«Qara qurlyq» qasireti

Memleket basshysynyń Qazaq­stannyń BUU Qaýipsizdik Keńe­si­niń turaqty emes múshesi retinde ókilettiginiń bastalýyna oraı, Uıym­nyń Qaýipsizdik Keńesine Saıası úndeýinde atalǵan jeti basym baǵyttyń biri – Afrıka qur­ly­ǵynda beıbitshilikti qalpyna keltirý máselesi kóterilip otyr. «Qara qurlyq» atanǵan Afrıkada turatyn halyqtyń sany 700 mıllıonnan asady. Ondaǵy halyqtyń násildik, tildik jáne ulttyq quramy óte kúrdeli bolyp keledi. Keıbir derekterge qaraǵanda, qurlyqtaǵy 55 memlekette 700-ge jýyq jergilikti til bar eken. Tabıǵaty qataldaý bolǵanymen, onda jerasty qazba baılyqtary mol. Biraq, qurlyqtaǵy elder halyqtarynyń kópshiligi kedeı turady. Azyq-túlik tapshylyǵyn kórip otyrǵandar da az emes. Onyń eń basty sebebi, túrli jaǵdaılarǵa baılanysty birqatar elder arasynda, sondaı-aq, keıbir memleketterdiń ózderiniń ishindegi alaýyzdyq saldarynan týyndaǵan qarýly qaqtyǵystarda jatyr. Osy qaqtyǵystardyń kesiri beıbit turǵyndarǵa tııýde, zardap shegip jatqandar da solar. Bir mysal kel­tireıik, ótken jyldyń shildesinde Oń­tústik Sýdan astanasy – Djýba qala­syn­da úkimet jasaǵy men eldiń vıse-pre­zıdentiniń jaqtastary arasynda bolǵan teketiresten 300-ge jýyq adam qaza tapty. Olardyń kópshiligi – beıbit turǵyndar. Adam ólimine soqtyrǵan jan­jaldar órship bara jatqandyqtan, bul eldiń aýmaǵyna BUU bitimgershilik mıs­sııasynyń 12 myń jaýyngeri qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý úshin kirgizildi. Elbasymyz óziniń Saıası úndeýinde Afrıkada tolyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti iske asyrmaıynsha, ornyqty jahandyq beıbitshilikke qol jetkizý múmkin emestigin atap ótti. Ras, HH ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary men HHI ǵasyrdyń basynda Afrıka qurlyǵynda uzaq jyldardy qamtyǵan birqatar qarýly qaqtyǵystar rettelgen de edi. Bul máselede Mysyrdyń sol kez­degi basshylyǵy belsendi dıplo­ma­tııalyq jumystar júrgizgenin atap ótken jón. Sodan bergi ýaqytta Afrıka múıizi atalatyn Efıopııa, Erıtreıa, Djı­býtı jáne Somalı aımaǵyndaǵy qarý­ly qaqtyǵystardy retteý erekshe ma­ńyzdy máselelerdiń biri bolyp keledi. Bizdiń elimiz Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes músheligi barysynda Aýǵanstan máse­le­leri, DAISh jáne «Ál-Qaıda» terror­lyq uıymdaryna qarsy kúresti úıles­tirý komıtetterimen qatar, Somalı/Erıtreıa jónindegi komıtetke de jetek­shilik etedi. Osy úsh komıtet te Uıym­daǵy eń mańyzdy qurylymdar sanalady. Atalǵan qurylymdardyń ataý­lary kórsetip turǵandaı, búginde Aýǵan­stan­da­ǵy saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrý, álemdik qoǵamdastyqty alań­datyp otyrǵan halyqaralyq ter­rorlyq uıymdarmen kúres jáne Afrıka qurlyǵynda beıbitshilikti ornyqtyrý eń ózekti ári asa ótkir máseleler bolyp otyr. «Qazaqstan Afrıka odaǵynyń baıqaýshy eli jáne Qaýipsizdik Keńesiniń Somalı/Erıtreıa jónindegi komıtetiniń tóraǵasy retinde, – dep atap ótken Memleket basshysy osyǵan baılanysty óziniń Saıası ún­deýinde,  – Afrıka múıizi óńiri men bú­kil kontınentte ulttyq tatýlasý ári beı­bitshilikti qalpyna keltirý boıynsha ha­lyqaralyq kúsh-jigerge úles qosatyn bolady». Jalpy, «Qara qurlyq» elderi ózderinde jáne álemde beıbitshilik pen qaýipsizdiktiń saltanat qurýyna múddelilik tanytyp-aq keledi. О́kinishke qaraı, oǵan keıbir syrtqy kúshter men elishilik alaýyzdyq, jekelegen elder arasyndaǵy jerge qatysty daýlar, sondaı-aq ultqa, dinge bólinýshilik kedergi keltirýde. Elimiz atalǵan osy problemalardyń sheshilýine yqpal etetini kúmán týdyrmasa kerek. О́ıtkeni, Qazaqstannyń bul máselelerde ózindik tájirıbesi jetkilikti, saıası ustanymy aıqyn, dıplomatııalyq áleýeti joǵary. Afrıkadaǵy memleketter qurlyqty ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınaldyrýdaǵy ómirsheń isimen de erekshelenedi. Mysyrdyń bastamasymen 1996 jyldyń sáýirinde qurlyqtyń 49 eli Afrıka qurlyǵyn ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınaldyrý týraly shartqa qol qoıǵan edi. Bul qujatta ıadrolyq qarýdy óndirýge, saqtaýǵa, synaýǵa jáne ıadrolyq qaldyqtardy jerge kómýge ty­ıym salý jaǵy da qarastyrylǵan. Elimizdiń Afrıka odaǵy elderimen qatynastardy keńeıtý máselesi Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda da kórsetilgen. Onda Qazaqstannyń Afrıka qurlyǵy elderimen qatynastar­dyń geografııasyn keńeıtýge, onyń ishinde Afrıka odaǵy qyzmetiniń sheń­berinde olarmen saıası jáne ekono­mıkalyq yntymaqtastyqty damytýǵa basym kóńil bólinetindigi atalǵan. Búginde bul qurlyqta «Afrıka odaǵy-2063» strategııasy júzege asyrylyp jatyr. Sarapshylardyń pikirinshe, osy strategııa men «Qazaqstan-2050» Strategııasy arasynda uqsastyqtar bar. Al Afrıka elderi úshin qazirgi kezdegi eń bastysy – áleýmettik-ekonomıkalyq damý, daý-janjaldardy aımaqtyq deńgeıde sheshe bilý jáne ózge qurlyq elderimen qatynastar ornatý. Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»