn qalyptastyrýǵa, Opera jáne balet teatrynyń jobasyna jarııalanǵan konkýrsqa qatysyp, «EKSPO-2017» alyp qurylys nysanynda salynyp jat­qan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq qurmetine arnalǵan sımvoldyq ǵıma­rat bar. Táýelsizdik tańymen dúnıege kelgen Memlekettik Eltańba sońǵy jeti-segiz jyldyq eńbek­tiń arqasynda bıylǵy táýel­sizdigimizdiń jıyrma bes jyl­dyq toıyna baılanysty jańa memleket­tik standart (QR ST 989-2014) úlgisine ıe bolyp, onyń qyryqtan astam elementi belgili ataýlardy ıemdendi. Endi ulty­myzdyń rýhanı hám materıaldyq qundy­lyqtaryn boıyna jınaqtaǵan Eltańba Máńgilik Eldiń de basty mem­lekettik rámizderiniń biri bola bere­tinine senim mol. Ábdijálel BÁKIR, saıası ǵylymdar doktory, professor