Et jeýge de ep kerek

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń boljaýynsha, aldaǵy qyryq jylda adamzattyń tamaqqa degen suranysy eki ese artady. Buǵan birinshi kezekte álem boıynsha halyq sanynyń ósýi jáne kóptegen elderde halyq jaǵdaıynyń jaqsarýy sebepker bolady. Atalǵan uıymnyń sarapshylary osy jaǵdaıǵa oraı adamzattyń, ásirese, etke degen suranysyn qanaǵattandyrý qıynǵa túsetindigin aıtyp otyr. Bul boljammen osy máselede bilikti basqa da halyqaralyq uıymdar kelisip otyr. Máselen, BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń mamandary 2050 jylǵa deıin-aq adamzattyń etke degen suranysynyń eki ese ósetindigin málimdegen. Mamandar qazirdiń ózinde Jer sharyndaǵy aýyl sharýashylyǵyna jaramdy jerlerdiń 70 paıyzyn mal sharýashylyǵy jaılap otyrǵandyǵyn eske sala kele keleshekte et suranysyn qamtamasyz etýdiń óte qıynǵa soǵatyndyǵyn, óıtkeni jańa jaıylymdyqtardyń qalmaǵandyǵyn, sondyqtan aldaǵy ýaqyttary et baǵasynyń sharyqtaı ósýi múmkin ekendigin eskertken. Osy jaǵdaıǵa oraı atalǵan uıymnyń sarapshysy Hennıng Shtaınfeld iri qaranyń etin «bolashaqtyń ýyldyryǵy» dep ataǵan. Bul jerde sarapshynyń nege sıyr etine ekpin túsirip otyrǵany túsinikti bolsa kerek. О́ıtkeni sıyr etin álemniń kóptegen halyqtary tutynady. Aldaǵy ýaqytta álemde et tapshylyǵynyń ornaýy múmkin ekendigin eskere otyryp, amerıkalyq ModernMeadow kompanııasy mal eti men tabıǵı terini ındýstrııa jolymen ázirleýdiń tehnologııasyn oılap tapqan. Mundaı et pen terini ázirleý úderisi birneshe kezeńnen turady. Eń aldymen, ǵalymdar men mamandar donor maldardan mıllıondaǵan kletkalardy bólip alady. Olardyń ózi kádimgi maldar nemese terisi úshin jıi óltirilip jatatyn ekzotıkalyq janýarlar bolýy múmkin. Alynǵan kletkalar bıoreaktorlarda kóbeıtiledi. Munan keıingi kezeńde kletkalar boıyndaǵy qorektik suıyqtardan ajyratylyp baryp, bir massaǵa biriktiriledi. Odan keıin 3D bıoprınteriniń kómegimen qabattastyrylady. Bul biriktirilgen kletka qabattary qaıtadan bıoreaktorǵa ornalastyrylyp ósiriledi. Teri kletkalary kollagendi talshyqtardy qalyptastyryp, et kletkalary naǵyz bulshyq et jipshelerin quraıtyn bolady. Bul úderiske birneshe apta qajet. Munan keıin jasandy jolmen alynǵan bulshyq et pen maı taǵam ázirleý úshin qoldanylsa, al terilerden kıim, aıaqkıim, sómkeler ázirlenedi. Kompanııa mamandarynyń aıtýynsha, qazirgi tabıǵı jolmen mal ósirýge qaraǵanda 3D prınteri arqyly et óndirýge qýat kózi úsh ese, sý 10 ese az jumsalady, aýanyń lastanýy 20 ese azaıady. Onyń ústine, paıdalanylatyn jer kólemi 100 esege jýyq qysqara túsedi. Bylaısha aıtqanda, jaıylym qajet bolmaıdy. Tek jasandy jolmen ónim alatyn zaýytty ornatýǵa ǵana jer bólinedi. Mamandardyń pikirinshe, mundaı jolmen et óndirý úshin áli talaı ýaqyt kerek. Onyń ústine, jasandy etti adamzat qalaı qabyldamaq? Ol aǵzaǵa qalaı áser etetin bolady? Bul jaǵy áli belgisiz. Onyń ústine, álemde jasandy et paıda bolǵan kezde tabıǵı jolmen alynǵan ettiń baǵasy sharyqtaı kóteriledi degen boljam bar. Shamasy, Hennıng Shtaınfeldtiń sıyr etin «bolashaqtyń ýyldyryǵy» dep baǵalaýy da osydan bolsa kerek. Mine, osy boljamdar bizdiń Qazaqstannyń oń jambasyna dóp keletindeı. Bizde bos jatqan jaıylymdyqtar jetedi. Mal sanyn eseleı arttyrýdyń múmkindikteri bar. Onyń ústine, et baǵasy da jyldan jylǵa kóterilip keledi. Máselen, Astananyń irgesindegi «Altyn taǵa» mal bazarynda byltyr taılar 180-200 myń teńgege baǵalansa, bıyl 250 myń teńgeden kem túspeı tur. Oılap qarasańyz, endigi ýaqyttary et jeýge de ep qajet bolatyn sekildi. Memleket sońǵy jyldardan beri mal sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe ekpin túsirýde. Osy úshin sýbsıdııalardyń kóptegen túri belgilendi. Álemde jáne óz elimizdiń ishinde júrip jatqan osy ózgeristerdiń barlyǵy azyq-túlik salasyndaǵy bilikti halyqaralyq uıymdardyń et máselesindegi jasap otyrǵan boljamdaryna aldyn-ala daıyndyqtyń belgisi ispetti. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»