Jahandyq keńistiktegi ulttyq rýh

«Tereń bilim – táýelsizdigimizdiń tiregi, aqyl-oı – azat­tyǵymyzdyń aldaspany», – dep Elbasy Nursultan Nazarbaev atap kórsetkendeı, búgingi bilimniń mazmuny men maqsaty «ýaqyt talabyna beıimdele otyryp, zamana betalysyna qaraı máselelerdi belgileı» alatyn jos­parlardy júzege asyrýǵa baǵyttalýy tıis. Onyń astarynda «ósim, reforma jáne damý» sııaqty strategııalyq uǵymdardyń úndestigi kórinis tabatynyn da esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Bilim alýdyń halyqaralyq úlgisin quraǵan «Nazarbaev Ýnı­versıtettiń» aldynda da qos maqsatty qos mindetke sabaq­tastyrý, sol arqyly ǵalam­dyq keńistikte qazaq eliniń qoltańbasyn aıqyndaý máse­leleri turǵanyn jurtshylyq jaqsy túsinip, oń baǵalap otyr. Ýaqyt, zamana talaptaryna saı jańasha ómir súrý men oılaýdyń ǵalamdyq úrdisterine den qoıa bastaǵan jastardyń sanasynda eldiktiń, rýhanı órleýdiń, ulttyq jańǵyrýdyń ustanymdaryn bekitý – memlekettiligimizdiń kepili, bolashaǵymyzdyń tiregi ekeni shúbásiz. Saıyp kelgende, bul – jańa dáýir keńistigindegi el erteńin anyqtaýdyń kilti. Álemniń ozyq elderimen terezemizdi teńestirý úshin bilim sapasyn kóterý, jahandyq ekonomıka men saıası faktorlardyń sebep-saldaryn baǵamdaı otyryp, básekelestik aıasynda stra­tegııalyq sheshimder qabyldaý, shıkizat resýrstaryna qarap qalmaıtyn ekonomıka qurý, áleý­mettik mindettemelerdi she­shý sııaqty máseleler óz jaýa-­byn tabýy tıis. «Nazarbaev Ýnı­­ver­sıtettiń» baǵyty men baǵ­­daryn anyqtaıtyn ózekti tujy­rymdamasy da osy máni men mańyzy zor ómirsheń usta­nymdarǵa negizdelgen. Halyqaralyq standartqa saı bilim qorymen qamtamasyz etý maqsatynda ýnıversıtette zamanaýı mamandyq ıelerin daıyndaıtyn mektepter bilim beredi. Olardyń qatarynda Seng – Injenerııa mektebi, SST – Ǵylym men tehnologııa mektebi, SHSS – Gýmanıtarlyq jáne áleý­mettik ǵylymdar mektebi – jastardyń búgingi oı-sanasynyń ósip-jetilýin qamtamasyz eter reformalyq baǵyt-baǵdardyń negizgi tetikteri, damýdyń ma­ńyz­dy arnalary. Ár mektep birneshe mamandyqtardyń toǵy­syn quraı otyryp, Qazaq­stannyń ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý sheńberindegi ındıkatorlyq kórsetkishterin naqtylaýǵa septigin tıgizeri sózsiz. Mehanıkalyq, hımııa­lyq, elektrotehnıkalyq jáne elek­trondyq ınjenerııa, qurylys ınjenerııasy, bıologııa jáne bıomedısına, kompıýterlik ǵylymdar, matematıka, fızıka, robototehnıka jáne mehatronıka, antropologııa, ekonomıka, tarıh, saıasattaný jáne halyqaralyq qatynastar sııaqty mamandyqtar tizbegi – óristi qazaq urpaǵynyń ıntellektýaldy kapıtaly, baıandy bolashaǵy, berik qorǵany. «Qazir – tehnıkalyq mamandyqtardyń, ǵylym men ınnovasııanyń kúni týǵan zaman» degen Nursultan Nazarbaevtyń tujyrymdy oılary da soǵan dálel. Búgingi ýnıversıtet qabyr­ǵasynda bilim beretin Qazaq tili, ádebıet jáne mádenıet kafe­dra­synyń baǵyt-baǵdary men maqsat-mindeti – aǵylshyn tilinde bilim alyp jatqan jastardyń boıyna otanshyldyq rýhty egý, óz eli men jerine, onyń tarıhyna degen mahabbatyn qanattandyryp, babalar salty men dástúriniń ozyq úlgilerine degen maqtanysh sezimin qalyptastyrý. Bolashaq kóshbasshy men tolyqqandy tulǵa tárbıeleýdiń ajyramas birligin quraıtyn biliktilik talaptary rýhanı damý ustanymdarymen sabaqtasa otyryp qana el erteńin oılar urpaq qalyptastyrýǵa kómektesedi. Stýdentterge usy­ny­latyn mindetti jáne tańdaý­ly kýrstar qazaq halqynyń tarıhyn, ádebıetin, áýezdi mýzykasy men mádenıetin tanystyrýǵa, qazaq tiliniń ǵylymı akademııalyq bilim kózi retinde múmkindigin tanytýǵa negizdelgen. Mańyzdy máse­leniń biri – qazaq tili, áde­bıet, tarıh jáne mádenıet sa­baqtarynyń ár mamandyqtyń oqý baǵdarlamasynda mindet­telgen 6 kredıtpen naqtylanýy. Bul – úlken jetistik. Nátıjesinde, kásibı tildik qordy qazaq ti­linde usynylatyn aqparattyq júıe­men baılanystyrý, kez kelgen mamandyq ıesiniń biliktilik deńgeıin qazaqı tanym dástúrimen toǵystyrý, salystyrmaly-ana­lıtıkalyq zertteýler júrgizý, stýdentterdi syn turǵysynan oılaýǵa mashyqtandyrý ýnıversıtet baǵdarlamalarynyń ajyramas birligine aınalyp otyr. Kafedra aldynda turǵan deńgeılik qazaq tilin Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan beki­tilgen «Balabaqsha – mektep – kolledj – joǵary oqý orny» júıesindegi memlekettik tildi deńgeılik úzdiksiz oqytý standarty» negizinde birizdilendirý, «bilim alýshylardyń tulǵalyq, kommýnıkatıvtik, mádenı-tanym­dyq qabiletterin qalyptas­tyrý úderisinde» kásibı kontenttik qazaq tiliniń rólin nasıhattaý mindetteri tildik bilimniń mańyzdy birlikterin anyqtap, ádistemelik qamtamasyz etýdiń jańa úlgilerin ózektep otyr. Iskerlik oıyn, oı shaqyrý, jaǵ­daıat­tyq tapsyrmalar, toptyq pikirtalas, damyta jáne baǵdarly oqytý tehnologııalary, syn turǵysynan oılaý sııaqty ádis-tásilderdi utymdy paıdalaný arqyly qazaq tili pániniń oqytýshylary deńgeıaralyq baılanysta dınamıkalyq ósý, damý qaǵıdattaryna sáıkes ońtaılandyrýǵa erekshe nazar aýdaryp keledi. Bilim alý baǵdaryn naqty­laǵan adam ǵana kásibı bilim berý júıesiniń maqsat-mindetin suryptaı alady jáne, kerisinshe, baǵdarly bilim berýdiń naqty krıterııleri ǵana kásiptik kontent negizinde tildik quzyretti damyta alady deıtin bolsaq, búgingi qazaq tiliniń tańdaý kýrs­tary ýnıversıtet strategııasyna sáıkes daıyndalǵan jeke baǵdarly saıasattyń tarmaqtalǵan úshtik odaǵyn quraıdy. Usyny­latyn pánder jiktemesi bilim alýshynyń tildi meńgerý deń­geıine oraı, deńgeılik qazaq tili, qazaqtaný jáne kásibı biliktilikti qazaq tilinde damytý baǵdarlamalaryn qamtıdy. Qazaq tilin ekinshi til retinde meńgertý maqsatyn kózdegen kýrstar qarapaıym deńgeıden bastap, ortadan joǵaryǵa deıingi aralyqta stýdentterdiń tildik qatynas normalaryn damytýǵa baǵyttalsa, tanymdyq modýl ádebıet, tarıh, mýzyka, kıno jáne mádenıet uǵymdarynyń birligin aıqyndaıdy. «Abaı álemi», «Kreatıvti jazylym», «Rıtorıka», «Qazaq dramasy», «Qazaq mýzykasynyń tarıhy», «Alash ádebıeti», «Qazaq áńgimeleri», «Qazaq mádenıeti men etnografııasy, ádebıet, folklor men kıno negizinde», «Til jáne jahandaný», «Iskerlik sóıleý mádenıeti» sııaqty pánder toptamasy – jetik deńgeıge arnalǵan, urpaq sanasynda halyqtyq qun­dylyqtardy jańǵyrta otyryp, adamtaný, qoǵamtaný, eltaný qaǵıdattaryn qalyptastyrar júıeli kýrstar. Kafedranyń kelesi mańyz­dy baǵytyn kásibı qazaq tili má­seleleri anyqtaıdy. «Bız­nes pen qazaq tili», «Dıp­lomatııaǵa arnalǵan qazaq tili», «Akademııalyq jazylym», «Qazaq termınologııa­sy», «Aý­darma tehnıkasy», «In­je­­nerlerge arnalǵan qazaq tili», «Memlekettik qyzmettegi qazaq tili» atty kýrstar tizbegi ǵy­ly­maralyq sabaqtastyq pen kásibı taldaý sheberligin damytý maqsatyn kózdeıdi. Lek­sıkamen ǵana shektelmeı, kási­bı biliktilikti tildik qatynas negizinde damytý, akademııalyq izdenis daǵdylaryn til arqyly qalyptastyrý qajettigin nazarda ustaý asa mańyzdy. Búgin qurylymdyq jáne modeldik josparlaý ádisterin utymdy qol­daný arqyly kásibı qazaq tilin oqytýdyń pánaralyq ın­tegrasııaǵa negizdelgen modelin daıyndaý qoǵam úshin de, urpaq úshin de asa qajet. Shyn máninde, «kásibı maman ıeleri tehnıkalyq termınderdi oqytýshydan góri jaqsy biledi, olarǵa qajeti sol sózderdi sóılem ishinde qoldana bilýge, túsindire bilýge jáne ártúrli jaǵdaıda óz jumys oryndarynda yńǵaıly, tıimdi qarym-qatynas jasaýǵa úırený» (Dudley-Evans and Johns, 1991; Hewings, 2002) dep, sheteldik mamandar atap ótkendeı, birin­shiden, arnaıy uǵymdardyń anyqtamalyq bazasy kásibı pánder arqyly ǵana júıelene alady, al tildik quraldar ká­sibı qarym-qatynasty júzege asyrýǵa, ár adamnyń tulǵalyq órkenıetin damytýǵa jumys isteý kerek. Ekinshiden, kásibı termınderdiń mazmundyq nemese kontenttik órisi arnaıy kýrs­tar arqyly usynylsa, olar­dyń fýnksıonaldy-seman­tı­kalyq ózgesheligi til arqyly kommýnıkatıvtik komponenttermen sabaqtasqany durys. Bul baılanys pánaralyq ıntegrasııanyń utymdy úlgisin tanytýmen qatar, kásibı bilim berýdiń keshendi usta­nymdaryn damytýǵa septigin tıgizedi. Qazirgi tildik bilim berý úde­risi, eń aldymen, jeke tulǵa­ǵa baǵyttalyp, til úırený­shi­niń iskerligin, kommýnı­katıv­tik quzyrettiligin damytý min­detterimen ushtasqan jaǵ­daıda ǵana qazaq til bili­miniń aka­demııalyq ǵylymı qoryn jetildirý, ári til meńger­tý­diń ádistemelik bazasyn ja­ńa tehnologııalarmen to­lyq­tyrý múmkindikteri paıda bolady. Osy maqsatta dás­túrli úlgilermen qatar, álem­dik táji­rıbege súıengen model­derdi de basshylyqqa alý qazaq tilin oqytýdyń kásibı-baǵdar­lyq ustanymdaryn jan-jaq­ty júıe­leýge, sol arqyly memle­kettik tildiń shyn mánindegi mártebesin kóterýge atsalysady. Búgingi «Nazarbaev Ýnıver­sıtettiń» strategııalyq maqsat­tarynyń bir baǵyty – jastardyń kóptildi qabiletin qazaq tilin damytýǵa,ony ýaqyt suranysyna saı utymdy paıdalanýǵa ju­myldyra bilý. Kóparnaly aqparat kózin ulttyq tanym ózgesheligin túsinýge, jańa tehnologııalardy el ǵylymyn jetil­dirýge baǵyttaý, sol arqyly básekege qabiletti, bilikti urpaq­tyń bolashaǵyn qamtamasyz etý – basty maqsatymyz. Damý osy baǵytta óristegende ǵana el múddesine qyzmet etý múmkindigi qalyptasady. Tilaralyq baılanys pen uǵymaralyq sabaqtastyq saýattylyǵy – zaman týdyrǵan ózekti másele. Kóp tildi bilý óz ana tilińniń mártebesin kóterýge baǵyt alǵanda ǵana, til tazalyǵy tulǵa tuǵyryn bıikteter ólshemge aınalady. Ana tiliniń aıdyny keńeıip, aıbyny artqan elde shynaıy demokratııalyq qundylyq qanatyn keń jaıyp, ózge tilderdiń damýyna múmkindik týady. Bul – rýhanı qajettilik qana emes, memleketimizdiń saıası yntymaǵy men birligin dáıekter, adamdar arasyna bereke men qurmet kópirin ornyqtyrar ómir suranysy. Bul – Qazaqstan sekildi kóp ult ókilderi qatar ǵumyr keship, urpaq tárbıelep, óz erteńine degen Senimniń alyp ǵımaratyn ornyqtyryp jatqan el úshin aýadaı qajet ustanym. Elbasymyz usynyp otyrǵan «Máń­gilik El» atty ulttyq baǵdar­lamanyń altyn arqaý, ómir­sheń ózegi de osy. Saıyp kelgende, bul ustanymnyń Uly Dala jurtyn damý men óristeýdiń jańa satysyna kóterip, jahandaný jaǵdaıynda ulttyq rýh pen ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa, jetildirýge, órken­detýge jol ashary anyq. Elmıra ORAZALIEVA, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,«Nazarbaev Ýnıversıtettiń» qaýymdastyrylǵan professory