Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres – memlekettik saıasattyń basym baǵyty

Sybaılas jemqorlyqpen kú­res máseleleri kez kelgen memleket úshin ózekti proble­malar­dyń biri. Barlyq elderde onyń trans­ulttyq sıpaty tanylyp, oǵ­­an qarsy ekonomıkalyq, qu­qyq­tyq jáne basqa da sharalar qolda­ny­lýda. Qazaqstan Respýblıkasynda táý­elsizdik alǵan mezetten bastap bul asa aýyr qylmystarǵa qa­tysty qatań memlekettik saıasat qalyptasty. Elimiz TMD mem­leketteriniń arasynda birinshi bolyp 1998 jyly «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týra­ly» arnaıy zańyn qabyldady. Keıinnen bul saladaǵy ulttyq zań­namany jetildirý barysynda Qazaqstan Birikken Ulttar Uıy­mynyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy, Transulttyq uıymdasqan qylmysqa qarsy konvensııa­la­ryn jáne basqa da jalpy jurt ta­ny­ǵan halyqaralyq aktilerdi ratıfıkasııalap, sybaılas jem­qor­lyq­qa qarsy búkilálemdik qo­ǵam­dastyqtyń teń múshesine aınaldy. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy búkilálemdik keńistiktegi Qa­zaqstannyń kórsetkishteri jyl saıyn joǵarylap keledi. Bul pro­blemamen jan-jaqty aına­ly­syp júrgen bedeldi halyq­ara­lyq uıym – Transparensı Interneshnl qorynyń derekterine súıensek, sybaılas jemqorlyq­ty qabyldaý ındeksi boıynsha Qazaqstan 2008 jyly 170-ten astam eldiń ishinde 145 orynda bolsa, 2009 jyly 120 orynǵa, al byltyrǵy jyly 105 orynǵa deıin kóterildi. Bul ındeks ká­sipkerlerdiń, sarapshylar men zertteý uıymdarynyń málimet­te­­rin qorytyndylaı otyryp, jyl saıyn shyǵarylyp otyrady. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúrestiń tıimdiligin arttyrý maqsatynda óz usynystarymdy nazarlaryńyzǵa salsam. Elimizde júrgizilip jatqan ju­mystyń tıimdiligin arttyrý úshin bizde sybaılas jemqor­lyq­tyń aýqymy jaıly tolyq má­li­met bolýy kerek. Ol úshin birinshi kezekte bul qylmystardyń qatary naqty anyqtalýy tıis. Bul máselede ulttyq zańnamada bir olqylyqtar bar sııaqty. My­saly, Qazaqstan Respýblıkasy ratıfıkasııalaǵan 2003 jylǵy 31 qazandaǵy Birikken Ulttar Uıymynyń Sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy konvensııasynyń 21-ba­byna sáıkes, árbir oǵan qa­tysýshy memleket ekonomı­ka­lyq, qarjy nemese kom­mer­sııa­lyq qyzmettiń barysynda jasa­latyn mynadaı áreketterdi qyl­mys dep tanýy qajet: a) jeke sektor uıymynda on­yń jumysyna basshylyq etetin nemese kez kelgen salada osyn­daı uıymda jumys isteıtin kez-kelgen adamǵa ózi nemese deldaldar arqyly qandaı da bir zańsyz basymdylyqqa ýáde berý, ony usyný nemese berý; b) jeke sektor uıymynda bas­shylyq etetin nemese kez kelgen salada osyndaı uıymda ju­mys isteıtin adam, ózi nemese basqa adam úshin, óziniń mindetterin buza otyryp, qandaı da bir áreket nemese áreketsizdik jasa­ýy maqsatynda tikeleı ózi nemese deldaldar arqyly qandaı da bir zańsyz basymdylyqty qor­qy­typ alý nemese qabyldaý. Qysqasha aıtqanda, bul normalarda jeke sektor uıymda­ryn­da para berý jáne para alý qylmystary kózdelgen. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy ulttyq zańnamany alyp qa­rasaq, Konvensııada bekitilgen qylmystar sybaılas jemqorlyq qylmystar bolyp tabylmaıdy. О́ıtkeni, jeke sektorda para alýmen kúresý úshin qabyldanǵan Qylmystyq kodekstiń 224 - «Zań­syz syıaqy alý» jáne 231 - «Kommersııalyq satyp alý» bap­tary sybaılas jemqorlyq qyl­mystardyń qatarynda joq (307-bap eskertýleriniń 5-tarmaǵy). Osy qylmystar sanatyn anyq­taǵan Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstri men Bas pro­ký­rorynyń 1998 jylǵy 16 qazan­daǵy № 110 «Sybaılas jemqor­lyq qylmystar týraly» Birlesken buıryǵynda 224-bap, al 2000 jylǵy 5 maýsymdaǵy № 27 osyndaı buıryǵynda 224, 231- bap­tar bar edi. Biraq sońynan Qazaqstan Respýblıkasynyń 2003 jylǵy 25 qyrkúıektegi № 484-II «Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zań aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańymen sybaılas jemqorlyq qyl­mystardyń tizimi Qylmys­tyq kodekste berilip, oǵan 224, 231-baptar enbedi. Sondyqtan qa­zirgi tańda joǵaryda kórse­til­gen Konvensııanyń talaptary­men ulttyq zańnamany sáıkes­tendirý maqsatynda sybaılas jemqorlyq qylmystardyń qata­ryn qaıta qaraý kerek. Árıne, bul qylmystarmen kú­reste qylmystyq-quqyqtyq sha­ralardyń mańyzy erekshe. Sóıt­se de, olardy boldyrmaýda, al oryn alǵan jaǵdaıda, jasaǵan adamdardy jazalaýda tártiptik, ákimshilik jáne azamattyq ja­ýap­tylyq sharalaryn da keńinen qoldanǵan jón. Aıtalyq, Qazaqstan Respýb­lıkasy Salyq kodeksiniń jáne «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zańynyń talap­ta­ryna sáıkes, kez kelgen memlekettik laýazym atqaratyn adam jáne onyń jubaıy (zaıyby) jyl saıyn salyq zańnamasynda belgilengen tártippen turǵy­ly­q­ty jeri boıynsha salyq orga­ny­na sa­lyq salý obektisi bolyp taby­latyn jáne Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń aýmaǵyndaǵy, od­an tys jerlerdegi tabystary men múlki týraly deklarasııalar tapsyryp otyrýy tıis. Tájirı­bede kópte­gen memlekettik qyz­met­shiler bul mindetke atústi qa­raıdy. Olar­dyń oıynsha, 31 naýryzǵa deıin deklarasııany ús­tirt toltyryp, salyq organy­na tapsyrsa bol­ǵa­ny. Bul merzimnen keshigip kele­tinderdiń de sany az emes. Qoldanystaǵy zańnamada mun­daı zań buzýshylyqtar úshin qa­tań sharalar kózdelgen. «Memlekettik qyzmet týraly» Zańnyń 27-babyna sáıkes, memlekettik ákimshilik qyzmetshilerdiń óz ta­bysy men múlki týraly kórineý jalǵan málimet berýi olardyń memlekettik qyzmetin toqtatýy úshin negiz bolyp tabylady. «Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zańynyń 9-baby 5-tarmaǵyna sáıkes, atalǵan adam­dardyń kórsetilgen málimdeme­ler men málimetterdi tabys et­peýi nemese tolyq, durys tabys etpeýi, eger jasalǵan árekette qylmystyq jazalanatyn áreket­tiń belgileri bolmasa, olardy jumystan bosatýǵa nemese mem­le­kettik jáne oǵan teńestirilgen mindetterdi atqarýdan zańmen kózdelgen tártippen ózgedeı bo­sa­týǵa ákep soǵady. Bolashaqta memlekettik qyz­met­kerler tek ózderiniń tabys­ta­ry ǵana emes, úlken shyǵystary týraly deklarasııa tapsyrý áb­den múmkin. Elbasymyz N.Á. Nazarbaev 2008 jyly ótken «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń Sybaılas jemq­or­lyqqa qarsy forýmynda sheneýnikter tabysynyń qaınar kózde­rine tıimdi baqylaý ornatý jáne birtindep jalpyǵa birdeı ta­bystardy deklarasııalaýdy engizý qajettigin atap ótti. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy konvensııasynda «Zańsyz baıý» dep atalatyn 20-bap qy­zyq­tyrady. Soǵan sáıkes, zań­syz baıý, ıaǵnı jarııa laýazymdy adamnyń aktıvteriniń onyń zań­dy tabystarynan eleýli túrde artyp ketýdi, eger ol aqylǵa qo­nymdy retpen ony negizdeı al­masa, qylmys retinde tanylady. Keıbir elderde mundaı qyl­mystar bar. Argentına Qylmys­tyq kodeksiniń 268/2-babynda zań­­syz baıý áreketteriniń qyl­mys­tylyǵy belgilengen: zań­da qoıylǵan talapqa jaýap retinde óziniń kólemi eleýli túrde artyp ketken múliktik baıýynyń shyǵý tegine túsinik bermegen adam, eger bul áreketter memlekettik laýa­zymda bolǵan kezde ne odan ketken soń eki jyl ara­syndaǵy ýa­qytta jasalǵan bolsa, qylmys­tyq jaýaptylyqqa tartylady. Rasynda da, kúndelikti ómir­de sondaı joǵary jalaqy al­maı­tyn keıbir sheneýnikter qata­rynan ózderiniń tabystarynyń kólemimen úılespeıtin shyǵys­tar jasaý faktileri az emes. Árıne, bul memlekettik qyzmet­shilerge qymbat avtokólikter alý­ǵa jáne basqa da úlken sa­typ alýlardy jasaýǵa múldem tyı­ym salynǵan degendi bildirmeıdi. Eń negizgisi – olardyń tabys kózderiniń zańdy bolýyna qol jetkizý kerek. Bul jerde sa­lyq organdary memlekettik or­gan­dardyń kadr máselelerine ja­ýapty bólimderimen jáne Mem­lekettik qyzmet isteri jónindegi agenttiktiń basqarmalarymen ty­­ǵyz jumys jasaýy qajet. Talǵat NAZARBEKOV, Astana qalasy Saryarqa aýdany boıynsha salyq basqarmasy májbúrlep óndirip alý bóliminiń bas mamany.