Japondar

Siz bul maqalany qalaıda oqyp shyǵasyz dep oılaımyz. Másele jaryqqa shyǵa bastaǵanyna on jylǵa jýyqtap, búginde bas basylym brendteriniń birine aınalǵan  «Álemge áıgili...»  aıdarynyń gazet betinde birazdan beri kórinbeı ketkeninde de emes. Másele maqalanyń taqyrybynda. Japon ultyna arnalǵanynda. Japonııa taqyrybyna qyzyǵýshylyq qaı kezde de, qaı elde de bolǵan, bar, bola da beredi. Halqynyń tyǵyzdyǵy (125 mıllıon adam ondaǵy ár sharshy shaqyrymǵa 300 kisiden keledi), turǵyndarynyń ortasha ómir súrý jasy  (80 jastan asady), ýrbanızasııa qarqyny (el halqynyń 76 paıyzy – qalalyqtar), bir qala turǵyndarynyń sany (Tokıo aglomerasııasynda – 18,8 mıllıon) jóninen álemde aldyna eshkimdi salmaıtyn, ulttyq birtektiligi qaıran qaldyratyn (eldegi jurttyń 99 paıyzy – japondar),  kúni keshege deıin ekonomıkalyq qýaty boıynsha jer jahandaǵy ekinshi oryndy ıelenip kelgen (2010 jyly bulardy Qytaı basyp ozdy), al taýarlarynyń sapasymen eshqandaı el talasqa túse almaıtyn Japonııa adamzattyq fenomender qataryna qosylatyny kúmánsiz. Alaıda, dál qazir Japonııa ataýy basqa sebeppen aýyzdan túspeı turǵany  taǵy belgili. 2011 jylǵy 11 naýryzda Japonııada kúshi Rıhter baǵany boıynsha 8,9 ball jer silkinisi boldy. Bul zilzalaǵa tikeleı kýá bolý turmaq, ony teledıdardan kórýdiń ózi qorqynyshty. Muhıt jaqtan jetken taýdaı alyp tolqyn jolyndaǵynyń bárin jaıpap barady, bir úıdi qopara kótere aparyp bir úıge soǵa salady, kemeler bala oıynshyǵyndaı jaǵalaýǵa laqtyrylǵan, júzdegen adamdar sol arasatta ajal qushyp jatyr... Keshegi, 24 naýryz­daǵy Internet málimetteri boıynsha bul elde zilzaladan qaza tapqandar men izsiz-túzsiz ketkender sany 20 myńnan asty dep shamalanyp, apat Japonııa ekonomıkasyn 5 jylǵa keri serpip áketti delinip júr. Búkilálemdik bank jer silkinisi men sýnamıden kelgen zardapty 235 mıllıard dollarǵa baǵalap otyr. Eldi tolyq qalpyna keltirýge kem qoıǵanda bes jyl qajet bolady dep boljaldanýda. Japonııa bul kúnderi alapat jer silkinisi men ǵarasat sýnamıdi ǵana emes, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi eń orasan tragedııany da bastan keshýde. Másele Honsıý aralynyń apatqa ushyraǵan aımaǵynda «Fýkýsıma-1», «Fýkýsıma-2», «Onagava» atom elektr stansa­larynyń birneshe energııa blogy zaqymdanyp, aýaǵa radıasııa taraýyna baıla­nysty tipti ýshyǵyp tur. Aldyńǵy kúni, ıaǵnı jeksenbide «Evronıýs» Tokıodaǵy sý tazartatyn qurylymdardyń birinde radıoaktıvti ıodtyń tıisti mólsherden anaǵurlym asyp ketkenin aıtty. Keshe, beısenbide qalada sý tapshylyǵy bastalǵanyn habarlady. Oǵan Fýkýsıma prefektýrasynan jetkizilgen kókónisterdiń 11 túrinen sezıı men ıodtyń radıoaktıvti ızotoptary tıisti deńgeıden 164 ese artyq bolyp shyqqanyn taǵy qosyp qoıdy.  Muhıttyń 10 myń metr tereńdiginen bas­talyp, epısentrinde jer qyrtystarynyń soqtyǵysýyn týyndatqan bul zilzala jumyr Jerdi jyljytyp jiberdi! Iá, geofızıkter  men výlkanologtar Japonııadaǵy silkinis Jer ósin shamamen 10 santımetrge aýytqytty dep otyr. Jerdiń ózi úshin bul onsha teris te bolmaı tur. О́tken jyldyń aqpanyndaǵy Chılı zilzalasy Jer ósin 8 santımetrge jyljytqan. Biraq, basqa baǵytqa jyljytqan. Endi Jer ósi qalpyna kelýge jaqyndady. Arhıpelagtyń ózi 5 metrge aýytqyǵan dep jatyr mamandar. Aqyry qazymyrlanyp sóılegen soń, Japonııa zil­zalasy Chılı zilzalasynan keıin 1,26 mıkrosekýndqa qysqarǵan táýlikti óz ólshemine qaıta keltirgenin de aıtalyq. Mıkrosekýnd – sekýndtyń myńnan bir bóligi ǵoı dersiz. Sonda da. Qysqarǵannyń qaı-qaısysy da jaqsy emes. Munyń bárin siz kúnde teledıdardan kórip, radıodan estip, gazetten oqyp jatyrsyz. Jurttyń bári qazir Fýkýsımadaǵy AES-terdiń reaktory jarylmaýyn, ekinshi Chernobyl qaıtalanbaýyn tilep, janyn shúberekke túıip otyr. Búkil álem japon jerine kómek qolyn sozýda. Olardyń ishinde Qazaqstan da bar. Biz de tym bolmasa sóz kómegimiz tısin dep myna maqalany jazýǵa otyrdyq. Bizdiń búgingi aıtpaǵymyz – japondardyń ulttyq sıpaty. Eldiń Fýdzııama sııaqty qasıetti taýy, Tokıodaı ǵajap qalasy, basqa da keremetteri týraly, buıyrtsa, aldaǵy kezde qalam terbeı jatarmyz. Japonııa tragedııasy japon halqynyń ult retindegi ulylyǵyn taǵy bir ret tanytyp otyr. Osyndaı sumdyqtyń tusynda da úreıge, dúrbeleńge boı aldyrmaıtyn, búkil halyqtyq qaıǵyǵa ár adam ishten tyna kúızeletin, aıazdy kúnderdegi uzynnan uzaq tamaq kezeginde júıkesin juqartpaıtyn, tártip buzbaıtyn, zilzala bolǵaly bergi jarty aıdyń ishinde bir de bir tonaýshylyq-talaýshylyq oqıǵasy boı kórsetpegen bul qandaı ult? Ár jer-ár jerden oqyǵan-toqyǵanymyz bar, japon jerine birneshe ret jolymyz túskende kórgen-bilgenimiz bar, solardyń bárin jınaqtap, osy jónindegi oılarymyzdy ortaǵa salyp kóreıik.

Saýytbek ABDRAHMANOV.

1995 jyldyń kúzinde biz Fýkýokada ótken Búkilálemdik ýnıversıadaǵa Qazaqstan komandasyn delegasııa jetekshisi laýazymymen bastap barǵan edik. Apparatta Ishki saıasat bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary kezimiz. Sol kezdegi Vıse-premer Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń: «Abaı toıyna bir adamdaı eńbegiń sińdi. Sol úshin seni jarty aıǵa Japonııaǵa demalysqa jibermekshimiz», degeni este. Demalysqa degeni, árıne, ázili ǵoı, uıymdastyrý ja­ǵyn bylaı qoıǵanda, kileń jastyq jeligi  ba­syl­maǵan stýdent sportshylardan quralǵan komandany alystaǵy elge alyp baryp, alyp qaıtýdyń ózi ońaı emestigi belgili. Áıtse de, ýnıversıada bir bastalyp ketken soń jarystar óz yrǵaǵymen ótip jatady eken, sporttyq kórsetkishter jaǵyna tolyq jaýap beretin bas jattyqtyrýshy, kezindegi ataqty voleı­bolshy Zańǵar Járkeshevke senip alǵan soń eki-úsh kúnnen keıin-aq qalany ǵana emes, eldi de birshama aralaýǵa múmkindik týdy. Sondaǵy jarty aıdyń ishin­de  kólikpen barýǵa bolatyn biraz jerdi aralap, delegasııa jetekshisi retinde arnaıy bekitilgen aýdarmashynyń kómegimen biraz adammen sóılesip te qaıtqanbyz. Shardaralyq bir jigit Nagasakı qala­syn­da dárigerlikke oqyp júr eken, sol qonaqqa sha­qyryp, ustazdarymen de ábden áńgimeleskenbiz. Ýnıversıadanyń ashylý saltanatynda Japonııa tarıhy bı tilimen beıneli aıtylyp shyqty. Aralǵa kemelerden túsip jatqan adamdar, olardyń jergilikti turǵyndarmen áýeli qatý kelip, keıinnen tatý bolyp aralasyp-quralasýy kórsetildi. Japonııanyń ejelgi turǵyndary sanalatyn aındar búginde nebári 20 myń adam shamasynda. Sonda qazir el halqynyń 99 paıyzyn qurap otyrǵan japondardyń ózderiniń ata-babalary qaıdan kelgen? Bul suraqqa jaýapty Japonııa týraly kitaptardan taba qoımaısyz. «Etnıcheskaıa prınadlejnost drevneıshego naselenııa arhıpelaga eshe ne okonchatelno vyıasnena», dep óte shyǵady. Olardaǵy «Vajneıshıe daty» degen tustan ári barsa «300 g. do n. e. – Immıgrasııa ız materıkovoı Azıı» degendi ǵana (Merı Merreı Bosrok, «Azııa», M., 2007, 371-bet) oqısyz. Áıtpese ol da joq. «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasynda: «Japon araldaryna adamdar birshama kesh qonystanǵan. Ǵalymdar munda eń al­ǵash qazirgi aındardyń atalary, onan keıin ońtús­tikten ındonezııalyq toptar tilinde sóıleıtin taıpalar, al b.z.b. 4-3 ǵasyrlarda Ońtústik Koreıadan taıpalar keldi dep esepteıdi» (3-tom, 568-bet), delingen. Bizdiń bir baıqaǵanymyz, japondardyń ózi osy taqyrypty qaýzaı berýge onsha qumar emes. Munyń bári este joq eski zamandaǵy oqıǵalar ǵoı degenmen, el halqynyń áý basta syrttan kelgenin aıta berý memlekettik ıdeologııaǵa onsha úılese bermeıtin bolsa kerek. «Syrttan kelgen» demekshi, Japonııa ataýynyń ózi  de syrttan qoıylǵan. Marko Polonyń ana jyly «Mektep» baspasynan jaryq kórgen kitabyndaǵy («Knıga o raznoobrazıı mıra», A., 2004) «Zdes opısyvaetsıa ostrov Chıpıngý» degen taraýdan Japonııa týraly oqısyz. Avtor aral atyn estilýi boıynsha jaza salǵan. Durysy – «jı-ben-go» degen úsh ıeroglıf. Maǵynasy – kún – túbir – el. Qazaqylaý etip jatyqtaý qaıyrsaq, «kún shy­ǵatyn el» bolady. «Jı-ben» ıeroglıfteri Ońtús­tik Qytaı dıalektisinde «ıa-pon» dep aıtylady, al japonsha «nıppon» dep oqylady eken. Eldiń qazirgi resmı aty osy – Nıppon. Marko Polo zamanynan beri japon memleketiniń burynǵy Iаmato ataýy Iаponııa bolyp ózgergen. Qazaqtyń jalpaq tilmen «japon» dep júrgeni qaıta «jı-benge» jaqynyraq  sııaqty... Sonymen, bulardyń arǵy babalary osyndaǵy araldarǵa (uzyn sany 4 myńǵa jýyqtaıdy, negizgi irileri tórteý – Hokkaıdo, Honsıý, Sıkoký, Kıýsıý) syrt­tan keldi dedik. Qaıdan kelgenin biz anyqtaı almaspyz. Japondardyń materıktik Azııadan alyp qalǵan (bálkim, alyp kelgen) merekeleriniń biri – Kók­temgi teńesý kúni. Memlekettik merekeler qa­tarynda, 21 naýryzda atalady. Kádimgi ózimizdiń Naý­ry­zymyz sııaqty. «Álemge áıgili» aıdarynyń aıa­synda jarııalanǵan Koreıa týraly maqalamyzda («EQ», 2010, 30 sáýir) olardyń ózderi arǵy baba­laryn Altaıdan taratatynyn aıtqanbyz. Koreıler men japondardyń tarıhı tamyrlastyǵy talas týdyrmaıdy. Biz bul arada olardyń aralǵa kelgenin aıtqaly otyrmyz. Halyq taǵdyryn tarıh qalyp­tas­tyrady deıdi. Bizdińshe, tarıhtan da buryn geografııa kóbirek qalyptastyratyn sııaqty. Japonııanyń arǵy-bergi tarıhyndaǵy eń basty oqıǵalar da, el retindegi eń basty sıpattary da aldymen onyń geo­gra­fııalyq ornalasýyna baılanysty ekeni daýsyz. Ádet­te Japonııa men Anglııanyń ózindik dara bitimin olardyń araldaǵy memleketter ekendigimen túsin­dirip jatamyz. Al sol eki el týraly jazǵan «Vetka sakýry» jáne «Kornı dýba» atty kitaptary úshin kezinde KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵan tamasha pýblısıst Vsevolod Ovchınnıkov bylaı deıdi: «Tań shapaǵy elin Azııa materıginen bólip jatqan Koreı buǵazy La-Manshtan shamamen alty esedeı úlken. Erte zamandaǵy basqynshylar úshin bul óte eleýli bóget bolatyn. Sol bóget qorshap turǵan Japonııany jatjurttyq áskerler eshqashan basyp ala almaǵan». Muny biz Qubylaı hannyń eki joryǵynan da kóremiz. Qytaıdy bılep turǵan Qubylaı  japon jerin jaýlaýǵa aldymen 1274 jyly attanǵan. Kúshti daýyl kemelerin jaǵalaýǵa jaqyndatpaı qoıǵan soń keri qaıtqan. Ekinshi joryǵyna jyldar boıy da­ıyn­dalǵan. Júzdegen kemeler turǵyzǵan. Myń­daǵan jaýynger teńizshiler daıyndaǵan. Aqyry 1281 jy­ly joryqqa shyqqan. Qubylaı flotılııasy aralǵa jaqyn qalǵan kezde japon jaǵalaýy jaǵynan adam aıtqysyz alapat daýyl soǵady. Sol daýyl Qubylaı kemelerin qańbaqtaı úıirip, birin de qaldyrmaı túgel sýǵa batyrady. Japondar sol jeldi Ka­mı­kadze, ıaǵnı Jaratqan jibergen jel ataıdy. Aral japondardy jat­­jurttyqtardyń jaýlap alýynan da, olardyń dúnıetanymdyq, senim-nanymdyq áser-yqpal­da­rynan da ǵasyrlar bo­ıy qorǵap turdy. Mar­ko Po­lonyń: «Ostrov Chıpıngý – na vostoke, v otkrytom more; do nego ot materıka tysıacha pıatsot mıl. Ostrov ochen velık; jıtelı bely, krasıvy ı ýchtıvy; onı ıdolopoklonnıkı, nezavısımy, nıkomý ne podchınıaıýtsıa», dep jazatyny bar. Rasynda da, 1945 jylǵa deıin Japonııa eshkimnen jeńilip kórmegen. Ony aıtasyz, Meıdzı restavrasııasynan (1868-1912) keıin elde jappaı jańǵyrý júrip, japon-qytaı soǵysynan soń Japonııanyń Koreıa­ǵa tolyq bılik júrgi­ze­tini, Qytaıdyń bularǵa Taıvandy basy bútin berip qoıatyny da bar. Odan keıingi orys-japon soǵy­sy­nyń qalaı aıaqtalǵanyn, ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldaryndaǵy uly ekonomıkalyq kúıze­lis­ten keıin eldegi ókimet basyna ultshyldyq baǵyttaǵy mılıtarıster kelip, japondardyń Manchjýrııaǵa basyp kirgenin, Qytaı jeriniń basym bóligin, Koreıa men Taıvandy okkýpasııalap alǵanyn ózińiz jaqsy bilesiz. Sol kezde ǵoı Muhtar Áýezovtiń 1918 jyly «Iаpo­nııa» degen maqala jazatyny, alash balasyna bul eldi: «Sol talaptyń osyndaı jemisi ár júrekti osyndaı bolsam dep úmittendirip, ekpin, jiger berip, talpyntatyn tarıh júzindegi úlgisi mol bir sabaq», dep: «Osymen bul kúnde Iаponııa týra kúsheıý jo­lyn­da, ylǵı iske jaralǵan halyq boldy. Iаponııa halqy – taramys jigerli, zeıindi jurt», dep úlgi etetini. Olardyń osylaı qalyptasýyna eldiń aralda ornalasýy da, sol araldyń ylǵı da bir qaýip-qaterden kóz ashqyzbaıtyn meken bolyp shyǵýy qatar áser etken. Geologııalyq turǵydan Japonııa aral­dary – jas araldar. Mundaǵy jer bederi áli de qa­lyptasý kezeńinde. Kúshi álsiz jer silkiný de­genderińiz munda kún saıyn derlik bolyp jatady, onyń kóbin jurt eleı de bermeıdi. Japonııada jyl ishinde ortasha alǵanda bir jarym myńdaı jer silkinisi tirkeledi. Shamamen ár ǵasyr saıyn qaıtalanyp turatyn sum­dyq zilzalalardyń jóni basqa. Aıtqan­daı, keshegi sumdyqtarǵa qarap otyryp, «Myna ja­pon­­dardyń ózi zilzalaǵa eshqandaı qaıran qyla al­mady ǵoı, bulardy ósken jurt, myqty memleket deı­tini qaıda?» deı qalýdyń tipti de jóni joq. Birinshiden, osyndaı kúshti zilzaladan úıler qıraǵan joq. Úıler sýnamı tol­qy­nynan qırady. Ekinshiden, Japonııa – qazirshe jer silkiný qaýpin aldyn ala eskertý júıesi jasalǵan álemdegi jalǵyz el. Sol júıeniń arqasynda sanaýly mınótter ishinde jaǵa­laý­daǵy qalanyń júzdegen myń adamdary bıikteý jerlerge júgirip shyǵyp úlgerdi. Sýnamı qur­ban­darynyń kóbi – shapshań qozǵala almaǵan qart adamdar. Jalpy, Japonııa – qartaıyp bara jatqan memleket. Bala týý kórsetkishi osy deń­geıde saqtalar bolsa, 2050 jylǵa deıin el halqy qazirgisiniń shırek bó­ligine kemıdi. Zilzala men sýnamıden ajal qush­qan­dardyń salys­tyr­maly túrde alǵanda az bolýy japondardyń mektepte, jumys ornynda jyldar boıy apatty jaǵdaıda áreket etýge jattyqqanynyń arqasy. Áıtpese, sý tú­gel­deı basyp ketken mıllıonnan astam turǵyny bar qaladan qaryq bo­l­ǵan­dar­dyń sany júz myńdap sa­nalýy múmkin edi. 1923 jylǵy Kanto zilzalasynda birneshe sekýndtyń ishinde 254 myń úı qırap túsken, 150 myń adam qaza taýyp, 3,5 mıllıon adam bas­pa­na­syz qalǵan. Sol jıyr­masynshy jyldarda Japonııada bolyp qaıt­qan orys jazýshysy Borıs Pılnıak: «Japonnyń búkil tirligi jer silkinýge tirelip tur. Jer silkiný japon halqyn dúnıe-múlik aldyndaǵy táýel­siz­dik­ten qut­qa­ryp, olardyń ómirinen zat ataýlyny alyp tastady: halyqtyń psıhologııasy ony laqtyryp jiberdi... Japonnyń materıaldyq máde­nıeti erik-jigerge, japon halqynyń jumylǵan júı­ke­sine jıyldy», dep jazǵan. Kóship-qonyp júrgen sha­ǵyn­da bizdiń qazaq ta dúnıe-múlik degenińdi jınaı bermeıtin edi ǵoı. Quryp ketedi-aý, kózi joǵalady-aý degen oıdyń ózi japondardy zat ataýlyǵa basqasha qaraýǵa máj­búr­leıtini máseleniń bergi jaǵy. 1995 jyly barǵa­ny­myzda Nagasakıde bir japon otba­syn­da qonaqta bol­ǵanymyz bar. Professor turatyn úıdiń tarlyǵyna bir tań qaldyq, úıde eshteńe joq­ty­ǵyna eki tań qal­dyq. Bári tatamıde jatady eken. Kórpe jııatyn bir shkaf, kıim iletin bir shkaftan basqa dáneńe kózge túse qoımady. Tamaq ústeliniń ózi kádimgi bizdiń alasa jozymyz, as iship bolǵan soń ony qabyrǵaǵa súıeı salady. Jetpisinshi jylda­ryn­da barǵan japon sapa­rynan «Tyraý-tyraý tyr­nalar» atty tamasha kitap jazyp qaıtqan Ábish Kekil­baev­tyń: «Bólmege engen soń shypta tatamıdiń ústindegi tórt buryshty jińish­ke stoldyń qasyndaǵy ala­qan­daı-alaqandaı shúberek bóstekke otyrasyz. Uıatqa qalǵyńyz kelmese, aıaǵy­ńyzdy kósilip, ne bir jaǵyńyzǵa jantaıyp sulaı ket­peńiz, salmaǵyńyzdy eki tizeńizge salyp, júginip oty­ryńyz. Sál ǵana shy­da­sańyz, japondar sheteldikterdi kóp azapqa salmaı, amandyq-saýlyq surasqannan keıin óz qola­ıy­ńyzǵa qaraı otyrýyńyzǵa ruqsat etedi. Japondar óz úıine qonaq shaqyra bermeıdi, álgindeı aıadaı ból­me­de kóp qonaqtyń báribir jaıy tabyl­maı­dy», deıtini sodan. Ábekeńniń: «Qazaqtan keıingi amandyq-saý­lyqty uzaq surasatyn halyq japondar ma dep qal­dym. Qazaq­tardyń shurqyrasa amanda­sýynyń syry keń dalada arasy alshaq-alshaq otyryp, jıyn-toıda, ne mal joǵaltyp, jolaýshy ketip bara jatyp kezdespese, bir-birimen kóp jolyǵa bermeıtin sırek ushy­rasýda jatsa, al japondardyń uzaq aman­dasýynyń syry taǵy da álgindeı tar baspanada ja­tyr. Qońsy otyrǵanmen bir-biriniń oshaq basyn kóre bermeıtin bolǵandyqtan, kóńilderiniń túzý ekenin kóshede kezdeskende bildirip qalady; ásirese qoshtas­qan­da qaıta-qaıta ıilip-bú­gi­lip, taǵzym etip, birin biri uzaq ýaqyt jibermeı qoıa­dy», degeni de dál baıqaý. О́zderi «Japondardyń elektr­li tehnıkasy kıiminen jaq­syraq, kıimi tama­ǵy­nan  jaq­syraq, tamaǵy baspa­nasynan jaqsyraq», dep ázil­deı­tin kórinedi. Al má­seleniń arǵy jaǵy quryp ketemin-aý, kózim joǵa­lady-aý degen oıdyń ózi japon­dardy ómir­diń ózine basqasha qaraýǵa májbúr­leı­tininde. Janar­taý­­lar­dyń atqy­laýy, jerdiń silkinýi, sýdyń tasýy, qar­dyń kóshýi, daýyldyń soǵýy júzdegen jyl­dar boıy ja­pon­dardyń boıynda erlik, shydamdylyq, ustam­dylyq, etitirilik qalyptas­tyrý­men keledi. Jańaǵy tabıǵat kataklızmderi sonymen birge halyq­tyń boıynda tabıǵatqa moıynsuný, belgili bir dáre­jede shara­syz­dyq, tipti fatalızm de qalyptastyrýda. О́mirdiń baǵasyn bilgendikten de japondar tir­sh­iliktiń ár sátin qaster tutady. Japon poezııa­sy­nyń tula boıy tunǵan bir sáttik sýretter. Haıký atty jańa janr jasap ketken uly Basıoniń myna óleńine qarańyzshy. Iá, óleń. Haıký nebári úsh joldan turady. Búkil óleń sózi dál 17 býyn bolýy kerek. Amalsyz orysshasyn alamyz endi. Staryı prýd. Prygnýla v vodý lıagýshka, Vsplesk v tıshıne. Bolǵan-bitkeni osy. Eski toǵan. Qurbaqa sýǵa sholp etti. Ty­nysh­tyq dir etti. Uıqasy da joq. Yrǵaǵy da joq. Biraq báribir sýret kóz aldyńyzda qalyp qoıady. Býdda iliminde dybys pen tynyshtyq erekshe fı­losofııalyq mánge ıe. Ol ekeýiniń ot pen sýdaı kereǵar­ly­ǵy­nan ǵana emes, ol ekeýiniń birinen biri shyǵatyndyǵynan. Dy­bys – tynysh­tyq­tan. Myna ómirdegi­niń bári tylsymnan, qýystan shyǵady. So­nymen birge tynysh­tyq ta dybystan. Dy­bys bolmasa ty­nysh­tyq ta sezilmes edi. Tynyshtyq – máń­gi­lik. Biraq sol tynysh­­­tyq­tyń ózi aýyq-aýyq bu­zy­lyp turmasa, máń­gi­lik­tiń de máni sha­ma­ly... Jańaǵy qurbaqa kenet sýǵa sholp etpese, bizdi sol eski to­ǵan­nyń eljireterdeı sýreti de jalyq­ty­ryp jiberer me edi, kim bilsin? Ja­lyq­tyrý demekshi, japon grafı­kasynan da, japon dı­zaınynan da sım­metrııany jolyq­tyra almaısyz. Sımmetrııa – japon úshin qaı­talaýdyń, juptasýdyń belgisi. Olarda bári de asımmetrııaǵa qurylǵan. Jaı ǵana ústel ústindegi gúl salǵan vazanyń ózin olar sál shetke ysyryp qoıady. Ekinshi adamnyń ony taǵy bir tusqa aparyp qoıýy múmkin. Úshinshi adam basqa bir tusqa qoıa alady. Sóıtip, ústel men vaza degen eki-aq nárseniń ózi­nen bálenbaı túrli dızaındyq sheshim ja­salady. Al biz ǵoı kózben ólshep turyp jańaǵy vazany dál ortaǵa aparyp sart etkizemiz. Endi ony qaıta qozǵaǵan adam eshteńeni shamalaı almaıtynnyń dál ózi bolyp shyǵa keledi. Japonııa jerin óz kózińmen bir kórmeıinshe japon janyn uǵyný, seziný qıyn bolar, tegi. Shynyn aıtqanda, biz Japonııanyń syrtqy sýretin ǵana bilemiz. Bizdiń biletinimiz – Fýdzııama taýy, sakýra gúli, geıshalar, olardyń kımonosy, júrek jutqan samýraılar, sýmo men karate, shaı quıý rásimi men ıkebana... Onyń ózin shala-sharpy bilemiz. Mysaly, Japonııaǵa baryp-qaıtqan jol­das­taryna jigitter «Geıshalar qalaı eken?..» dep ázildep jatady. Geısha degeniń kádimgi jezók­she­niń ózi sııaqty. Olardyń Japonııadaǵy aty – ıýdze. Al geısha – japon máde­nıetiniń bıik úlgileriniń biri. Ataýy «óner perzenti» degen maǵyna beretin «geıko» sózinen shyqqan bul mamandyqty ıgerýge onshaqty jyl ketedi. О́ıtkeni, geısha erekshe bilimdi bolýǵa tıis, kez kelgen taqy­ryptaǵy áńgi­me­ni jalǵastyryp áketý, qonaqtardyń kóńilinen shyǵatyndaı ázildese bilý, án aıtý, bı bıleý, sýret salý, shaı quıý óneri, qımyl-qozǵalys plastıkasy, kıiný mádenıeti, qysqasy tán sulýlyǵy men jan sulýlyǵynyń jarasymy – osynyń bári búgingi tańda dástúrli qundylyqtardy saqtaýdyń bir kepiline aınalyp otyr. Vsevolod Ovchınnıkov jo­ǵary­da atalǵan kitabynda geıshamen kezdesý kezinde synaý maqsatymen Bo Szıýıı shýmaǵynyń al­ǵash­qy eki jolyn qaǵazǵa túsirgende geısha keıingi eki jolyn birden-aq jazyp bergenin aıtady. Al Bo Szıýıı osydan myń jyldan astam ýaqyt bu­ryn ómir súrgen aqyn. Geıshalardyń qashanda ósý, jetilý jolynda júretini jalpy japon­dyqtarǵa tán. «Fýdzı taýynyń 36 kórinisi» atty ǵajaıyp serııanyń avtory – uly sýretshi Kasýsıka Hoký­saı­dyń: «Kózi­me túsken nárse­niń báriniń sýretin salý qumarlyǵy maǵan alty jastan bastap ty­nysh­tyq bermedi. Elý jasymda ár túrli talaı shyǵarma týdyrǵan sııaqty edim, biraq esh­qaı­sysyna kóńilim tolmady. Naǵyz eńbek jetpis jas­tyń shamasynda bastaldy. Tabı­ǵat­ty shyndap endi-endi jetpis bes jasymda ǵana túsinip kele jatyrmyn. So­ǵan qaraǵanda seksenimde birshama tereńdik tany­tar úmitim bar, toqsanǵa deıin sol múmkindigimdi jan-jaqty ushtap damytýǵa tıispin. Júz jasymda meniń túsinigim shyn mánindegi kórkemdik túsinik dep maqtanyshpen jarııalaı ala­tynymda daý joq. Al eger maǵan júz on jas bu­ıyr­sa, jaratylys syryn son­shalyq jete, shynaıy tanı biletindigim ár syzyǵym men noqatymnan kúlim qaǵyp turar edi», degeni bar. Japondardyń qabyldampazdyǵy jaıynda kóp aıtylǵan, kóp jazylǵan. Iá, ekonomıkadaǵy mo­der­­nızasııaǵa baılanysty aıtar bolsaq, olardyń qabyldampazdyǵyna daý joq. Ásirese, soǵystan keıingi jyldarda japondar shet elderden daıyn tehnologııany talaı satyp alǵan. Alaıda olar tek pishindi qabyldaıdy, mazmundy ońaılyqpen qa­byl­daı qoımaıdy. Rýhanı mádenıetke kelgende japondar baryp turǵan konservatorlardyń dál ózi. Munda áli kúnge jastardyń negizinen ata-ana­lardyń aıtýy boıynsha úılenetini, turmysqa shyǵatyny sonyń bir kórinisi. Qoǵamdaǵy er kisi róli jónindegi túsinik te solaı. 1993 jyldyń 9 maýsymynda ımperator Akıhıto men ımperatrısa Mıtıkonyń neke qııý rásiminen keıingi ótki­zil­gen alǵashqy baspasóz máslıhaty monarhısterdiń báriniń tóbe shashyn tik turǵyzǵan. Sonda­ǵy­lary... prınsessanyń kúıeýinen toǵyz sekýndqa uzaq sóılegeni eken. Odan keıin búkil japon qoǵa­my jabylyp júrip ımperatrısany boıyn sál eńkishteý ustaýǵa májbúrleıdi. Sondaǵylary... boıynyń kúıeýiniń boıynan 3 santımetrge bıiktigi eken. Aqyr aıaǵynda el parlamenti Kons­tıt­ý­sııaǵa taq murageri áıel adam bolýy múmkin degen túzetý engizý máselesin kóterýge májbúr bolady. Sondaǵylary... prınsessanyń jalǵyz perzenti qyz bala ekendigi. Abyroı bolǵanda, 2006 jyldyń qyrkúıek aıynda japon ataýly Jaratqan ıeden jalbarynyp suraǵan aqjoltaı habar jetti: prınsessa ul bala týdy. Imperator otbasynda qyryq jyl boıy ul bala bolmaǵanyn eskerseńiz, japon­dardyń qýanyshyn ábden-aq túsine alasyz. Japon jurtynyń erekshe sabyrlylyǵy kó­bi­ne-kóp dinniń ol qoǵamdaǵy ornymen de baı­la­nysty. Munda halyqtyń negizgi bóligi eki dindi – sıntoızm men býddızmdi qatar ustanady. Eldiń ózi­niń túpki dini – sıntoızm. Býddızm áýelde Úndistanda paıda bol­ǵanymen Japonııaǵa konfýsııshildikpen qosy­lyp, altynshy-segizinshi ǵasyr­larda Qytaıdan kelgen. Sıntoızm japondar bo­ıynda dúnıege, tabıǵat­qa, adamdar arasyndaǵy qa­rym-qatynastarǵa ózgeshe kózqaras qalyp­tas­tyrdy. Ol din bul ultty tabıǵat sulýlyǵyna sergektikke, tazalyqqa, eń bastysy – oıshyldyqqa, óziniń jan dúnıesine úńilýge úıret­ken. Sıntoıstik hramdardyń qaı-qaısysyna barsa­ńyz da aıaq astyńyzdaǵy jol qıyrshyq tastarmen kóm­keril­genin kóresiz. Áýelde shyqyr-shyqyr etip, zyqy­ńyz­dy shyǵarady. Asfalttap tastasa qaıte­di eken dep te oılaýyńyz múmkin. Joq, óıtýge bolmaı­dy. Jańaǵy júıke juqartatyn shyqyr sálden keıin-aq sizdiń mıyńyzdan basqa nárseniń bárin qýalap shyǵa keledi. Siz hramǵa bara jatyp myna qara jerdiń betinde ne jatqanyn oılaısyz, bara-bara ózińizdiń ne úshin jer basyp júrgenińiz jóninde oılanasyz... Sınto adamdardy ómirge beıimdele bilýge shaqyrady. Munyń ózi japon­dar­dyń kez kelgen jańalyqty jatsynbaýyna, jańarý ataýlynyń bárin ult dástúrimen jarastyryp ba­ryp qabyldaýyna septesýde. Al býdd­a­shyl­dyqtan japondar eń aldy­men myna dúnıeniń jalǵan­dyǵy, tirshiliktiń turaq­syz­dyǵy men ótpeliligi ıdeıasyn alǵan. Japon­dar­dyń torqaly toıdy sıntoızm rásimderimen, topy­raq­ty ólimdi býddızm rásimderimen ótkizetini son­dyq­tan. Eń bastysy – bular eki dinniń jarasymdy jymdasýyna qol jetkize alǵan. Eń jaqsysy – bular dinge túsip te ketpeıdi, dinnen kúsip te ketpeıdi. Din japon úshin ári tarıh, ári dástúr, ári ómirdiń ózi. A.Maslovtyń «Dzen samýraıa» degen kitabyn oqyp otyrsańyz sıntonyń  ustanymy boıynsha mıkıdo (ımperator) aspan rýhtarynyń perzenti, al árbir japon odan bir saty tómen turatyn rýhtar – kamı­diń perzenti. Sodan barady da ár japon arýaqtar amanatyna adal bolýǵa tyrysady. «Ar uıalar is qylmas aqyl zerek» dep Abaı aıtqandaı, ar uıalar is qylsa keshegi samýraılardaı harakırı ja­sa­maǵan­men, qazirgi japondardyń aǵaıyn-týǵannan alystap, basqa qalaǵa kóship ketetin kezderi de kóp kórinedi. Olardyń kez kelgen is-áreketinen, júris-turysynan, sóılegen sózinen bir jaǵynan babalar aldyndaǵy, ekinshi jaǵynan balalar aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinesiz. Japon qoǵamynyń kádimgi syrt-syrt so­ǵyp tur­ǵan saǵat tetigindeı qyzmet etetini sondyq­tan. Japon jerinde urlyq-qarlyq, zorlyq-zomby­lyq ilýde bir kezdesetini sondyqtan. Esil tasyp, el sasyp deıtindeı qazirgi kúnderde de japon halqy­nyń adam­zatty aıran-asyr qaldyrǵan parasattylyq tanytatyny sondyqtan. Japon eliniń syn saǵatta jumylǵan ju­dyryqtaı túıilip, uly apattyń zardabymen kúres­ke ult bolyp uıysyp turǵany sondyqtan. «Japonııany qaıta qalpyna keltirýdiń endigi jaýapkershiligi bizdiń moınymyzǵa túsip otyr. Biz, jas urpaq, birlesemiz de qajymaı-talmaı eńbek etip, bul tragedııany eńseremiz», deıdi Internet betindegi bir maqalada 24 jasar aspırant Mamıko Sımıdzý. Dál solaı bolaryna senemiz. Muhtar Áýezov jıyrma jasynda-aq dál aıtqan: japondar «ylǵı iske jaralǵan halyq», «taramys jigerli, zeıindi jurt». Mundaı jurt qandaı qıyndyqty da jeńbeı qoımaıdy. P.S. Áńgimemizdi túıinderdiń aldynda elimiz astanasyn qaıtkende de seısmıkalyq qateri bar Alataý baýraıynan jer silkine qoımaıtyn Arqa tósine alyp kelgen sheshimniń qandaılyq mándiligin Japonııa jerindegi osy apat taǵy bir tanytyp turǵanyn da eske sala ketýdi artyq sanamadyq. Aıtqandaı, biz osy maqalany jazyp bola bergende, sársenbiden beısenbige qaraıtyn túnde, Astana ýaqytymen 02 saǵat 19 mınótte Eýropa seısmologııalyq ortalyǵy epısentri Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasynda, Bishkekten 33 shaqyrym jerde bolǵan kúshi 4 baldyq jer silkinisin tirkedi. Betin ári qylsyn!  Degenmen, saqtansaq – saqtaıdy.