Jylylyq pen sulýlyq merekesi

Táýbe, ǵasyrlar toǵysynda Saryarqanyń samaly ońynan soǵyp, zaman túzeldi. Túndigi bútin táýelsiz el boldyq, óz qolymyz óz aý­zy­myzǵa jetti. Bodan bolǵan kezderi kóz jazyp qalǵan ulttyq qundylyqtarymyz qaıta jań­ǵyryp, halyq ıgiligine qyzmet etýde. Sonaý 80-jyldardyń sońynda soltústikte aq qar, kók muzdyń ústinde tutanǵan alaýdaı – áz Naýryzben qaıta qaýyshqan halyqtyń da qýanyshy sheksiz edi. Qyzyljar óńirinde alty aı qys túsken qalyń qardyń kóbesi naýryzda erkin sógile qoımaıdy. Soǵan qaramastan, alǵash ret oblys ortalyǵynda, barlyq aýdandarda kıiz úıler tigilip, qazan kóterildi. Kóńil tolqydy, janarǵa jas úıirildi. Ol – qýa­nyshtyń kóz jasy! Halyq máre-sáre bolyp, bir-birine «Jyl basy qutty bol­syn!», «Aq mol bolsyn!» degen sııaqty, buryn til ushy­na jıi ilige bermeıtin aq tilekter arnady. Sodan beri bul óńirde de Naýryz merekesin jyl basy retinde dúr­ki­retip atap ótý dástúrge berik endi. Bul kúni elimizdiń bar­lyq eldi mekenderindegi sııaq­ty kóne Qy­­zyl­jar­dyń kóshe­leri­ne de ha­lyq sımaı ketedi. So­lardyń jaı­dary júz­deri, shat kúlkisi kóktemniń shýa­ǵy­men nurla­nyp, tabıǵat-ana erek­she eljireıdi. Osyndaı jylylyqtyń, sulýlyqtyń syryn qasıetti me­­rekeniń tarıhy men tabı­ǵa­ty­nan izdeý jón sııaqty. Ta­r­ıh qoınaýynan bizge jetken bir ańyzda Nuh paıǵam­bar­dyń kemesi Qazyǵurtqa kún men tún­niń teńesken ýa­qy­tynda ke­lip toqtaǵany aı­t­y­lady. Zert­teý­shiler Naý­ryz merekesi toı­lan­ǵaly 127 ǵasyr ótti degen derekti de joqqa shy­ǵar­maıdy. Uly Abaı­dyń «Ol kún­de Naý­ryz degen bir jaz­ǵyturym meı­­­ra­my bolyp, naý­ryznama qy­la­myz dep toı-tamasha qylady eken» deýi de, Naý­ryzdyń ta­myry tereńde jatqanyn ańǵartsa kerek. Qazaqtyń Naýryz kelgende erekshe qýa­nýy­nyń, shattanýynyń túp-tamyry qaıda jatyr? Maly men janyn saqtaǵan qazaq jyldyń tórt mezgilinde de aýa raıynyń qubylmaly minezin qalt jibermeı qadaǵalaǵan, bárine mán bergen, qys jeńil bolsa – qut, aýyr bolsa – jut bolatyndyǵyn eskergen. Ol tórt túlikti aman saqtaý úshin qysqy aıazda, aq tútek boranda kórmegendi kórip, malymen birge órip, jýan­nyń jińishkerer, jińishkeniń úziler shaǵynan sharýasyn kúızeltpeı, asharshylyqqa ushyra­maı, aman-esen ótýdi ańsaǵan. Sol kúnge jetken­de, árıne, erekshe qýanǵan. Sol sebepti Ulystyń uly kúni qazan toltyra as ázirlep, molshylyq bolýyn tilegen. О́kinishke oraı, kútpegen jerden osy qýa­nysh sap tyıyldy. Keńes úkimeti atalmysh merekeni ıslam dini týdyrǵan “kertartpa rá­sim­der” qataryna jatqyzyp, 1926 jyly resmı toılaýǵa tyıym saldy. Islam dini bul ólkege segizinshi ǵasyrdan ene bastaǵanyn, al Naýryz qazaq dalasynda odan buryn toı­lan­ǵanyn eskersek, bul qısynsyz, qııa­natty sheshim edi. Qazaqtyń aqıyq aqyny Maǵjan Ju­m­a­­baev ta osyny dátteıdi. «Qazaqtyń naýryzy – din meı­ramy emes, turmys meıramy, sharýa­shy­­lyq meıramy. Bul meıramdy durystap ótkizý kerek. Bul meıramdy turmyspen, ǵy­lymmen baıla­nys­tyryp, qoǵamǵa paıdaly ıgi is j­a­saıtyn, aýyl adamdaryn tap jigimen uıym­dastyratyn meıram etý kerek», – dep jazdy ol. Ataqty sóz zergeri Ǵabıt Músirepov óziniń kúndeliginde: «Qazaqtyń jyly naýryzdan bas­talady. Jyldyń basy jazǵyturǵy kún men túnniń teńelýinen bastalýy, árıne, durys. Bul – tabıǵattyń óziniń jańarýy, ósimdik te, jan-janýar da biri búrshik atyp, biri tóldep, ja­ńa­ryp, týyndy berip jatatyn kezi... Kún men tún­niń jazǵyturǵy jáne kúzgi teńeýlerinde qan­sha­ma mán, qandaı jón silteý jatyr deseńizshi! Týar kez, óser kez, kóbeıer kez, tozar kez, eskirer kez desip turǵan joq pa?!» – deıdi. Naýryzǵa qa­tysty oılaryn Ǵabeń kúndeligine 1926 jyldan keıin túsirgen sııaqty. О́ıtkeni, ol «ozyq» el­der­diń jyl basyn qańtardan bastaýynda esh­qan­daı ǵylymı aqtaý joq, kúshtiń eriksiz kóndirýi ǵana bar», – dep qynjylys bildire kelip: «Adam balasy bir kezde óz qylyǵyna ózi ádilet joly­men qarap, ǵylymǵa dál súıengen kezde, bul máselege bir oralmaı qoımasqa kerek», – depti. Jazýshynyń kóre­gen­digine bas ıesiń. Naýryzdyń tabıǵaty izgilikke, birlikke, meıirimdilikke, bir sózben aıt­qan­da, tek jaqsylyqqa negizdelgen.Sodan da, Naý­ryz biz­diń eli­miz­de jyl basy ǵana emes, bere­ke-bir­liktiń, qa­ıy­rym­dy­lyq pen iz­gi­liktiń merekesi retinde toı­lanyp keledi. Bul kúni úlken bolsyn, kishi bol­syn, kóshege shyǵyp, kóńildi oıyn-saýyq­tarǵa qa­ty­sady. Mereke baǵ­dar­la­ma­sy sheń­berin­de túrli saıystar uıym­das­tyrylyp, arnaıy qurylǵan sahnalardan án men jyr tógiledi. Ár úıde qazan kóterilip, Naýryz kóje pisiriledi. Naýryz das­tarhany basqa da ta­ǵam­darǵa tolady. Bir qýanarlyǵy, sońǵy kezde adal asqa araq-sharapty aralastyrmaýǵa kóp kóńil bólinýde. Ol da tegin emes. Naýryz merekesi kúnderi sharap ishý, renjisý sııaqty jaǵymsyz ádetterge ejelden qatty tyıym salynǵan. Joǵaryda Naýryzdyń saltymyzǵa qaıta ora­lýy­na ult janashyrlarynyń kóp eńbek sińir­ge­nin aıttyq. Solardyń biri – Soltústik Qazaqstan oblysynyń Qyzyljar aýdanynda turatyn Sa­qyp Qusaıynova. Ol jylda Naýryz toıynyń bel ortasynda júredi. Elimizdiń isker áıelderi­niń sezine bir emes, birneshe ret qatysqan oımaq sheberi, qazaqtyń qolónerin dáriptep, jas urpaqty qasterli qundylyqtarǵa baýlyp júrgen Saqyp Raqymjanqyzy Naýryzdy naǵyz halyq­tyq mereke dep biledi. «Naýryzdyń sáni, áni qazaqtyń bo­ıyn­daǵy asyl qasıetterden kórinis beredi. Onyń áli ashylmaǵan múmkindikteri mol. Máselen, Naý­ryzǵa qatysty paıda bolǵan Naýryznama, Naý­ryz­kóje, Naýryz toıy, Naýryz jyry sııaqty ataý­lardyń báriniń de astarynda úlken oı, ma­ǵy­na jatyr, osyny jastarǵa jetkizýimiz kerek», – deıdi ol. ...Jaqynda aýylǵa baryp qaıttym. Qoı qoz­dap, qora shýǵa tolyp, mal tóldep jatyr eken. Dı­qan­dar egis qamyna kirisip ketken. Al balalar kóktem qusy – Naýryzdekti asyǵa kútip júr. Keshikpeı olar da keledi. Osylaı Naýryz qaıta oralǵaly Qyzyljarǵa da kóktem erte keletin boldy. Jarasbaı SÚLEIMENOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.