2002

Osydan dál on jyl buryn, 2001 jyldyń kókteminde basylym betinde «Táýelsizdik tolǵaýy» atty aıdar ashylyp, onyń aıasynda táýelsizdiktiń qadir-qasıeti, artar jaýapkershiligi, qoıar tala­by, berer múmkindigi týraly maqalalar jarııalana bastaǵan bolatyn. Sol aıdardyń aıa­synda kezinde júzege asqan jobanyń biri – táýelsizdik belesterin jyl-jylymen áńgimelep shyǵý edi. «1991», «1992», «1993»... «2001» degen taqyryp­tar ǵana qoıylǵan ol maqalalar av­tor­larynyń arasynda Zeınolla Qabdolov, Kamal Smaıylov, Manash Qozybaev, Sherhan Murtaza, Farıza Ońǵarsynova, Qýanysh Sultanov sııaqty aı­týly qalamger-qaıratkerler bolyp edi. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna «Egemen Qazaqstan» osy dástúrdi jalǵastyryp, 2002-2011 jyldar aralyǵyndaǵy  belesti kezeńderdi qamtıtyn maqalalar sıklyn jarııa­laýdy bas­ta­ǵaly otyr. Ol maqalalar jurtshylyq kú­tip jú­re­tin «etjeńdi» nómirlerde jarııa­lan­baq. Al­ǵash­qy maqalany oqyrman nazaryna usynamyz. 2002 jyl, soǵan deıingi jáne osy kezdegi is-áreketterimizdi, josparlar men nátıjelerimizdi sa­rap­qa salsaq, sol amaldy tapqan eldiń ómirdi tú­begeıli ózgertýge batyl bet burǵan jyly bo­lypty. Qazaqstan derbes tý kóterip shyqqan sonaý toqsanynshy jyldarda esimderi jahanǵa másh­húr keıbir qaıratkerler ekonomıkasy qul­dyraǵan (1990 jyly ınflıasııa 3000 paıyzdan asyp tústi) kóp ultty eldiń saıası ǵumyry uzaq bol­maıdy degen boljamynan bas tartyp, res­pýb­lıkamyzda júrgizilgen reformalardy TMD memleketterine úlgi etýge kóshipti. Bizde júzege asyrylǵan, jedel ári nátıjeli júzege asyryl­ǵan sharalarǵa álemniń damyǵan elderi nazar aýda­ra bastaǵan. Keshegi Odaqtyń tusynda óner­kásibi aıtarlyqtaı damyǵan Reseı, Ýkraına, Belarýs sekildi elderdi bar-joǵy on jylda artta qaldyrǵan Qazaqstannyń ár jyly zertteý ny­sa­ny­na aınaldy. Alys ta, jaqyn da ushqyr za­man­ǵa tez beıimdelgen eldi senimdi áriptes dep tany­dy. Sonyń kóp aıǵaǵynyń biri – Amerıka Qura­ma Shtattary Kongresiniń jıyrma bir múshesi Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa osy elge resmı saparynan soń jazǵan hat. Atalǵan hat «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2002 jylǵy 1 aqpan kúngi sanynda jarııa­landy. «Qurmetti Prezıdent myrza! – delingen onda. – Bizge Sizdi halyqty táýelsizdiktiń alǵashqy on jyl­dyǵymen jáne basqa kóptegen uly jetis­tik­ter­­men quttyqtaý bir ǵanıbet. Biz orta­lyqtan­dy­ryl­ǵan josparly ekonomıkaǵa negizdelgen tota­lı­tarlyq kommýnıstik qoǵamnan kún saıynǵy ósimdi kórsetip otyrǵan qaýyrt damý ústindegi eko­nomıkasy bar shynaıy ashyq jáne demo­kra­tııa­lyq qoǵamǵa kóshý barysynda Qazaqstan qol jetkizgen tańdanarlyq tabystar­men quttyq­taı­myz... Biz Qurama Shtattar Qaza­stan arqyly shy­naıy dos tapty dep bilemiz. Biz Qazaqstanda jáne onyń tóńireginde beıbitshilikti, demo­kra­tııa­ny jáne turaqtylyqty ornyq­tyrý­daǵy Siz­diń kósh­bas­shylyǵyńyzdy joǵary baǵalaımyz. Biz Sizge jáne Qazaqstan halqyna aldaǵy barlyq onjyl­dyq­tarda kóptegen tabys­tarǵa jetýdi tileımiz». Qazaqstan 2002 jyldy álemniń eń áldi mem­le­ketiniń aldyndaǵy osyndaı zor bedelmen bas­ta­dy. Ekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha Shy­ǵys Eýropa elderimen úzeńgi qaǵystyrdy. Ishki jalpy ónimniń osy tustaǵy naqty ósimi Polsha men Vengrııada 25 paıyz bolsa, Qazaq­stan­da 26 paıyzǵa jetti. Batys sarapshylary bizde qalyptasqan qarjy júıesin TMD-daǵy úz­dik júıe dep baǵalady jáne álemdik stan­dartqa saı keletindigin atap kórsetti. Ekono­mı­kanyń turaqty ósýine barlyq negiz qalandy. Prezıdent «Nezavısımaıa gazetaǵa» bergen suhbatynda eldegi osy ońtaıly ahýaldy sıpattaı kelip: «Nobaılap aıtqanda, bul damýdyń «ekstre­mal­dyq», «daǵdarystyq» modelinen jurt «tirlik etý» emes, qalypty ómir súrip, eńbek etetin úıle­simdi adamı qoǵam qurýǵa birtindep ótý»,  degen edi. Sol tusta «Qazaqstan» teleradıokor­pora­sııa­synda jumys istegen bizder, jýrnalıster, osy ıgi ózgerister eldiń kóńil-kúıin kótere basta­ǵa­nyn ańǵaryp júrdik. Stýdııaǵa ár óńir­den áleý­met­tik-turmystyq qıyndyqtar týra­ly aǵylyp kelip jatatyn shaǵym-talaptar kúrt azaıdy. Onyń ornyna jer úlesin paıdalaný, nesıe alý, óndirilgen ónimdi ótkizýdiń jol­daryn surastyr­ǵan hattar kóbeıdi. Bir sózben aıt­qan­da, el óziniń sharýasyn dóńgelete bastaǵan edi. Naryq sanaǵa da, turmysqa da boılap enip kele jatty. Memleket jańa damý kezeńine qadam basty. Endi buryn múmkin bolmaǵan mindetterdi sheshýge kirisý kerek edi. Prezıdent ol mindetterdi jyl­dyń basynda, qańtar aıynda Úkimet múshe­leri, barlyq deńgeıdegi ákimder bas qosqan ke­ńes­te aıqyndap berdi. Olar: respýblıkalyq bıýd­jet­tiń áleýmettik baǵyttalýy, tereń eko­nomıkalyq taldaý men josparlaý, konsepsııalar men baǵ­darlamalardyń oryn-ornyna qoıyl­ǵan júıesi, óndiristik emes salany jáne áleýmettik qorǵaý júıesin reformalaý. Osy oraıda aıta keteıik, memleket 2002 jyly halyqqa áleýmettik qaryzdardy alǵash ret tolyǵymen ótedi. Birinshi qańtardan bastap aı­lyq pen zeınetaqy ósirildi. Munymen qatar el­diń altyn-valıýta qory artty. Respýblıka endi qar­jyny ekonomıkaǵa bólýmen birge bilim, den­saýlyq saqtaý, mádenıet salalaryna maq­satty túrde baǵyttaı bastady. 2002 jyl Prezıdent Jarlyǵymen Densaýlyq jyly dep ja­rııalandy. Úsh negizgi mindet tańdalyp alyndy: halyqtyń densaýlyq jaǵdaıyn jaq­sartý, den­saý­lyq saqtaý júıesine memlekettik qoldaý kór­setý, salamatty ómir saltyn nasıhattaý. Kóptegen ómirlik mańyzy bar sharalardy qıyn-qystaý jyldardyń ótinde júrip júzege asyrǵan Qazaqstan sol kúnderde sonshalyqty bıik bolmasa da eń aýyr, eń taıǵaq asýdan asyp, qarsy aldyndaǵy Alataýdaı asqarǵa jigerli kóz salyp otyrǵan jolaýshyny elestetip edi. At-turmany saı, tek jeldiretin jerde jelip, aıań­daı­tyn jerde tizgin tartyp otyrý kerek. Elba­sy­nyń sózimen aıtsaq: «Jaı júrseń – qasiret qýyp jetedi, qatty júrseń – qasiretti qýyp jetýiń múmkin». Ár istiń, ol kezeńdik pe, álde uzaq merzimdi me, óz kezegi bar. 2002 jyly memlekettiń nazary aýylǵa aýdy. Munyń da sebepteri men dáıekti negizderi bar edi. Agrarlyq sektorda 1998-2001 jyldar ara­ly­ǵyn­da júrgizilgen reforma barysynda 2284 sha­rýa­shylyq toqyraýǵa ushyrady, ıaǵnı bankrot dep jarııalandy. 2002 jyldyń qar­sańynda 1981 sha­rýa­shylyq taratyldy. Sonyń nátı­je­sinde, aýyl al­ǵashqy daǵdarys kezeńinde belsheden batqan qa­ryz­dan qutqaryldy. 35 myń jeke sharýa qoja­lyq­tary quryldy. Olar oıdaǵydaı nyǵaıýy úshin nesıemen tıimdi jumys isteýi kerek edi. Alaıda, ıpo­tekalyq nesıe alý úshin jerdi kepilge salýdyń normatıvtik-quqyqtyq ba­z­asy rettelmegen. Jerge jeke menshik zańd­as­tyryl­masa, ony jasaý da múm­kin emes-ti. Osy­ǵan sáı­kes Prezıdent 2002 jyly sáýir aıynda jarııa­lanǵan Qazaqstan halqyna Jol­daýynda Úkimetke «Jerge jeke menshik týra­ly» zań jo­ba­syn jasap, Parlamentke usynýdy tapsyrdy. Bul jyldy eske alǵanda osyǵan arnaıy toqtalýymyzdyń sebebi bar edi. Zań jobasy Par­lamentte barynsha qyzý talqylandy. Jerge memlekettik menshikti jaqtaýshylar halyqtyń edáýir bóliginiń qoldaýyna ıe boldy. Ulttyq múd­dege júrekpen qaraıtyn shyǵarmashylyq elıta jer satý otandy satý dep dabyl qaqty. Qaısybir toptar oǵan saıası astar berip, qazaq halqynyń tarıhı quqyna qol suǵý túrinde aıyptady. Al Parlamenttegi pikirtalas negizinen jer telimderin olardy shartty ıelenýshilerge tegin bólip berý, jeke menshikke satylatyn jerdiń kólemi, ony anyqtap bólýdegi jergilikti bıliktiń quqy sekildi ótkir máseleler tóńireginde órbidi. Jerdi satýdan túsetin qarjy týraly da daý týdy. Osy jáne basqa oı men múdde qaıshylyqtary shıelenise kelip, jyl ótkennen keıin Úkimet otstavkaǵa ketti. Sońy osylaı aıaqtalǵan jer zańy 2002 jyldyń eleýli oqıǵasy boldy desek qatelespeımiz. Bul táýel­­siz­­dik­tiń el uǵymyndaǵy keıbir qundy­lyq­tary naryq atty ekonomıkalyq júıeniń qaǵıda­lary­men birden qabysa qoımaıtynyn kórsetti. Ulttyq sezim men sana naryqtanýy úshin ýaqyt kerek edi. * * * Eńsesin tiktep, qazaq esimdi baıyrǵy halyqty jahanǵa jarııa etken, Prezıdent sózimen aıtsaq: «Ulttyń bedelin qaıtaryp bergen» jas memleket ótken on jylda ıgergen jetistikterin odan ári baıan­dy etý úshin ǵalammen qanattasa órkendeýge tıis­ti. Sondyqtan da 2002 jyl Qazaqstannyń álem­men tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa arnalǵan is-sharalaryna toly boldy. Elbasynyń aqpan aıyn­da qaýyrt damyp kele jatqan Úndistanǵa sa­pary Eýropa men Qytaıda jalǵasty. Osy al­ǵash­qy saparda Prezıdent Úndistan – Qazaqstan birlesken deklarasııasyna qol qoıýmen birge 15 mıllıon halqy bar Delı qalasyndaǵy bir kóshege qa­zaqtyń uly aqyny Abaı esiminiń berilý sal­ta­natyna qatysty. Mıllıardtan astam úndi halqy qazaqtyń ulttyq rýhyna osylaı qurmet kórsetti. Bul Alash jurtynyń jahanǵa ekonomı­kalyq ál-qýatymen, saıası parasatymen tanylý­men birge rýhanı jaqyndasýynyń jarqyn kórinisi edi. Halyqaralyq qatynasta osylaı jemisti bas­tal­ǵan jyl Qazaqstannyń, onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń aımaqtyq qana emes, álemdik mánge ıe bolǵan asa mańyzdy ıdeıa­larynyń saltanat qurǵan jylyna aınaldy. 2002 jyldyń 7 maýsymynda Shanhaı ynty­maqtastyq uıy­mynyń sammıti ótti. 1996 jyly Elbasy tikeleı uıytqy bolyp, Reseı, Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, Qytaı men Tájikstan memleketteri arasyn­da shekaralyq qaýip­sizdik pen senimdi nyǵaıtý jáne áskerı kúsh­ter­di ózara qysqartý jónindegi kelisim túrinde dúnıege kelgen uıym jańa sapa­lyq deń­geı­ge kóterildi. Shan­haı yntymaqtastyq uıymy har­tııasyna, Aı­maqtyq terrorızmge qarsy qury­lym jónindegi kelisimge jáne Shanhaı ynty­maqtastyq uıymyna qatysýshy memleketter bas­shy­larynyń Deklara­sııa­syna qol qoıyldy. Bar­lyq taraptar bul qujat­tar­dy joǵary baǵalap, álemdik saıasatta naqty­lyqqa aınalǵan iri tarıhı oqıǵa dep málimdedi. Osy 2002 jyly Qazaqstan úshin de, Ujymdyq qaýipsizdik kelisimine múshe bolǵan basqa da memleketter úshin de saıası-strategııalyq máni erekshe taǵy bir sheshim qabyldandy. Kaspıı jaǵalaýynda bas qosqan Armenııa, Belarýs, Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, Reseı men Tájikstan respýblıkalarynyń prezıdentteri Ortalyq Azııadaǵy ujymdyq jedel áreket kúshteriniń turaqty operatıvtik tobyn qar­jy­landyrý, birlesken áskerı shtab qurý, ás­kerı-teh­nıkalyq saladaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý máselelerin tııanaqtady. Endi Ortalyq Azııa mem­leketteriniń ońtústik shebine syrtqy kúshterdiń qaýpi tóngen kezde barlyq múshe memleketter birigip toıtarys bere alatyn edi. Muny Qazaqstan Prezıdenti «qamsyzdandyrý polısi» dep atady. 2002 jyldyń Qazaqstanda týǵan oı-usy­nys­tar­dyń túpki mánin jahan da, ǵalamnyń bir ból­shegi – TMD elderi de burynǵydan da tereń uǵyn­ǵan, yntymaqtastyqta uıytqan jaıdary júzdi jyl bolǵanyna aıǵaq kóp. Eýrazııalyq ekonomı­kalyq qaýymdastyqtyń Memleketaralyq keńesi­niń ke­zekti májilisi sonyń biri ǵana. Osy qaýym­das­tyq­tyń qurylýyna Qazaqstan Prezıdenti uıytqy bolǵany belgili. Álemde jahandaný úrdisi beleń alǵan kezde ulan-ǵaıyr keńistiktiń ekono­mı­kalyq múmkindikterin úılestire damý maqsatynan týǵan Eýrazııa ıdeıasy ýaqyt ótken saıyn ómir­sheńdigin dáleldeı túsken edi. Osy májiliste qaýym­dastyq ta­myryn tereńge jaıa alatynyn kórsetti. Nur­sul­tan Ábishuly tóraǵalyq etken basqosýda álemdik qarjy-ekonomıkalyq ózgerister kezinde qaýym­das­tyq­tyń ishki rynogyn qorǵaýy, ózara saýdada dempıngke qar­sy jáne ótemdik shara­lardy qoldanbaý, terrorızm men esirtki bıznesine qarsy kúres, basqa da ózekti má­seleler dáıek­teldi. Eko­no­mı­kalyq qaýym­das­tyq­tyń bolashaqta ekono­mı­ka­lyq odaqqa aınalýyn múshe elder basshylary qol­daı­ty­n­­dyq­taryn bildirdi. 2002 jyl osylaısha aı­maqtyq saıası-áleýmet­tik, eko­­­nomıkalyq taǵdyrly she­­­shim­derge toly jyl bol­dy. Eýrazııa qurlyǵy Qa­zaqstandy ózara yq­pal­dasa órken­deý­diń ulaǵatty sha­ńy­raǵyna aı­nal­dyrǵandaı edi. Ala­taýdyń baý­raıyn­daǵy Al­ma­ty men Saryarqanyń tósindegi As­tanadan shar­ta­rap­qa jańa ǵasyrdyń tyń oı-baılamdary tarap jatty. Qazaqstan jáne onyń Prezıdenti, ásirese, Azııa qurlyǵy úshin barynsha tıimdi ómirlik sheshimderge ǵumyr berdi. Al­maty­da Azııadaǵy óz­ara is-qımyl jáne senim shara­lary jó­nin­degi ke­ńes­tiń birinshi sammıti tabysty ótip, «Al­maty aktisi» qabyl­dandy. «On jyl bu­ryn, BUU Bas As­sambleıa­sy­nyń 47-shi sessııa­syna qatysýshylar, – dedi sammıtti ashý kezindegi só­zinde Nursultan Nazarbaev, – osy zamanǵy ózekti problemalardy tal­qy­­laý, HHI ǵasyr synaqtaryna barabar sharalardy taldap jasaý úshin Azııa memleketteri basshy­lary­nyń turaqty áreket etetin keńesin shaqyrý týraly meniń usynysyma túsinistik tanytyp, qoldaý bildirgen bola­tyn... Men joǵary deńgeıde Keńes sha­qyrýdy bú­kil Azııa aýmaǵynyń 90 paıyzyn alyp jatqan memleketter qoldaǵanyn qanaǵatpen atap aıtqym keledi. Olarda úsh mıllıardqa jýyq halyq, ıaǵnı Jer shary halqynyń jartysy turady. Azııa memleketteriniń jıyn­tyq eko­nomıkalyq áleýeti tań­da­narlyq jáne ja­han­dyq ekon­omı­ka­nyń súbeli faktory bolyp ta­by­l­ady. Azııa elderindegi jalpy ishki ónim dollarlyq ba­la­mada 13 trıllıonǵa jýyqtaıdy». Qazaqstan Prezıdenti osynsha qýatty, ózara yq­paldasý baǵytynda jańa kelisimderge kelý ar­qyly odan da qýattana alatyn Azııany aýqymdy qaqty­ǵys­tarǵa urynbaýǵa, jaǵdaıdy ýshyqtyrmaý úshin bir-birimen ózara qarym-qatynasta ustamdy­lyq pen jaýaptylyq tanytýǵa shaqyrdy. Almaty aktisine birqatar TMD memleketterimen birge Egıpet, Ún­di­stan, Iran, Izraıl, Qytaı, Pákstan, Re­seı, Túrkııa, Mońǵolııa prezıdentteri qol qoıdy. Qazaq eli osylaı álem tórine órledi. Halyq­ara­lyq saıası keńistikte jańa kemeldi memleket paı­da boldy. 2002 jyl álemniń kúntizbesine qur­lyq­tar men elder taǵdyrlary toǵysqan sátti kezeń retinde jarqyn júzben endi. * * * Respýblıkamyzdyń osy jyldaǵy ár qadamyna syrtqy elderdiń buqaralyq aqparat quraldary turaqty nazar aýdaryp kelipti. Solardyń ishinde Reseıdiń «RIA Novostı» aqparattyq agenttiginiń tyńǵylyqtylyǵy eriksiz nazar aýdartady. Agenttik 2002 jylǵy 26 aqpanda Nursultan Nazar­baev­qa Ahmet Iаssaýı atyndaǵy halyqaralyq syılyq tapsyrylǵanyn habarlaǵan. Qazaq-túrik ýnıver­sı­tetiniń osy syılyǵyna budan buryn Túrkııa prezıdenti Súleıman Demırel ıe bolǵan edi. Elbasy osy jyldyń 7 sáýirinde Dúnıejúzilik banktiń prezıdenti Djeıms Výlfensonmen kezdesken. Eki jaq quny 700 mıllıon dollar birikken baǵ­dar­lama ázirleý ústinde ekenin málimdegen. Al 29 sáýir­de Prezıdent ólim jazasyna moratorıı jarııa­laý­dy usynady. 9 qyrkúıekte Qazaqstan men О́zbekstan memleketteriniń basshylary Astanada eki eldiń shek­ara­laryn retteý jónindegi kelissóz oı­da­ǵy­daı aıaqtal­ǵanyn málimdeıdi. Buryn daýly bolyp kelgen úsh bólik týraly ortaq sheshim qa­byl­­danǵan. 17 qazanda Qazaqstannyń elorda­synda Nur­sultan Nazarbaev pen EýrAzEQ-tyń bas hat­shy­sy Grıgorıı Rapota qaýym­das­tyq sheńberinde biryńǵaı energe­tı­kalyq keńistik qurý múmkin­dik­terin talqylady. 24 jeltoqsanda el Prezıdentiniń Qytaı Halyq Respýb­lıkasyna sapa­ryn Hý Szıntao joǵary baǵalaıdy. Pekın ýnıversıtetinde sóz sóılegen Qazaqstan basshysyna Qurmetti doktor ataǵy beriledi. 2002 jyly jaryq kórgen túrli aqparat qu­ral­daryn paraqtasańyz jýrnalısterge Prezı­denttiń esigi ashyq bolǵanyn kóresiz. Jıi suhbat bergen, «tórtinshi bılik» ókilderiniń Qazaqstanda ótken fo­rýmdary men jıyndaryna túgel qatysyp, jýr­nalıstıkanyń halyq, memleket ómirindegi yqpaly týraly oı bólisken. Jalpy alǵanda, osy jyldy – jýrnalıster jy­ly boldy desek te artyq emes. 26 sáýirde Al­ma­t­yda Birinshi Eýrazııalyq medıa-forým jumysyn basta­dy. 13 naýryzda Astanada Qazaqstan jýr­na­lıs­teri­niń birinshi kongresi ótti. Maýsymnyń soń­ǵy kún­derinde Lenınogorda bastalǵan «Eýrazııa sheńberi» jas jýrnalıster forýmy kendi Altaıdaǵy Rıdderde aıaqtaldy. Bulardyń qaı-qaısysy da álemdik aqparattyq keńistikke talpynǵan Qazaqstan úshin qanshal­yq­ty mańyzdy bolsa, ózara yqpaldasa órkendeýge, oryn alyp kelgen jáne kórinis taýyp otyrǵan kereǵar­lyq­tardy pátýamen retteýge peıildi jahan úshin de mándi edi. Soǵan oraı Birinshi Eýrazııalyq me­dıa-forýmǵa alys-jaqyn elderdiń yqylasy erekshe boldy. Onyń jumysyna ǵalamnyń 63 memleketinen 400-den astam delegat qatysty. Olardyń ara­synda aýzy dýaly, qurlyqtar túgel tanyǵan kór­nekti memleket qaıratkerleri, ótkir oıly ta­ny­mal jýrnalıster, tórtkúl dúnıege jaǵalaı habar taratatyn, memleketaralyq saıasatta yqpaldy te­leradıo agent­tikteriniń basshylary, shyǵarma­shy­lyq darynyn shartarap qurmettegen qalamgerler bar edi. Medıa-forýmnyń jumysyna Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń qatysyp, sóz sóıleýi onyń mańyzyn arttyra tústi. Elbasy álemdik turaqtylyqta Eýrazııa qur­ly­ǵynyń, onyń ishinde ornalasýy jaǵynan geosaıası yqpaly aıtarlyqtaı Qazaqstannyń jahan­daǵy jańa róline jan-jaqty toqtaldy. «Kaspıı HHI ǵasyrdaǵy damýdyń asa mańyzdy energe­tı­kalyq bazasyna aınalýda, – dedi Prezıdent. – Atlant jáne Eýrazııa saıasaty naq osynda qıy­ly­sady dep belgilenýde. Sondyqtan da, biz munda múddelerdiń ymyralaspas taıtalasyna jol bermeýge tıispiz. Búkil álem úshin munda turaqtylyq pen ynty­maqtastyq aımaǵynyń bolýy óte mańyzdy». 2002 jyldyń aıtýly saıası-rýhanı oqıǵa­larynyń birine aınalǵan osy medıa-forým de­mo­kratııalyq ustanymdardyń negizgi kórset­kish­teri­niń biri bolyp tabylatyn sóz bostandyǵy Qazaq­standa álemdik talapqa saı ekendigin kór­set­ti. Respýblıka bul salada da TMD elderinen oq boıy ozyq edi. 13 naýryzda Astanada ótken Qazaqstan jýrnalısteriniń birinshi kongresinde osy alǵy qadamǵa laıyqty baǵa berildi, aqparat qu­ral­dary erkin bola otyryp, halyq pen mem­lekettiń múdd­e­si­nen tys qala almaıtyndyǵyna nazar aýdaryldy. Kongrestiń shaqyrylýyn áýel­den qoldaǵan Prezıdent onda da baǵdarlamalyq sóz sóıledi. Osy kongreste Elbasy BAQ-taǵy memlekettik til týraly tuǵyrly oı qozǵady. Telearnalarda otandyq kınofılmder, mýltfılmder, arhıv materıal­daryn kórsetýdiń esebinen memlekettik tildegi habar taratý aýqymyn toltyra alýy kerek. Qazaq tiline aýdarylǵan álem kınosy altyn qory­nyń eki myńnan astam fılmderi súrlenip jatyr. Ana tilimizdegi radıo-tele baǵdarlama­lar­dy da­ıyn­daý úshin memlekettik tapsyrystyń belgili bir bóligin maqsatty túrde arnaıy bólý kerek. Naq osy nusqaý, Prezıdenttiń aqparattaǵy tildi memlekettik turǵydan qoldaý jónin­degi tap­syrmasy tarıhı mánge ıe boldy desek, oryn­dy aıtqanymyz. 2002 jyly qazaq tilindegi ha­bar­lardyń úlesi barlyq baǵdarlamalardyń elý paıyzyn quraýy jóninde talap qoıylýy jáne oǵan ulttyq mán berilýi rýhanı ómiri­miz­degi eleýli jeńis edi. Elbasy osy kongreste qazaq tildi basylym­dardyń bedeli bıiktep kele jatqanyn atap aıtty. «Memleket tara­pynan qabyldanǵan sha­ra­lardyń esh­qaı­sysy da jýrna­lıs­ter­diń óziniń yntasy men iskerliginsiz pármendi bolmaıdy. Mysaly, «Egemen Qazaqstan» gazeti bir jyldyń ózinde taralymyn 27 myń danaǵa arttyra aldy. Mine, osyndaı BAQ-tarǵa qoldaý kórsetý kerek», dedi Prezıdent (2002. Odın god Prezıdenta. A., 2003., 235-bet). 2002 jyly Qazaqstanda BAQ-qa osynsha mán berilýi respýblıkanyń saıası-ekonomıkalyq qýa­ty rýha­nı-áleýmettik ózekti mindettermen naqty aına­ly­sýǵa tolyq múmkindik týǵyzǵanyn kórse­tedi. Osy jyly qazaq jýrnalıstıkasy jahanǵa qulash uryp, álemdik aqparattyq keńistikke sátti kirige bastaǵanyn dáleldedi. * * * Táýelsiz eldiń júrip ótken jolyn kóz aldyń­nan ótkizseń, ýaqyt jaǵynan alǵanda son­sha­lyq­ty qysqa, atqarylǵan ister turǵysynan qara­ǵan­da sonshalyqty uzaq ekenin ańǵarasyń. 2002 jyl­da tyndyrylǵan álemdik, eldik, aımaqtyq aý­qym­daǵy sharalar, beınelep aıtqanda, ǵasyrǵa júk bolǵandaı. Olardyń qaı-qaısy da mańyzdy, shuǵyl ári ómirsheń. Qazaqstan Prezıdentiniń aqyl-parasatymen jáne tabandylyǵymen jú­zege asyrylǵan qyrýar jumys búgingi kúnniń mura­tyn qamtı otyryp, bolashaqqa qulash urady. О́z ishindegi arman-murattardy tııanaq­ta­ǵan el endi alystaǵy aǵaıynǵa júrek jylýy­men qarap, ǵa­syrlardyń qoldan shyǵaryp alǵa­nyn túgen­deýge kirisken. Erteńgi kúnge álemdegi baýyrlarmen birge attanýdy kóksegen. 23 qazanda eki dúnıeniń esigi, er túriktiń besigi – Túrkistanda Dúnıejúzi qazaqtarynyń ekinshi qu­ryl­taıy bastaldy. Eýropadan, Azııa men Reseıden, qıyrdaǵy Qytaıdan qandastarymyzdyń ystyq sá­le­min úkilep júzdegen enshilesimiz jetti. Atajurt­ty bir kórý arman bolǵan aǵa-qa­ryn­dasqa qazaq da­la­sy qýanyshpen qushaq jaı­dy. Atamekenniń aı­byn­dy da abyroıly ekenin pash etkenshe asyqty. Qu­ryl­taıda sóz sóılegen Prezıdent Qazaqstannyń syrt jerlerde turatyn otan­dastarǵa sońǵy on jyl boıy udaıy qamqorlyq kórsetip kele jatqanyn, bul tarıhı paryz, ata-babalarymyzdyń ósıet-muraty ekenin erekshe iltıpatpen málimdedi. Alystaǵy aǵa­ıyn­ǵa sonaý alasapyrandanǵan 90-shy jyldarda qolushyn sozǵan, búginde ushaqpen kóshirip alyp jat­­qan jalǵyz el – qazaq eli. Bul baılanys ár­da­ıym nyǵaıa túsedi, shet jerlerdegi baýyrlar Qazaq­stan­men birge ósip-órkendeıdi. Qaı qııanda júrse de, azat elimen birge táýelsiz. «Shetelderdegi otandas­tar­dy qoldaý­dyń memlekettik baǵdarlamasy» boıyn­sha syrt­taǵy ár qazaq týǵan eliniń qorǵaýyna alynǵan. Osy quryltaıda onyń jańa nusqasy qabyldandy. Qazanda Jer-Ana jemisin el dastarqanyna shashý ǵyp shashqanda, Túrkistanda alty Alash­tyń ǵalamǵa qanat qaǵyp ketken ul-qyzy rýhanı túledi, qazaqtyń zamany týǵanyna qaıta-qaıta sendi, tý ustap tize qosty. 2002 jyl osylaı kindigi – Altaıdaǵy, jamaǵaty – jahandaǵy ulttyń álemi­ne baýyrmal jyl bolyp eljiredi. Osy jaz dı­dar­ly kúnderi Qazaqstan Ystambulda túrik aǵa­ıyndarmen de qaýyshyp jatqan bolatyn. Onda Al­ma­tynyń mádenı kúnderi ótken-di. Túbi bir jurt qazaq ónerine shólin qandyrdy. Uly dala áýeninen ortaq tarıhtyń sarynyn taýyp, kóne ǵasyrlarǵa úńildi. Atajurt sizder bolsańyzdar, anajurt biz edik, aldaǵy zaman tanysý men tabysý zamany bolsyn desti. Túrkııadaǵy 20 myń qazaq Ertis aǵyp kelgendeı, Esil shalqyp jetkendeı shattandy. 2002 jyly halyq bolyp rýhanı túledik. Táýelsizdikti tarıhı qushtarlyqpen, sezim tunǵan júrekpen qulaı súıý azdyq etetinin paıymdadyq. Azattyqtyń aldynda barshamyz qanshalyqty teń bolsaq, sonshalyqty jaýapty ekenimizdi ań­ǵar­dyq. Jol bastar tulǵa shyqpaı, baýyrdaǵy perzent azamat ulǵa aınalmaıtynyn túsindik. El­ba­sy kókeıge qaıta-qaıta quıǵanyndaı: «Eńsesi bıik eldikke esi ketken ǵana topyraq shasha­ty­nyn, halqyna jany shyndap ashıtyn qaıratker orǵa jyǵatyn emes, órge shyǵatyn jol silteıtinin, el bolý úshin ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim bolý kerektigin, rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alatynyn, memleketimizdiń dińgegi – qazaq halqy ekenin, el bolýdyń uıaty da bizdiń jurttyń moınynda bola­tynyn, bizge endi úlken ultqa tán tózim men sa­byr­ly minez qajettigin uqtyq. Basqaǵa jal­taq­taıtyn kúnnen kettik, egemen el bolýdyń eń aýyr belesinen óttik». Jyl el sanasyndaǵy osyndaı jańǵyrýmen shuraıly edi. Rýhanı qýattanýdyń otandyq tóltýma úlgi­leri­niń biri jáne biregeıi Qazaqstan halqy As­sambleıa­sy bolsa, 2002 jyly onyń toǵyzynshy sessııa­syn­da jańa damý strategııasy qabyl­dan­dy. Ol negizinen úsh maqsatqa arnaldy: ulttyq kelisimniń negizi retinde konfessııalyq ún qaty­sý; eldiń qaýipsiz­digin azamattardyń qaýipsiz­digi­men aıqyndaý; ult­aralyq qatynastardy Qazaq­stannyń ereksheligin eskere otyryp qurý. Assambleıa sessııasynda Prezıdent sharta­rap­ty tolǵandyrǵan saýal saldy: «Jahandyq ko­n­fes­sııaaralyq qaqtyǵystyń qateri qandaı? О́r­ke­nıetterdiń betpe-bet kelýin boldyrmaı ketetindeı basqa jol bar ma?». Álemniń mazasyn ala bas­taǵan osy suǵanaq suraqtyń jaýabyn da ózi berdi. Ashyq aqparattyq qoǵam kez kelgen konfes­sııa­nyń kózqarasyn taratýǵa múmkindik jasady. HHI ǵasyrdy dininiń ǵana emes, dinniń atyn ja­mylǵan óziniń ıdeologııasyn «eksportqa» shyǵa­ratyn ǵa­syr­ǵa aınaldyrdy. Osyndaı jaǵdaıda dinı fak­tor­dyń saıasattanýyna jol berýge bol­maı­dy. Qa­zaq­standa din ózin etnostyq nemese saıası qaýym­das­tyqtarǵa qarsy qoıatyn, raıynan qaıt­paıtyn básekelestik beınesinde emes, ult ókilderi máde­nıetine san túrlilik beretin qosym­sha sıpat retinde kórinis tabýǵa tıis. Bizde mundaı tájirıbe bar. El qaýipsizdigine kelsek, ol – árbir azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn tolyq iske asyrý degen sóz. Bir adamnyń erkindigi kelesi adamnyń erkin­digine nuqsan keltirmeýi kerek. Zańǵa qulyq­tylyq eldegi saıası turaqtylyqtyń basty sharty. El qaýipsizdigi, sondaı-aq, Qazaqstandaǵy árbir etnostyń qaýipsizdigi. Bul maqsattar áleý­mettik-rýhanı ómirdi odan ári demokratııa­landyrýdy qajet etedi. Osyǵan oraı sessııada azamattyq qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý men damytý jóninde usynystar ázirleıtin respýblıkalyq turaqty keńes qurý jóninde sheshim qabyldandy. Assambleıa delegattary osymen birge ulttyq saıasatta Qazaqstannyń óz múddesi bola alaty­nyn málimdedi. Ultaralyq qatynastardy aıqyn­daý­dyń múldem daýsyz, barlyq elder úshin birdeı qolaıly úlgisi de, tájirıbesi de joq. Son­dyqtan búginde eshkim de basqa elderge ulttyq saıasattyń ózi tańdaǵan múddesin usyna almaıdy. Ár memlekettiń tarıhı-mádenı qalyptasý jolyna úılesimdi ultaralyq dara kózqarasy bolýǵa tıis. 2002 jyly izdeniske, saıası da, ekonomı­ka­lyq ta, rýhanı da jańǵyrýǵa baǵyttalǵan jigerli umtylysqa toly jyly qazaq eliniń qaı jaǵynan da kemeldene túskenin kóresiń. Osy kezeńde jaýapsyz qalǵan saýal joq, osydan eki-úsh jyl buryn múmkin emes bolyp kóringen murattar naqty qolǵa alynǵan, ulttyq ınnova­sııa­lyq damý joldaryna deıin oılastyrylǵan. Ǵylym men ekonomıkanyń úndesýine qol jetkizýge kirisippiz. Ǵalymdardyń aldyna kúrdeli mindetter qoıyldy. Endi irgeli zertteýlermen aınalysyp, ınnovasııa­lyq órkendeý baǵdarla­ma­syn dáıekti júzege asyrý júkteldi. Ulttyq ınnovasııalyq júıe, ınnovasııa­lyq beldeý, naryqtyq-ıntellektýaldyq menshik sekildi tyń uǵymdar ǵylymı aınalymǵa endi. Túıip aıtsaq, Qazaqstan 2002 jyly naryq dep atalatyn jarysý, jaǵalasý, básekelesý, talasý men tartysý jolyna túsip qana qoımaı, osy joıdasyz alamanda qamshy saldyrmaıtyn shaǵyna jetti. Bir sátke de aıaldaı almaıtyn taǵatsyz ýaqyt «tańǵy násip – táńirden» deıtin qazaqqa «osynaý alamanda tógil­gen terdiń dámi ashy, jemisi tátti» degizdi. Jyl­dan jyldyń moıyny ozyq bolýy dástúrge aınaldy. HHI ǵasyrdyń qazaqtyń juldyzy janatyn ǵasyry bolatyndyǵyna halyq kámil sendi. Aldan SMAIYL, QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.