Aq úı: saıasatta sabaqtastyq bar ma?

Álemniń suńǵyla saıasatkeri Zbıgnev Bjezınskııdiń «Ekin­shi múmkindik» («Second Chance») atty saraptamalyq týyn­dysy 1989-2009 jyldar ara­lyǵynda Amerıka Qurama Shtat­tarynyń prezıdentteri Djordj Gerbert Býsh, Ýılıam Klın­ton jáne Djordj Ý.Býsh kezindegi ishki-syrtqy saıasatyna baǵyttalǵan. Avtor óz saraptamasyn AQSh-tyń 41-shi prezıdenti Djordj Gerbert Ýoker Býshtan bas­taıdy. Munyń ózindik sebebi bar. О́ıtkeni, Keńes Odaǵynyń joıylǵan kezi de, kerisinshe, AQSh-tyń planeta betindegi eń qýatty derjavaǵa aınalyp, halyqaralyq yqpalynyń kúrt ósken kezi de dál sol prezı­denttiń Aq úıde bılik qurǵan 1989-1993 jyldar aralyǵynda oryn alǵan bolatyn. Al odan sál buryn ǵana álemdi beıbit tepe-teńdikte ustap turǵan Varshava Sharty Uıymy men NATO áskerı bloktarynyń al­dyńǵysy ydyrap, sońǵysy saq­­talyp qalǵandyqtan, halyq­­­aralyq jaǵdaı jer júzin­­de birden ýshyǵyp, arty ǵala­mat ózgeristerge ulasyp ket­ken bolatyn. AQSh-tyń syrtqy saıa­sat salasynyń ákki ıdeology Zbıg­nev Bjezınskıı atalǵan týyndysynda, joǵaryda atalǵan úsh prezıdentke jeke-jeke toqtala otyryp, olardyń memleket basqarýdaǵy sheberlikterinen góri, ásirese, osal tustaryna, odan da naqtyraq aıtqanda, Amerıkaǵa XX ǵasyrda taǵ­dyrdyń ózi syılaǵan tarıhı múmkindikti ýystan shyǵaryp, AQSh-ty álem olımpiniń dara bıleýshisine aınaldyra almaǵandyǵyn ókinishpen eske alady. Sodan soń, bul sátsizdikti úsh prezıdenttiń úsheýine de tán basty kemshilik dep ashyq synaıdy, biraq úlken Býsh pen Klıntonnan góri bılik tizginin olardan keıinirek ustaǵan kishi Býshqa erekshe shúıligedi. Aıtsa aıtqandaı-aq, dál sol kezderde NATO burynǵydan da kúsheıedi, kerisinshe, Keńes Odaǵy tarıh sahnasynan oqys joıylyp ketedi degen oı eshkimniń de qaperine kirmegen bolatyn. Sondyqtan da bolar, alǵashynda bul zamanaýı ózgeristerdi AQSh-tyń 40-shy prezıdenti Ronald Reıgannyń iskerliginiń tikeleı jemisi degen pikir qalyptasa bastaǵan. Alaıda, Zbıgnev Bjezınskıı kel­tirgen dáıekterge mán bersek, AQSh-tyń planeta betin­degi eń basty qarsylasy Keńes Odaǵynyń túbegeıli kúı­reýine tek Ronald Reıgan­nyń ǵana emes, odan bu­rynǵy 40 jyl ishin­de bılik tizginin us­taǵan AQSh prezıdentteri Gar­rı Trýmen­niń de, Dýaıt Eızen­haýerdiń de, Djon Kennedıdiń de, Rıchard Nıksonnyń da, Lın­don Djonsonnyń da, Djerald Ford­tyń da, Djımmı Karter­diń de, Djordj Gerbert Býsh­tyń da, tipti, Reseıdiń birinshi pr­ezıdenti Mıhaıl Gorbachev pen sol kezdegi Vatıkan basshy­sy Ioann Pavel II-niń de, Pol­shanyń kásipodaq qoz­ǵalysynyń kósemi Leh Valen­sanyń da súbeli úlesteri bar ekenine anyq kóz jetedi. Shyndyǵynda da, 1990-jyl­dary kelmeske ketken Ke­ńes Odaǵynan keıin saıası-eko­no­mıkalyq turǵydan da, ás­kerı turǵydan da AQSh-qa teń keletin birde-bir memleket joq-tyn. О́ıtkeni, NATO blo­gynyń asa qýattylyǵyn bylaı qoıǵannyń ózinde, álem qurlyq­tary men muhıttarynyń qaı núk­tesinde bolsa da Amerıka qarýly kúshteriniń ústemdigi aıqyn seziletin. Sondyqtan endigi jerde álem alpaýytyna aınalǵan Amerıkaǵa tek ózi­niń ulttyq qaýipsizdigin qunttaýmen shektelip qalý az­dyq etetinin sezip, Vashıng­ton bıligi ózine endi jáne úsh jahandyq mıssııany qosa júk­tep alǵan-dy. Olardyń birinshisi – geosaıası tepe-teńdigi óte qubylmaly jáne jekelegen ulttyq múddeler tym beleń alyp, kúsheıe bastaǵan sátte tereń yqpaldasqan jahandyq jańa júıe qurý úshin, eń aldymen, basqarý tetikteri men baǵyt-baǵdar tásilderin barynsha jetildirý jáne ortalyq bılikke táýeldi qarym-qatynastardy qalyptastyrý bolatyn. Ekinshisi – aımaqtyq jan­jal­dardyń asqyndap ketpeýi úshin shıelenisterdi aýyzdyq­taý nemese toqtatý, terrorızm men jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy taratýdyń aldyn alý jáne azamat soǵystarynan ál­siregen elderde beıbitshilikti saqtaý úderisterin kúsheıtý. Úshinshisi gýmanıtarlyq salada shekten shyǵyp bara jatqan teńsizdikti qalyptasa bastaǵan jańa bolmys pen jahandyq sanaǵa sáıkes aýyz­dyqtaýdyń tıimdi joldaryn qalyptastyrý jáne qor­shaǵan orta men ekologııaǵa qaýip tóndirýi múmkin syn-qater­lerdiń aldyn alý bolatyn. Alaıda, bul aıtylǵan­dardyń syrtyndaǵy avtor týyn­dysynyń basty pafosy álemdi tek Amerıka ǵana oń jol­ǵa bastaıdy jáne solaı isteýge Amerıka Qurama Shtat­tary mindetti. Áıtpese, adam­zattyń kúni qarań bolady. Sodan soń, bul tyǵyryqtan shy­ǵýdyń jalǵyz ǵana múm­kin­digi bar. Sol sońǵy, ıaǵnı ekinshi múmkindik tek Amerıkanyń ǵana qolynda degen paıymdy búkil álemge pash etý bolatyn. Úlken Býshqa degen Bjezın­skııdiń kózqarasy oń bolǵany baıqalady. Sebebi, bul prezıdenttiń dıplomatııalyq tájirıbesi óte mol bolatyn. Aq úıge deıin ol AQSh elshi­liginiń Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasyndaǵy beıresmı basshysy, sondaı-aq, Amerı­kanyń Birikken Ulttar Uıymyndaǵy elshisi, Ortalyq barlaý bas­qarmasynyń jetekshisi bolǵan. Onyń ulttyq qaýipsizdik má­seleleri jónindegi keńesshisi Brent Skoýkroft bolsyn, Mem­lekettik hatshysy Djeıms Beı­ker bolsyn, Qorǵanys mınıstri Rıchard Cheını bolsyn óte ysylǵan ári kásibı mamandar edi. Solaı bola turǵanmen, Z.Bjezınskıı úlken Býshtyń Taıaý Shyǵystaǵy saıasatynyń oń nátıje bere almaǵanyn ashyq synaıdy. Birinshiden, Kýveıtti Saddam Hýseınnen azat etkennen keıin, qolynda úlken múmkindigi bola tura, Izraıl men Palestınanyń arasyndaǵy shıelenisti sheshýge kúsh salmady dep kinálasa, ekinshiden, S.Hýseındi jeńgenimen, Ame­rıka qarýly kúshteriniń Taıaý Shyǵysta qalyp qoıýy osy aı­maqta úlken jıirkenish tý­dyr­ǵanyn da jasyrmaıdy. So­nymen qatar, kitap avtory atalǵan prezıdenttiń Qy­taımen júrgizgen saıasatyn da, postkeńestik Reseımen júr­giz­gen qarym-qatynasyn da túk­ke alǵysyz boldy dep mineıdi. Kitap avtorynyń Bıll Klın­tonǵa arnaǵan taraýy «Jaq­sy nıettiń belsizdigi» dep beker atalmasa kerek. Bul taqy­ryptyń astarynan Klınton­nyń jumsaqtyǵyna degen kekesin baıqalady. Bje­zıns­kııdiń pikirinshe, Bıll Klın­­tonnyń halyqaralyq táji­rı­besi az bolǵandyqtan, basyn­da syrtqy saıasattyń tizgi­nin keńesshilerine ustatyp jiberip, ózi tek ishki saıasat­qa kóbirek mán bergen. Bul kem­shiligin joıý úshin ol syrtqy saıasattaǵy negizgi jumy­syna prezıdenttik bıligi­niń sońǵy eki jylynda ǵana kirise bastaǵandyqtan, Ulttyq qaýipsizdik máseleler jónindegi keńesshisi men Mem­lekettik hatshynyń kómegine kó­birek súıengen. Sonymen qatar, aldyńǵy prezıdenttermen salystyrǵanda Klınton óz saıa­satyn jahandaný tujy­rym­da­masynyń negizinde júrgizgen, sebebi, jahandanýdy kúlli adam­­zattyń jarqyn bola­shaǵy dep qabyldaǵan. So­syn, Klın­tonnyń ıadrolyq arsenaldy qys­qartý týraly Reseımen mámilege kelý ıdeıa­syn da, Eý­ro­pamen ekono­mıkalyq jáne saıa­sı yq­paldas­tyqty kúsheıtý tý­raly basta­masyn da týyndy avtory AQSh-tyń ulttyq múd­desine nuq­san keltirgen álsizdik dep baǵalaıdy. Sebebi, mundaı saıa­satpen AQSh planetanyń jeke-dara bıleýshisi bola almaı­dy dep paıymdaıdy. Solaı bo­la turǵanmen, prezıdent Klın­­tonnyń kezinde NATO men Eý­­­ro­palyq odaqtyń keńeıe bas­­­ta­­­ǵanyn jaqsy nyshanǵa jorıdy. Kishi Býsh prezıdent bolǵan kezeńge baǵyttalǵan kitap taraýyn Z.Bjezınskıı «Apat bıligi» dep ataǵan. Sebebi, Djordj Ý.Býsh prezıdent bolyp saılanǵan 2001 jyly AQSh aldymen Aýǵanstanǵa, odan soń Irakqa basyp kirgen bo­latyn. Bul dáýirdi Z.Bjezın­skıı jahandyq aýqymdaǵy geosaıası apat dep ashyq synaıdy. Qatarynan eki maýsym pre­zıdent bolǵan kishi Býsh bı­liginiń birinshi tórtjyldy­ǵynda syrtqy saıasattyń tut­qasyn sodan sál buryn prezı­denttikke talpynǵan belgili tulǵa, burynǵy armııa gene­raly Kolın Paýellge usta­typ, ózi ishki saıasatpen aına­lysqan. Biraq 2001 jylǵy 11 qyrkúıekte oryn alǵan áıgili ýaqıǵadan soń, Aq úı syrtqy saıasattyń naǵyz ordasyna aınalyp, Djordj Býsh Ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi keńesshilerinen góri azýly Vıse-prezıdent Rıchard Cheını men Qorǵanys mınıstri Donald Ramsfeldtiń aqyl-keńesine kóbirek júgingen. Z.Bjezınskıı kishi Býshtyń keshirilmes qateleriniń biri retinde Irakqa Amerı­ka­nyń demokratııalyq qundy­lyq­taryn tańbaq bolǵanyn ataıdy ári prezıdenttiń bul tirligin eshbir negizi joq avantıýrızmge balaıdy. О́ıtkeni, prezıdent Býshtyń Taıaý Shyǵysqa ógeı qundylyqty Palestına men Egıpetke de ornatpaq bolǵan tirliginen esh nátıje shyqpaǵanyn jasyrmaıdy. Sonymen, atalǵan prezı­dent­tik úshtiktiń 15 jyl boıy júrgizgen ishki-syrtqy saıasat­taryn saraptaı kele, Z.Bje­zınskıı Amerıka mektep­terindegi oqýshylardyń bili­min baǵalaý júıesiniń úrdi­simen úlken Býshqa «B» (4), Bıll Klıntonǵa «C» (3), al kishi Býshqa eń tómengi «F» (1) degen baǵa beredi de, sarap­tamalyq týyndysynyń sońyn­da: «Bizderde ekinshi múmkin­dik bola ma?» degen rıtorı­kalyq saýal qoıyp, oǵan senim­di túrde «Iá» dep jaýap qaıy­rady. Sóıtedi de, bul jaýa­bynyń durystyǵyn nanymdy dáıektermen nyqtaı túsedi. Saıasatker álemde birde-bir memlekettiń AQSh-tyń qo­lynan keletin zil-batpan mindetti eńsere almaıtynyn eskertedi. Sebebi, álemdegi eń irgeli ekonomıkanyń ıesi de, eń qýatty qarýly kúshterdiń ıegeri de, qoldanystaǵy ǵyly­mı jańalyqtar men teh­nologııalyq basymdyqtardyń ıesi de – Amerıka. Demek, kúlli álem halyqaralyq júıeniń tepe-teńdigin buljytpaı us­tap turatyn osyndaı qýatty kúshke muqtaj. Eger mundaı rólden AQSh bas tartatyn bolsa, onda álgi júıe kúırep, shashylyp qalady. Sondyqtan Amerıkaǵa planeta kóshbasshysy bolý úshin eń mańyzdysy qalyptasqan zańǵa sáıkes prezıdentterdiń almasyp turǵany emes, odan áldeqaıda salmaqty, áldeqaıda tereń jáne áldeqaıda aýqymdy strategııalyq ózgerister qajet deı kelip, Zbıgnev Bjezınskıı óziniń týyndysynda AQSh-tyń áleýmettik úlgisine baılanysty ádette ózge saıasatkerlerdiń batyly bara bermeıtin bir qyryn ashyq synap ótedi. Saıasatkerdiń oıynsha, AQSh-tyń búgingi tańda qa­lyp­tasyp otyrǵan áleýmettik úlgisi planeta jurtshylyǵynyń kópshiligine unaı bermeıdi. О́ıtkeni, áleýmettik teńsizdik pen ekonomıkalyq teńsizdik kúnnen-kúnge ulǵaıyp keledi. Onyń ústine, AQSh planetanyń tabıǵı jáne energetıkalyq resýrstaryn qalaýynsha jáne eshqandaı baqylaýsyz paıdalanyp otyr. Sodan soń, búgingi álem amerıkalyqtardyń shekten shyqqan ysyrapshyldyǵyn emes, eń aldymen, adamı qundylyqtardy, ádilettilikti, progress pen aqylǵa qo­nymdy ishki-syrtqy saıasatty baǵalaıdy. Sondyqtan, Ame­rıka Qurama Shtattary álem kóshbasshylyǵyn ózine keri qaıtarýǵa múddeli bolsa, kúlli álemge eń aldymen óziniń áleýmettik úlgisiniń ádilettiligin, ymyraǵa daıyn ekenin, ózin ózi shekteı alatynyn, menmendigin tizgindep, adamzat múddesimen eseptese alatynyn dáleldeýi qajet. Sondyqtan Ame­rıka óziniń ekinshi múmkindigin álemniń turaqty kóshbas­shysyna laıyq bolýǵa jumsaýy kerek. Olaı bolmaǵan jerde úshin­shi múmkindikke jol joq. Zbıg­nev Bjezınskıı túıgen oıdyń sońǵy túıini osyǵan saıady. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek  sińirgen qaıratkeri