Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatrynda Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Eńbek Eri Ábish Kekilbaev tárjimalaǵan shveısar dramatýrgi Maks Frıshtiń «Don Jýan nemese geometrııaǵa degen qushtarlyq» atty bes aktili komedııasyn KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, belgili teatr jáne kıno akteri, rejısser Asanáli Áshimov sahnalap, kórermenge jańadan «Don Jýannyń dýmany» qoıylymyn usyndy.
Aldymen Maks Frıshtiń ózi týraly birer sóz aıtar bolsaq, shveısar jazýshysy «Don Jýan nemese geometrııaǵa degen qushtarlyq» pesasyn 1953 jyly jazsa, sahnalyq týyndynyń ekinshi nusqasy 1962 jyly dúnıege kelgen. Álemge áıgili keıipker «Don Jýan» beınesin 1969 jyly M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda alǵash sahnalaǵan rejısser, Qazaqstannyń Halyq qaharmany Ázirbaıjan Mámbetov bolsa, sondaǵy basty tulǵany somdaǵan kıno jáne teatr ártisi Asanáli Áshimov araǵa qyryq jyldan astam ýaqyt salyp, elordaǵa spektakldiń tyń nusqasyn alyp keldi.
XVII-XX ǵasyr aralyǵynda álem ádebıetindegi basty tulǵanyń birine aınalǵan ol – ıtalıansha Don Djıovannı, ıspansha Don Hýan, sol sııaqty fransýz, nemis, aǵylshyn ádebıetinde de osy esimmen kezdesetin, al búginde dúnıejúzi dramatýrgııasynda jan-jaqty tolysyp, kemerine jetken, sóıtip barsha halyqtyń uǵymyna jadaǵaı kúıde oralmaı, sezimdi «seriliktiń» sergeldeńi etken, mahabbatqa turlaýsyz jan retinde qabyldanǵan, Eýropa men batystyń teatr álemine etene tanys, birte-birte shyǵys pen batys mádenıetin bir-birinen alshaqtatpaı, qaıta biriktire túsken jıyntyq beıne. Al endi biz álem klassıkasyn repertýaryna qosqan astanalyq teatrdyń tarıhı týyndyny qanshalyq boılaryna sińirip, oılaryna qondyrdy degen máselege kelsek, jeńil jolmen kelgen baqyttyń aqyry báribir baıansyz bolaryn, jaqsylyq pen jamandyqtyń, súıý men jek kórýdiń arasy bir-aq sáttik ekenin, ańdamaı súrgen ómirdiń óksigi órtshe kúıdirerin, ar jolynan aýytqyǵan pendeniń peshenesine perızat sezim buıyrmasyn uqtyratyn qoıylymnyń taǵylymdyq tarıhyn talaı ǵasyrdan beri sahna taǵynan taımastan, tamyry tartylmastan máńgi ǵumyr keship kele jatqan taǵdyrynan ańǵarý qıyn soqpaıdy. Álemniń eń beldi akterleri Hýanmen birge Sevılıada birge serýendep, birge júdep, keıipker keshken qasirettiń qaıǵy-muńyna birge batyp, onymen birge qamyǵyp, kóz ilmeı kól-kósir sezim qushqanda, jany men demi tek batys mádenıetimen ǵana etene jaqyn sııaqty bolyp kórinetin dúnıe qazaqy sahnada qalaı kórinis tabar eken degen qyzyǵýshylyq ta joq emes edi. О́ner men ónege úlgisine ár el óz óresinde ún qatsa, ulttyq sahnadan halyqtyq qaǵıdaǵa jat qylyq baıqalmaı, otandyq ónerpazdar oljaly tustan kórindi deýge tolyq negiz bar. Astanalyq teatrdyń dekorasııasy men kostıým boıaýlary baǵzy zamanǵy oqıǵany baıandaǵanmen, sezim patshalyǵynda senim men sertten taıyp, arýlardyń arman aspanyn jasyndaı osyp, gúl qanatqa qadalǵan jantaqtaı japanda jalǵyz kezgen jannyń ishki kúızelisin jetkizerde qazaq sanatkeri qapysyz óner kórsetkendeı.
Saýyq-saıran qurǵan jurttyń jańǵyrǵan kúlkisinen Sevılıa kósheleri beınebir ulan-asyr toıǵa malynǵandaı áser qaldyrady. Tún balasy túrlenip ketipti. Adam boıyn bılep áketer qudiretti mýzykadan qulaq tunady. Bozbala jigittiń tóńiregine urlana kóz tastaýy tym sezikti. Don Jýan beınesi («Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Núrken О́teýilov) kóp oqıǵalar oınalyp baryp, keıipkerine oraǵytyp soǵatyn keıbir spektaklder sııaqty emes, munda birden basty oıynpaz ortadan kórinedi. Jan-jaqtan jamyraǵan únder qabattasady: «Don Jýan! Don Jýan!». Onyń ishinde ásirese, Donna Elvıra (Aınur Bermuhamedova) úninen erekshe bir diril baıqalady. Tenorıo (Bolat Ybyraev), Don Gonsalo (Janqaldybek Tólenbaev) men Dıego Ákeı (Meıram Qaısanov) sharshy topty qaq jaryp, jurt ishinen bólektene beredi. Don Jýannyń kelmeı qalý sebebin árkim san saqqa júgirtip, jurt arasy gý-gý áńgimege aınalyp ketip bara jatqanda Tenorıo daýysy shyryl qaǵa jóneledi: «...Meniń ulyma ara túspeńiz. Imandaı syrym, kórersiz de bilersiz, sol nemede júrek joq. Sheshesi de sondaı edi. Qarshadaıynan qańtardyń muzyndaı sup-sýyq, selt etpeıdi. Attaı jıyrmaǵa kelip turyp, aýzy-murny qısaımaı, áıel qaýymyna zaýqym joq deıdi. Ánsheıin uıalyp aıtqan bolsa bir jón ǵoı, sorlatqanda sol aıtyp turǵany shyny. Bir búkpesi bolsaıshy shirkinniń. Oıyna ne kelse de, laq etkizip aıta salady. Jaqynda maǵan ólip-óship súıetinim geometrııa deıdi...» Ákeniń uly úshin júregi eljirep jetkizgen muńynan órbıtin sahnalyq kórinis kórermendi ózine á degennen-aq baýrap ala jóneledi. Bul arada spektakldegi rólderdi somdaǵan ártisterdiń sheberligine kóp nárse baılanysty ekeni kórinip turdy. Osy turǵydan alǵanda, teatr ujymy ózin óte joǵary deńgeıden kórsete bilgenin aıta ketken jón. Ádette kez kelgen spektakldiń júgin bir nemese eki-úsh ártistiń kásibı sheberligi kóterip alyp shyǵady. Munda da sondaı ózgelerden oq boıy ozyp kóringen ónerpazdar súısinis týǵyzdy. Don Jýan rólindegi Núrken О́teýilovtiń ónerine rıza bolmaǵan adam neken-saıaq. Spektakl negizinen komedııalyq shyǵarma bolyp sanalǵanmen, keıipkerdiń jan kúızelisi dramalyq janrǵa tán oqıǵalarmen óriletin tustar kezdesip qalady. Osy ekeýin de Núrken oıdaǵydaı oryndady. Komızmge qurylǵan Don Jýan beınesin dramalyq tuǵyrda tushymdy jetkizdi. Onyń is-áreketine kórermen ezý tartqanmen ar jaǵynan adam taǵdyry, az kúndik marapat pen lázzattyń máńgilik mazaǵy men azabyn tartqan taqsyret menmundalaıdy. Epıskop: «Erkektiń jalǵyz bolǵany jaqsy emes dep kitaptyń ózinde jazylǵan ǵoı. Táńiriniń dúnıege áıeldi jaratyp júrgen sebebi de sol emes pe!» dese, oǵan Don Jýan: «Jaratqan ıem sonda erkekterdi ábden jarylqap tastadym dep oılady-aý...
Biz áli oǵan jete qoıǵan joqpyz. Shynyn aıtqanda, Táńirimniń bizdi eki jynysty qyp eki jaryp jibergenine óz basym onsha razy emespin. Adamnyń bir bútinniń ózi bolmaı, tek sonyń bir jartysy ǵana bolýy qandaı ádiletsizdik» dep kúızeledi. Mundaı oılar kórermenin fılosofııalyq tylsymǵa tartady. Shynymen de nege ómirdegi barlyq nárse juptan quralady? Eki jarty bolmaı, áý basta nege solar bútin kúıde jaratylmaǵan? Bul rette biz shyǵarmanyń keıipkeriniń ǵana máńgi tulǵa bolyp qalmaǵanyn, sonymen birge pesanyń búkil adamzat balasynyń oıyn ortaq bir maqsatqa baǵyttaıtyn baılamy da ólmes, óshpes mura ekenin baǵamdaımyz. Eń sońǵy kórinis – ómirdiń tuıyǵyna tirelgen taǵdyrdyń taýqymeti zamannyń ıyǵyna artylǵan júk bolyp qalady. Sol júktiń áli kúnge topty tolǵanta beretini qalaı? Mahabbat jyry teńizdiń tolqynyndaı ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasa berse, ar-ojdannyń aınasy adamzattyń úzbeı kúzetken asyl aıdyny bolyp qala bermek. Adamzattyń altyn sandyǵyn mahabbat jyrlary ǵana toltyrmaıdy, sol sezimge semser suqqan, arý aıdyń betine bult úıirgen jandar jaıly dastandarmen de dáıim jasaı bermek. Shyn qaıǵyǵa batyp, taǵdyry tragedııamen aıaqtalatyn – osy Don Jýan. Mıranda (Aınur Jetpisbaeva): «Taǵy da basym aınaldy. Shamasy, biz náresteli bolamyz-aý deımin» deıdi. Don Jýan: «Náreste deısiń be?» dep shoshyp ketedi. Mıranda: «Jýan, sen qýandym dep qazir aıtpaı-aq qoı. Bir kúni shynnan qýanǵanyńdy óz kózimmen kórsem men úshin odan artyq baqyt joq» dep ýysyna shylbyrdy ustaǵan kúıi qatyp qalady. Rejısserdiń ár oqıǵany berý sheshimi kórermendi beı-jaı qaldyrmaıdy. Máselen, osy bir ǵana sáttiń áseri esh esten shyqpastaı. Basyna shynjyr ilingen Don Jýan Mırandanyń jeteginde ketip bara jatady. Tún balasyn shýlatyp, túndikti túbitteı tútken noıannyń sońǵy demi osylaı áıel shynjyrynyń astynda tunshyǵyp qala beredi. «As tátti bolsyn!» degen oshaq basyndaǵy bir aýyz sózdiń «erkindikten» aıyrǵan shylbyr sózdeı túıindelýi kórkem sheshim... Bir nárse anyq – astanalyq teatrdyń repertýaryna jańadan bir tyń týyndy kelip qosyldy. Shyǵarma men sahnalyq qoıylymnyń birtutas dúnıedeı birimen-biri úndestik qurýy rejısser eńbeginiń janǵany dep bilemiz. Oıdan qosylǵan, tyńnan tabylǵan deıtindeı avtor eńbegine nuqsan tıgen jer joq. Keıbir sahnalyq qoıylymdar pesanyń negizgi órmeginen aýytqyp ketip, «áttegen-aı» degizip jatsa, al munda bári bastapqy tamyrdan taraıtyny anyq tanylady. Naýryz merekesi tusynda tusaýy kesilgen qoıylymdy jurttyń Jer-ananyń boıyna jylǵadaı jyly lep taratar kóktemgi aýadaı súısine jutýynan sondaı bir ǵajap áser seziledi.
Al endi sóz sońynda bul qoıylymnyń qazirgi tańdaǵy kókeıkestiligi nede degen máselege toqtalaıyq. Don Jýan – álemdik ádebıette kóptegen ulttyq sóz ónerlerine ortaq beıne. Ol jóninde Moler de, Kornel de, Baıron da, Aleksandr Dıýma da, Pýshkın de, Blok ta, Svetaeva da, bári de jazǵan. Dúnıe mádenıetinde mundaı beıne ekeý ǵana: Don Jýan men Faýst. Don Jýan obrazynyń mundaılyq tanymaldyǵy tipti de tegin emes. О́ıtkeni, sezim bar jerde, nápsi bar jerde, tán bar jerde ony kim qalaı paıdalanady degen másele týyndamaı qoımaıdy. Ádebıet zertteýshileri Don Jýan beınesiniń qoǵamnyń parasattylyq deńgeıine baılanysty evolıýsııaǵa túsip otyratynyn dáıim aıtýmen keledi. Osy turǵydan qaraǵanda, qazaq sahnasyna Don Jýannyń qaıta oralýynda belgili bir oı qısyny bar der edik. Jasyratyny joq, naryq kelip, paryq ketip jatqan qazirgi kezeńde seriliktiń óńi aınaldyrylyp, ony júrgishtikpen, tipti anyǵyn aıtar bolsaq, azǵyndyqpen shatastyryp alǵanymyz jasyryn emes. Qallekı teatrynyń jańa qoıylymy donjýandyqtyń dramasyn, tragedııasyn ashyp kórsete alýymen qundy. Talaı saırandy súrip, talaı otbasyna oıran salǵan, talaıdyń obalyna qalǵan Don Jýannyń spektakl sońynda tiri ólikke aınalyp, ózin-ózi aǵash máıitke tyǵyp tynatyny myna ómirde eshteńeniń de óteýsiz ketpeıtinin, ár qııanattyń bir qaıtarymy bolatynyn kórsetedi.
Qarashash TOQSANBAI, Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.
Aldymen Maks Frıshtiń ózi týraly birer sóz aıtar bolsaq, shveısar jazýshysy «Don Jýan nemese geometrııaǵa degen qushtarlyq» pesasyn 1953 jyly jazsa, sahnalyq týyndynyń ekinshi nusqasy 1962 jyly dúnıege kelgen. Álemge áıgili keıipker «Don Jýan» beınesin 1969 jyly M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda alǵash sahnalaǵan rejısser, Qazaqstannyń Halyq qaharmany Ázirbaıjan Mámbetov bolsa, sondaǵy basty tulǵany somdaǵan kıno jáne teatr ártisi Asanáli Áshimov araǵa qyryq jyldan astam ýaqyt salyp, elordaǵa spektakldiń tyń nusqasyn alyp keldi.
XVII-XX ǵasyr aralyǵynda álem ádebıetindegi basty tulǵanyń birine aınalǵan ol – ıtalıansha Don Djıovannı, ıspansha Don Hýan, sol sııaqty fransýz, nemis, aǵylshyn ádebıetinde de osy esimmen kezdesetin, al búginde dúnıejúzi dramatýrgııasynda jan-jaqty tolysyp, kemerine jetken, sóıtip barsha halyqtyń uǵymyna jadaǵaı kúıde oralmaı, sezimdi «seriliktiń» sergeldeńi etken, mahabbatqa turlaýsyz jan retinde qabyldanǵan, Eýropa men batystyń teatr álemine etene tanys, birte-birte shyǵys pen batys mádenıetin bir-birinen alshaqtatpaı, qaıta biriktire túsken jıyntyq beıne. Al endi biz álem klassıkasyn repertýaryna qosqan astanalyq teatrdyń tarıhı týyndyny qanshalyq boılaryna sińirip, oılaryna qondyrdy degen máselege kelsek, jeńil jolmen kelgen baqyttyń aqyry báribir baıansyz bolaryn, jaqsylyq pen jamandyqtyń, súıý men jek kórýdiń arasy bir-aq sáttik ekenin, ańdamaı súrgen ómirdiń óksigi órtshe kúıdirerin, ar jolynan aýytqyǵan pendeniń peshenesine perızat sezim buıyrmasyn uqtyratyn qoıylymnyń taǵylymdyq tarıhyn talaı ǵasyrdan beri sahna taǵynan taımastan, tamyry tartylmastan máńgi ǵumyr keship kele jatqan taǵdyrynan ańǵarý qıyn soqpaıdy. Álemniń eń beldi akterleri Hýanmen birge Sevılıada birge serýendep, birge júdep, keıipker keshken qasirettiń qaıǵy-muńyna birge batyp, onymen birge qamyǵyp, kóz ilmeı kól-kósir sezim qushqanda, jany men demi tek batys mádenıetimen ǵana etene jaqyn sııaqty bolyp kórinetin dúnıe qazaqy sahnada qalaı kórinis tabar eken degen qyzyǵýshylyq ta joq emes edi. О́ner men ónege úlgisine ár el óz óresinde ún qatsa, ulttyq sahnadan halyqtyq qaǵıdaǵa jat qylyq baıqalmaı, otandyq ónerpazdar oljaly tustan kórindi deýge tolyq negiz bar. Astanalyq teatrdyń dekorasııasy men kostıým boıaýlary baǵzy zamanǵy oqıǵany baıandaǵanmen, sezim patshalyǵynda senim men sertten taıyp, arýlardyń arman aspanyn jasyndaı osyp, gúl qanatqa qadalǵan jantaqtaı japanda jalǵyz kezgen jannyń ishki kúızelisin jetkizerde qazaq sanatkeri qapysyz óner kórsetkendeı.
Saýyq-saıran qurǵan jurttyń jańǵyrǵan kúlkisinen Sevılıa kósheleri beınebir ulan-asyr toıǵa malynǵandaı áser qaldyrady. Tún balasy túrlenip ketipti. Adam boıyn bılep áketer qudiretti mýzykadan qulaq tunady. Bozbala jigittiń tóńiregine urlana kóz tastaýy tym sezikti. Don Jýan beınesi («Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Núrken О́teýilov) kóp oqıǵalar oınalyp baryp, keıipkerine oraǵytyp soǵatyn keıbir spektaklder sııaqty emes, munda birden basty oıynpaz ortadan kórinedi. Jan-jaqtan jamyraǵan únder qabattasady: «Don Jýan! Don Jýan!». Onyń ishinde ásirese, Donna Elvıra (Aınur Bermuhamedova) úninen erekshe bir diril baıqalady. Tenorıo (Bolat Ybyraev), Don Gonsalo (Janqaldybek Tólenbaev) men Dıego Ákeı (Meıram Qaısanov) sharshy topty qaq jaryp, jurt ishinen bólektene beredi. Don Jýannyń kelmeı qalý sebebin árkim san saqqa júgirtip, jurt arasy gý-gý áńgimege aınalyp ketip bara jatqanda Tenorıo daýysy shyryl qaǵa jóneledi: «...Meniń ulyma ara túspeńiz. Imandaı syrym, kórersiz de bilersiz, sol nemede júrek joq. Sheshesi de sondaı edi. Qarshadaıynan qańtardyń muzyndaı sup-sýyq, selt etpeıdi. Attaı jıyrmaǵa kelip turyp, aýzy-murny qısaımaı, áıel qaýymyna zaýqym joq deıdi. Ánsheıin uıalyp aıtqan bolsa bir jón ǵoı, sorlatqanda sol aıtyp turǵany shyny. Bir búkpesi bolsaıshy shirkinniń. Oıyna ne kelse de, laq etkizip aıta salady. Jaqynda maǵan ólip-óship súıetinim geometrııa deıdi...» Ákeniń uly úshin júregi eljirep jetkizgen muńynan órbıtin sahnalyq kórinis kórermendi ózine á degennen-aq baýrap ala jóneledi. Bul arada spektakldegi rólderdi somdaǵan ártisterdiń sheberligine kóp nárse baılanysty ekeni kórinip turdy. Osy turǵydan alǵanda, teatr ujymy ózin óte joǵary deńgeıden kórsete bilgenin aıta ketken jón. Ádette kez kelgen spektakldiń júgin bir nemese eki-úsh ártistiń kásibı sheberligi kóterip alyp shyǵady. Munda da sondaı ózgelerden oq boıy ozyp kóringen ónerpazdar súısinis týǵyzdy. Don Jýan rólindegi Núrken О́teýilovtiń ónerine rıza bolmaǵan adam neken-saıaq. Spektakl negizinen komedııalyq shyǵarma bolyp sanalǵanmen, keıipkerdiń jan kúızelisi dramalyq janrǵa tán oqıǵalarmen óriletin tustar kezdesip qalady. Osy ekeýin de Núrken oıdaǵydaı oryndady. Komızmge qurylǵan Don Jýan beınesin dramalyq tuǵyrda tushymdy jetkizdi. Onyń is-áreketine kórermen ezý tartqanmen ar jaǵynan adam taǵdyry, az kúndik marapat pen lázzattyń máńgilik mazaǵy men azabyn tartqan taqsyret menmundalaıdy. Epıskop: «Erkektiń jalǵyz bolǵany jaqsy emes dep kitaptyń ózinde jazylǵan ǵoı. Táńiriniń dúnıege áıeldi jaratyp júrgen sebebi de sol emes pe!» dese, oǵan Don Jýan: «Jaratqan ıem sonda erkekterdi ábden jarylqap tastadym dep oılady-aý...
Biz áli oǵan jete qoıǵan joqpyz. Shynyn aıtqanda, Táńirimniń bizdi eki jynysty qyp eki jaryp jibergenine óz basym onsha razy emespin. Adamnyń bir bútinniń ózi bolmaı, tek sonyń bir jartysy ǵana bolýy qandaı ádiletsizdik» dep kúızeledi. Mundaı oılar kórermenin fılosofııalyq tylsymǵa tartady. Shynymen de nege ómirdegi barlyq nárse juptan quralady? Eki jarty bolmaı, áý basta nege solar bútin kúıde jaratylmaǵan? Bul rette biz shyǵarmanyń keıipkeriniń ǵana máńgi tulǵa bolyp qalmaǵanyn, sonymen birge pesanyń búkil adamzat balasynyń oıyn ortaq bir maqsatqa baǵyttaıtyn baılamy da ólmes, óshpes mura ekenin baǵamdaımyz. Eń sońǵy kórinis – ómirdiń tuıyǵyna tirelgen taǵdyrdyń taýqymeti zamannyń ıyǵyna artylǵan júk bolyp qalady. Sol júktiń áli kúnge topty tolǵanta beretini qalaı? Mahabbat jyry teńizdiń tolqynyndaı ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasa berse, ar-ojdannyń aınasy adamzattyń úzbeı kúzetken asyl aıdyny bolyp qala bermek. Adamzattyń altyn sandyǵyn mahabbat jyrlary ǵana toltyrmaıdy, sol sezimge semser suqqan, arý aıdyń betine bult úıirgen jandar jaıly dastandarmen de dáıim jasaı bermek. Shyn qaıǵyǵa batyp, taǵdyry tragedııamen aıaqtalatyn – osy Don Jýan. Mıranda (Aınur Jetpisbaeva): «Taǵy da basym aınaldy. Shamasy, biz náresteli bolamyz-aý deımin» deıdi. Don Jýan: «Náreste deısiń be?» dep shoshyp ketedi. Mıranda: «Jýan, sen qýandym dep qazir aıtpaı-aq qoı. Bir kúni shynnan qýanǵanyńdy óz kózimmen kórsem men úshin odan artyq baqyt joq» dep ýysyna shylbyrdy ustaǵan kúıi qatyp qalady. Rejısserdiń ár oqıǵany berý sheshimi kórermendi beı-jaı qaldyrmaıdy. Máselen, osy bir ǵana sáttiń áseri esh esten shyqpastaı. Basyna shynjyr ilingen Don Jýan Mırandanyń jeteginde ketip bara jatady. Tún balasyn shýlatyp, túndikti túbitteı tútken noıannyń sońǵy demi osylaı áıel shynjyrynyń astynda tunshyǵyp qala beredi. «As tátti bolsyn!» degen oshaq basyndaǵy bir aýyz sózdiń «erkindikten» aıyrǵan shylbyr sózdeı túıindelýi kórkem sheshim... Bir nárse anyq – astanalyq teatrdyń repertýaryna jańadan bir tyń týyndy kelip qosyldy. Shyǵarma men sahnalyq qoıylymnyń birtutas dúnıedeı birimen-biri úndestik qurýy rejısser eńbeginiń janǵany dep bilemiz. Oıdan qosylǵan, tyńnan tabylǵan deıtindeı avtor eńbegine nuqsan tıgen jer joq. Keıbir sahnalyq qoıylymdar pesanyń negizgi órmeginen aýytqyp ketip, «áttegen-aı» degizip jatsa, al munda bári bastapqy tamyrdan taraıtyny anyq tanylady. Naýryz merekesi tusynda tusaýy kesilgen qoıylymdy jurttyń Jer-ananyń boıyna jylǵadaı jyly lep taratar kóktemgi aýadaı súısine jutýynan sondaı bir ǵajap áser seziledi.
Al endi sóz sońynda bul qoıylymnyń qazirgi tańdaǵy kókeıkestiligi nede degen máselege toqtalaıyq. Don Jýan – álemdik ádebıette kóptegen ulttyq sóz ónerlerine ortaq beıne. Ol jóninde Moler de, Kornel de, Baıron da, Aleksandr Dıýma da, Pýshkın de, Blok ta, Svetaeva da, bári de jazǵan. Dúnıe mádenıetinde mundaı beıne ekeý ǵana: Don Jýan men Faýst. Don Jýan obrazynyń mundaılyq tanymaldyǵy tipti de tegin emes. О́ıtkeni, sezim bar jerde, nápsi bar jerde, tán bar jerde ony kim qalaı paıdalanady degen másele týyndamaı qoımaıdy. Ádebıet zertteýshileri Don Jýan beınesiniń qoǵamnyń parasattylyq deńgeıine baılanysty evolıýsııaǵa túsip otyratynyn dáıim aıtýmen keledi. Osy turǵydan qaraǵanda, qazaq sahnasyna Don Jýannyń qaıta oralýynda belgili bir oı qısyny bar der edik. Jasyratyny joq, naryq kelip, paryq ketip jatqan qazirgi kezeńde seriliktiń óńi aınaldyrylyp, ony júrgishtikpen, tipti anyǵyn aıtar bolsaq, azǵyndyqpen shatastyryp alǵanymyz jasyryn emes. Qallekı teatrynyń jańa qoıylymy donjýandyqtyń dramasyn, tragedııasyn ashyp kórsete alýymen qundy. Talaı saırandy súrip, talaı otbasyna oıran salǵan, talaıdyń obalyna qalǵan Don Jýannyń spektakl sońynda tiri ólikke aınalyp, ózin-ózi aǵash máıitke tyǵyp tynatyny myna ómirde eshteńeniń de óteýsiz ketpeıtinin, ár qııanattyń bir qaıtarymy bolatynyn kórsetedi.
Qarashash TOQSANBAI, Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.
