«Kórshi elder Qazaqstannan úırenýi kerek»

Qazaqtyń mádenıetin, dástúrin shet memleketterde nası­hat­tap, ol týraly kitap jazyp, stýdentter aldynda dáris oqyp júrgen jandar saýsaqpen sanarlyqtaı ekeni ras. Sol úshin de bizdiń nebir daryndy ǵalymdarymyz, aqyn-jazý­shy­la­rymyz, qolóner sheberlerimiz ózderi de tanyla almaı, eldi de álem­dik deńgeıde tanyta almaı jatyr. Buǵan Nıý-Iorktegi Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory Rafıs ABAZOVPEN áńgi­meles­kende kózimiz jete tústi. Tegi bashqurt, jastyq shaǵy eseıý, qalyptasý kezeńi Malaızııa, Avstralııa elderinde, qyrǵyz je­rinde ótken professor on jyldan asa ýaqyt Nıý-Iorkte turyp keledi eken. Ol bilim álemindegi bedeli joǵary Kolýmbııa ýnıversıtetiniń Ortalyq Azııa memleketteri bo­ıyn­sha sarap­shy­sy ári kóptegen kitaptardyń avtory. Professormen bizdiń áńgi­memiz onyń sońǵy jazǵan «Ortalyq Azııa memleket­teriniń mádenıeti men dástúri» degen kitaby tóńireginde órbidi. – Siz «Ortalyq Azııa mem­le­ketteriniń mádenıeti men dás­túri» degen kitapty jazǵanda qandaı maqsat kózdedińiz? Ame­rı­kalyq­tar rasymen Ortalyq Azııanyń máde­nıeti men dás­tú­rine qyzyǵa ma? – Bul suraqqa jaýap bermes buryn mynadaı bir qyzyq má­limet aıtaıyn. «Koka kola» degen ataqty fırma bar. Ol búkil álem boıyn­sha ózin kúnine bir márte jarnamalap turady. Iаǵnı, «Koka kolany» buqa­ra­nyń umytpaýy úshin fırma bas­shylyǵy osylaı isteıdi. Sol sekildi álemdegi túrli mádenıet pen dástúrlerdiń de umytyl­ma­ýy­na kún­­delikti bolmasa da jarnama ju­mysy qajet-aq. Men muny Or­ta­lyq Azııadaǵy áriptesterime qa­ra­ta aı­tamyn. Bir jaǵynan qazaq­tar ózderi týraly, qyrǵyzdar óz­deri týraly Amerıkada nasıhattap jatqan joq. Ekinshiden, Amerıkada ózge elderge degen qyzyǵýshylyq óte kúshti. Árı­ne, olar Qazaq­stan­nyń asta­nasy qaıda ekenin bilmeýi múmkin, sondaı-aq Túrkimenstan­dy kartadan birden kórsetip bere almaı­tyn shy­ǵar. Biraq, Qazaqstan tý­raly qy­zyqty bir málimet aıta qalsań, mindetti túrde kitaphanaǵa baryp osy el týraly kitap izdestiredi. О́zim Ortalyq Azııa elderi týraly leksııa oqıtyn bolǵan­dyq­tan ańǵarǵanym, bul memleketterge degen qyzyǵý­shy­lyq, ásirese, stý­dentter arasynda jıi baıqa­lady. – Kitabyńyzǵa qazaqtardyń qan­daı dástúrin, mádenıetiniń qaı sa­lalaryn arqaý ettińiz? О́ner adam­darynyń ishinen kimderdi tańdap endirdińiz? – Bul óte qıyn sharýa boldy. Son­shama aýqymdy dástúrdi sy­ǵym­­dap syıdyrý shynynda ońaı emes eken. Al dástúrge berilgeni eki bet. Tipti júz bet bólinse de, bárin qam­tý múmkin bolmas edi dep oılaımyn. Shamam kelgeninshe osy eki betke bil­genimdi syıdyrdym. Adam­nyń at­taryna kelsek, men ádebıetti tań­dadym. HH ǵasyrdyń jazýshysy degenge Muhtar Áýe­zov­ti, aqyny degenge Oljas Súleı­menovti kórset­tim. Árıne, qazaqta bulardan basqa da myqty jazý­shy­lar, aqyndar jeterlik. Mysaly, shyǵarmalary jó­ni­nen, qaıratker­li­gi jóninen Muh­tar Shahanov ta HH ǵasyrdyń myq­ty aqyny. Bi­raq, ókinishke qaraı qazaqta álem­ge Ol­jas sekildi tanylǵan aqyn joq eken. Ja­zýshylarǵa qa­tys­­ty da sol. Áde­bıetti aıtqanda tek eki qalam­ger­men, olardyń shy­ǵar­mashyly­ǵyn tanystyrýmen shek­­telmeı, ke­ńes kezeńine deıingi áde­­bıetti de ta­qyrybyma arqaý ettim. – Qazir jahandaný dáýiri bas­taldy degen pikirler aıtylýda. Osy turǵydan kelgende qazaq­tar ózderin qanshalyqty nası­hat­ta­ǵa­nymen, aǵyl­shyn tildi má­de­nıet­tiń kóleń­kesinde qa­lyp qoı­maı ma? Sizdiń oıy­ńyzsha jahan­da­nýdyń ózge má­denıet­ter­di ju­týy múmkin be? – Árıne, qazir jahandaný týra­ly aıtqanda aldymen álemdi aǵyl­shyntildilerdiń kitaptary, fılm­deri, mýzykasy jaýlap aldy degen pikir aıtylady. Basqa tendensııalar umytylady. Biraq, jahandaný ózine basqa mádenıetterdi de sińirgen. My­­saly japonnyń enıme mýlt­fılmderi álemdik deńgeıge shyq­ty. Nobel syılyǵynyń laýreat­tary Or­han Pamýk pen Gabrıel Garsıa Markes qazir álemde eń kóp oqyr­mandary bar jazýshylardyń sana­tynda. Biri túriktiń mádenıetin, ómirin álem­ge tanytsa, ekin­shisi la­tyn ame­rı­ka­lyq má­de­nıe­tti nası­hat­taıdy. Aǵyl­shyn tilinde ja­rııa­­lan­ǵanymen, tól máde­nıet erek­she­likteri, mentalıtet eshqashan aǵyl­shyn tildilerdiki bol­maıdy ǵoı. Sol sııaqty Shyńǵys Aıt­matovty ataýǵa bolady. Alataýdyń baýraıyndaǵy óz jurtyn álemge ta­nys­tyrǵan bir­den-bir tulǵa. Qazir Amerıkada, jal­py shetelde HH ǵasyr klas­sıkasyn zerdeleý úderisi baıqa­lady. Ásirese, jas­tar qyzyǵýshy­lyq­pen bas qoıýda. Sondyqtan qazaq­tar da óz aqyndary men jazýshylaryn eń aldymen aǵyl­shyn tiline aýdarýdy qolǵa alý kerek dep oılaımyn. Qa­zaq ádebıeti myqty ádebıet. Pro­zasy da, poezııasy da óte kórkem, qunarly. О́zge eldiń oqyr­mandary qyzyǵyp oqıty­nyna senemin. Al jahandanýdyń óz basyna keler bolsaq, ár ult óz tilin, máde­nıe­tin, dástúrin saqtasa, eshqandaı má­de­­nıettiń jutylýyna jol joq. Son­daı-aq, jańa tehnologııany ult­ty jutady dep túsinbeý kerek. Jańa tehnologııalar arqyly aǵyl­shyn­til­di aqparattar ómirimizge engenimen, jańa tehnolo­gııa­nyń ult­ty, onyń má­denıetin saq­taıtyn jaǵy da bar. Máselen, eskiden kele jatqan óte qundy, sırek kitap­tardy skanerleý arqyly ony kóp­shilikke qoljetimdi etýge bolady. Kom­pıýter arqyly óz tilińde jazý­dyń múmkindigi bar ári kitap shyǵarý da arzanǵa túsedi. Onyń tilin bilseń kóp nárse isteýge bolady ǵoı. Onyń ishinde óz má­de­nıetińdi osy jańa teh­nologııanyń kó­megimen ózgege nası­hat­taýǵa da jol ashyq, ári jeńil. Rok, pop mý­zyka qaptap ketkeni úshin jahandaný máde­nıe­timizdi jutady deý qatelik. Ár ult óziniń klassı­kalyq, dástúrli, zamanaýı ánderin vı­deojazbanyń kóme­gimen saqtaı ala­dy. Tek ánderdi ǵana emes, bıdi de, ádebı shyǵar­ma­lardy da saqtaýǵa bo­la­dy. Bul bir jaǵy. Ekinshiden, batysta ár ata-ana óz balalaryn es bile bas­ta­ǵannan klas­sıkalyq mýzyka tyń­daýǵa alyp barady. Bul bala ós­pirim shaǵynda rok, popqa eliktegenimen, azamat bol­ǵanda óz eliniń má­denıetine qaı­ta oralady, sony ardaq tutady degen sóz. – Qazir endi naǵyz aqparat ǵa­syry ǵoı. Bizdiń elimizde gazetter ınternet saıttarymen jarysqa tús­kendeı áser beredi. Sizdiń ja­han­daný máselelerimen de aına­ly­­sa­tynyńyzdan habarymyz bol­­­­ǵan­dyq­tan, bul úderistiń álem­­de qalaı júrip jatqanyn bilgim keledi. – О́tken ǵasyrdyń birinshi jar­tysynda gazettiń oqyrmandary kóp edi. Sondyqtan taralatyn aýqymy da keń boldy. Eger esińizde bolsa, sol kezde adamdar aqparattardy negizinen gazetten aldy. Bul gazet-jýrnaldyń óz shy­ńyna kóterilgen kezeńi edi. Sodan televıdenıeniń paıda bolýymen «gazet óldi» degen qoǵamdyq pikir qa­lyptasty. О́ıt­keni negizinen búkil aqparat televıdenıede ortalyq­tan­dyryldy. Sebebi, jańalyqtardy gazetten buryn televıdenıe aıtyp jat­ty. Biraq gazet óz oqyrmandaryn jo­ǵaltqan joq. Ási­rese, gazetke ıntellektýaldar jú­gin­di. Birinshiden, gazet televıdenıedegideı aıtyp óte shyq­paı­dy, onyń málimetterinde salmaq­tylyq bar. О́ıtkeni, onda televıdenıedegideı arzan shoý joq. Árıne, bu­rynǵydaı oqyrmandary qalma­ǵan­men, báribir ol ıntellektýal oqyr­mandaryn saq­tady. Al endi ınternet paıda bol­ǵanda taǵy da kópshilik «gazet óldini» alǵa tart­ty. Iá, gazet oqyr­man­daryn jo­ǵalt­ty. Ásirese, jas oqyrman­da­ryn joǵaltty. Sosyn Ame­­rıkada aqparat basshylary «gazet ınternetke qyzmet etsin» degendi oılap shyǵardy. Tabysty eseptegende bul júıeniń durys emestigi kórindi. Shynynda taspaǵa basylǵan ónim ne úshin elektrondy ónimderge qyz­met etý kerek? Sodan basshy­lyq­tyń pikiri ózgerdi. Qazir Amerıkada elektrondy baspa ónimderi gazetke qyzmet ete bastady. Elek­trondy platformanyń damýy az ult­tardyń gazetterin tyqsyrady dep oılaı­myz. Bul olaı emes. Aq­paratty elektrondy formada taratý óndi­risti arzandatyp, gazet shy­ǵa­rýdy tezdetedi. Qazir eldegi kóp­tegen az ulttar óz gazetterin ónim­niń arzan­daǵanyna qaraı kóptep shyǵaryp jatyr. Ásirese, óz tilderin saqtap qalý maqsatynda ıspan tildi, arab tildi dıasporalar, túrik dıas­porasy óz gazetterin shyǵa­ryp, óz televıdenıelerin, radıo­laryn ju­­­mys istetip jantalasýda – Qazaq dıasporasy týraly ne aıtasyz? Jalpy, Qazaq eli Amerıkada qanshalyqty tany­mal? – Qazaq dıasporasy týraly bir­deńe aıtý qıyn. О́ıtkeni, onda qazaq­­tardyń sany az. Men «Bola­shaq» baǵdarlamasy arqyly oqýǵa túsken qazaqtardy ǵana biledi ekenmin. Amerıkada qazaqtardyń tanymal­dy­lyǵy tómengi deńgeı­de. «Múlde tanymaıdy» desem qııa­­nat bolar edi. Onda qazaq­stan­dyq re­jıs­­serlerdiń kóptegen jaqsy fılm­deri qoıylyp tu­rady. Ási­re­se, Tımýr Bekmam­be­tovtiń kınotýyndylary kópshi­lik­ke rezonans týdyrdy. Biraq bul jetkiliksiz. О́zge el tanyp, qa­dir tutýy úshin qazaqtar áli de kóp jumys atqarýy qajet. Onyń ishinde, qaıtalap aı­taıyn aýdarma máse­lesine erekshe kóńil bóliný qajet. – О́tken jyly sizdiń amerı­kalyq professorlardyń qura­myn­da osynda kelip, Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń stýdentterine dáris oqyǵanyńyzdy bilemiz. Aıtyńyzshy, bizdiń stýdentter ame­rıkalyq stýdenttermen sa­lys­tyr­ǵanda qalaı kórindi? – О́te úlken aıyrmashylyq bar. Birinshiden men Nıý-Iorkte ma­gıs­­tranttarǵa sabaq beremin. Olar me­niń aldyma úlken talappen keledi. Bilgisi keletin nárseleri de naqty. Olar ózderiniń bilimderin mansapqa, ju­mysqa qaraı baǵyttap alǵan. Tipti, saǵattar boıy kitaphanalarda oty­rýǵa bar. Profes­sorlardy tyń­daý qabileti óte jo­ǵary. Intellektin kóterý úshin, bir taqyrypty jan-jaqty bilý úshin saǵan júz su­raq qoıýǵa bar. Olar­dyń qımyl-qoz­ǵa­lystary da shap­shań sııaqty kó­rinedi. Al, ókinishke qaraı, bul jaq­ta minez-qulyqtyń ereksheligine qa­raı ma, stýdentter óte uıalshaq. Ame­rıkalyq stýdent jıyrma suraq qoıǵanda, qazaq stýdenti eki suraq qoıady. Son­dyqtan olar óz-ózderine senimdi, shap­shań, kásibı beıimdilikteri joǵa­ry. Qa­zaq­stannyń stýdentteri jan-jaqty keledi. Fılosof­tardy da, jazý­shylardy da biledi. Bilimniń basqa salalaryn da ıgergen. Son­dyqtan rýhanı álemi de baı. Biraq, kási­bılikke amerı­ka­lyqtar­dyń dá­re­jesinde beıimdelgen dep aıta almaımyn. – Amerıka qoǵamynda pro­fes­­sorlardyń róli qandaı? Iri memlekettik máselelerde olarmen Aq úı sanasa ma? – Qazaqstannyń saıası ómirinde úlken máseleler tóńireginde ja­zý­shy-aqyndar shyǵyp pikirlerin bil­di­rip jatady. Kópshilik tyń­daıdy. Al Amerıkada úlken minberge aqyn kóterilip eldiń máse­lesin aıtar bolsa, onyń tyńdaý­shy­sy joq­qa tán. Bul elde akade­mııalyq or­tanyń bedeli joǵary. Máselen pro­fes­sor­lardyń. Kóp­shilik osy adam­darǵa senim ar­tady. Ekonomı­ka týraly má­selede úlken minberge ekonomıka sa­lasynyń professory shyǵyp sóı­leıdi. Úlken jahandyq ózgeris­terge baı­lanysty Fýkýıama, saıası má­se­lede Kıssındjer sııaq­ty pro­fessor­lar sóz alady... – Amerıkalyqtardyń óz-ózin baǵalaýy qaı deńgeıde? Bul ózge ulttarǵa joǵarydan qaramaı ma degen sóz ǵoı... – Amerıka úlken el. Ártúrli top, taptar bar. Bir Amerıkanyń ózinde qansha shtat bolsa, sol shtattardyń adamdary ártúrli. Ne­gizinen turǵyndar óz problema­la­rymen ómir súredi. Olar álem­dik geografııany bilgisi kelmegeni úshin bilmeıdi emes, oǵan ýaqyty joq, saıası ómir mursat bermeıdi. – Ortalyq Azııa memleketteri ıslam dinin ustanady. Son­dyq­tan ol jaqta osy memleketterge jalpy kózqaras qandaı? Ásirese, «ıslam terrorızmi» degen ásire túsinik «qozyp tur­ǵanda»? – Qyzyq suraq. Biraq, tek Qazaqstan týraly aıtaıyn. Qazaq­stan táýelsizdik alǵanda shet memleketterde «bul musylman eli, mu­syl­mandar halyqtyń kóp bóligin quraıdy» degen pikir boldy. Son­dyqtan óz dinińdi de ustanyp, ózgelerge de teń kóz­qaraspen qaraý úshin Malaızııa, Indonezııa, Túr­kııa sekildi qalyp­tasqan musylman memleketterden úlgi alý kerek, solardyń modelin engizý kerek dedi batystyq oqy­mystylar. Biraq, osy sońǵy on jylda óte qyzyq jaǵdaı baı­qalady. Bul jaqta beıbit ıslam damyp keledi. Adamdar beıbit ómir súrýde. Endi bul jerge bir modeldi alyp kelý kerek degen oıdyń esh negizi joq. Qaıta osy eldiń modelin ózge elderge endirý kerek dep oılaımyn. Bul jaqta radıkaldy toptar joq. Terrorızm degen munda jat uǵym. Sondyqtan shet memleketterge solaı kórinedi. Qazaqstan tynyshtyqta, beıbitshilikte ómir súrýde. Jan-ja­ǵyn­daǵy memleketter de Qazaq­stan­nan úırený kerek. Áńgimelesken Aıgúl SEIILOVA.