Biri – Amankeldi batyrdyń saıypqyran sarbazy bolǵan, ekinshisi –Arqalyq qalasynyń alǵashqy qazyǵyn qaqqan On altynshy jyldyń ot-jalynynda Amankeldi Imanovtyń erjúrek sarbazy, ataqty mergenderiniń biri Nazarbek Adyrbaıuly bolǵan eken. Kóterilisshiler sapyna kelip qosylǵan kezde Nazarbek 27 jasta bolsa kerek. Torǵaı ýezinde eki klastyq mektepti bitirip, Qorǵasyndaǵy aǵylshyn zaýytynda birneshe jyl jumys istegendikten kókirek kózi de ashyq. Zaýyt ustasyna eki myltyq soqtyryp alyp, Ábdiǵappar han men sardar Amankeldiniń qosynynan tabyldy deıdi. Áıgili myńbasylar Keıki, О́ten, Qosjandardyń qatarynda bolady. Ári mergen, ári batyr, jas jigit Kúıik, Doǵal, Josalydaǵy soǵystarda erekshe erlik kórsetedi. Sardar onyń qasyna júz sarbaz qosyp berip, sholǵynǵa shyǵaryp, talaı qıyn tapsyrmalar júkteıdi. Jas qyrannyń jazalaýshylar jasaǵymen bolǵan shaıqasta qaza tapqanyn estigen Amankeldi batyr «Birge óletin serigim osy bolar dep oılaıtyn edim, áttegen-aı!» dep qatty qamyǵypty. Sodan 1917 jylǵy aqpanda aýylyna arnaıy baryp, onyń sheıit bolǵanyn sheshesine estirtip, kóńil aıtady. Keıin ulynyń súıegin jetkizip, ol ákesi Adyrbaıdyń qasyna jerlenedi. Torǵaıdyń Shákárimi atanǵan úlken tulǵa, iri aqyn Faızolla ıshan Satybaldyulynyń «Daýylda ushqan jas qyran» dastany jas batyrdyń rýhyna arnap músindelgen birden-bir eskertkish jáne erliginiń alǵash hatqa túsken aıǵaǵy. Mine, osyndaı ult azattyǵy úshin jan qıǵan batyr sarbaz Nazarbektiń esimi qasterlenýi tıis dep oılaımyz. Biraq, áli kúnge deıin onyń aty-jóni Torǵaı kóterilisine qatysýshylardyń tiziminde de joq kórinedi. Bozdaqtyń esimi Arqalyq qalasynyń murajaıynan jáne Amankeldi aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Amankeldi Imanov murajaıynan laıyqty oryn alsa degen tilek bar. Ári Amankeldi kentiniń bir kóshesine Nazarbek Adyrbaıulynyń esimi berilse, arýaq razy bolyp, rýhy shattanar edi. Amankeldi sarbazynyń týǵan inisi Dúısenbek Adyrbaıuly da ákeden alty aılyǵynda, qamqor aǵadan jeti jasynda aıyrylyp, anasy Bozjetkennen otyz ekiniń náýbetinde kóz jazyp, taýqymetti kóp kóredi, taǵdyr tezinde shyńdalady. 1932 jyly Tashkent qurylys tehnıkýmyna oqýǵa túsedi. Ony bitirgen soń Shyrshyq qurylysyna joldama alady. Tasqalaýshylyqtan bastap, kóp uzamaı qurylysshylardyń brıgadıri bolady. Asharshylyqqa ushyrap, tarydaı shashyrap ketken Torǵaıdaǵy aǵaıyndardy jumysqa turǵyzyp, rızyq-nesibesine jol ashady. Dúısenbektiń brıgadasy ústi-ústine tolyǵyp, ozat qurylysshy retinde búkil О́zbekstan boıynsha ataqqa shyǵady. Baıyptap qarasaq, D.Adyrbaıuly qazaqtan shyqqan alǵashqy kásibı qurylysshy eken-aý. 1936 jyly Álibı Jangeldınniń septesýi arqasynda bes vagonǵa artynyp-tartynǵan 42 otbasy, kúlli brıgadasymen elge qaıtyp, Aqmolaǵa kóship kelýi de ańyz bolǵan erligi edi. Sóıtip, Dúısenbek Adyrbaevtyń Qazaq temir jolyndaǵy alǵashqy ulttyq qurylysshy kadry retindegi uzaq jyldarǵa sozylǵan jemisti qyzmeti bastalady. Onyń ysylǵan brıgadasy Aqmola, Býrabaı kýrorty, Taıynsha, Qyzyljar stansalarynda jaýapty nysandar men turǵyn úıler turǵyzady. Brıgada 1940 jyly ataqty Aqmola-Qartaly temir jol boıynyń qurylysyna shaqyrylady. 1941 jyldyń jeltoqsanynda Aqmola-Qartaly temir joly eńbek maıdany bolyp jarııalanady. 1948 jylǵa deıin 680 shaqyrymdyq temir jol tósep, stansalar men kópirler, depo salady. Brıgadasymen birge Dúısenbek Adyrbaıuly úlken abyroıǵa jetedi. Al 1955 jyldyń qyrkúıegi Dúısekeń úshin tarıhı sát bolǵany ras. Amankeldi aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy T.Bodambaev, ekspedısııanyń saıası bóliminiń bastyǵy M.Búrkitov jáne Dúısenbek Adyrbaev úsheýi bolashaq Arqalyq qalasynyń ornyn belgilep, alǵashqy qazyǵyn qaqty. Sol jerde Dúısekeńniń brıgadasy salǵan alǵashqy tórt úı boı kóterdi. Zeınetke shyqqan kezinde de ǵıbratty, salamatty isterdiń basy-qasynan tabyldy. О́zi qurmetti azamaty atanǵan Arqalyqta meshit ashylýyna uıytqy boldy. Al 1990 jyly Torǵaı oblysy qaıta shańyraq kótergende aımaqqa kelgen Elbasyn ushaqtan qarsy alǵan toptyń ishinde Torǵaı halqynyń arman-tilegin jetkizip, aq bata bergen abyz aqsaqal da Dúısenbek Adyrbaıuly bolatyn. Mundaı ónegeni umytýǵa bola ma? О́zi alǵashqy qazyǵyn qaǵyp, bastap salǵan Arqalyqtyń bir kóshesi osy kisiniń atyna nege berilmeske? Murajaıyn da nege ulyqtamasqa? Qurmetti temirjolshysyn ardaqtaýdan Qazaqstan temir joly mekemesi de syrt qalmaǵany durys-aý. Iá, qazaqqa qyzmet etken Adyrbaıdyń qos qyrany týǵan eli men jerinde qurmetke laıyqty.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
