«Evro-5»: Bolashaqqa baǵdar

Qazaqstanda «Evro-5» klasyndaǵy munaı ónimderi men jaǵarmaı alýǵa jaǵdaı jasaıtyn munaı óńdeýdiń qazirgi zamanǵy tehnologııalary týraly másele qyzý talqylanýda. Úsh munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtýdyń keń aýqymdy baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa daıyndyqtar júrýde. Tómende Gdansk munaı óńdeý zaýytynyń jetekshi tehnology jáne «Shevron Neftegaz Ink.»  kompanııasynyń aǵa konsýltanty Voıseh SVINARSKI salanyń bolashaǵyna qatysty óz oı-pikirlerin ortaǵa salady. – Voıseh, 1999-2000 jyl­dary siz Polshadaǵy Gdansk munaı óńdeý zaýytynda eki sa­ty­daǵy qazirgi zamanǵy gıdrokrekıng teh­nologııasyn engizýmen aına­lys­tyńyz. Qazir­gi za­man­ǵy joǵary klasty sapa­daǵy mu­naı ónimderin shyǵarýda ol ne­ǵurlym ekologııalyq jáne tıimdi bolyp esepteledi. Dál osy­n­daı qon­dyr­ǵy­lar búginde Reseıde jáne Shy­ǵys Azııa men Taıaý Shy­­ǵystyń kóp­te­­gen elderinde bel­sendi orna­ty­lý­da. Dál osy teh­nolo­gııa­ǵa sonsha­lyq na­­zar aýdarý­dyń se­b­ebi nede, onyń artyq­shy­ly­ǵy qandaı? – Iá, munaı óń­deýdegi eki satyly gıdrokrekıng qa­zir­­de Eýropada da, Reseıde de jáne Azııa­nyń kóptegen elderinde de ıgerilýde. Onyń sebebi bireý – gıdrokrekıng ózge tásilderge qaraǵanda bir tonna munaıdan suranysqa ıe áldeqaıda kóp munaı ónimderin óndirýge jaǵdaı jasaı­dy. Birinshi kezekte ol – dızel oty­ny men óte joǵary sapaly avıasııalyq reaktıvti otyn. Atap aıtqanda, qura­my­n­da kúkirti meılinshe tómen, setan sany  boıynsha sıpattamasy óte joǵary, sol sııaq­ty mınýs 40 jáne odan da tómenge tózetindeı qatý temperatýrasynyń ólshemderi senimdi dızel otyny alynady. Gıdrokrekıngtiń ekinshi ma­ńy­z­dy artyqshylyǵy ol óndi­ris­te ıkem­dilikti qamtamasyz etedi. Aı­talyq, Eýropa men Azııa elderiniń MО́Z-derindegi gıdrokrekıng qon­dyr­ǵylary qazir negizinen dızel jáne reaktıvti otyn óndirýge ar­nalǵan,  al AQSh-ta negizinen benzın óndi­ri­le­di. Osylaısha, sizdiń qon­dyr­ǵyny qazirgi sátte rynokta ne­ǵur­lym suranysqa ıe ónimderdi alýǵa beıimdeýińizge bolady. Aı­talyq, búgin sizge benzın kó­bi­rek kerek, al birneshe jyldan soń dızel otyny kóbirek qajet bolady. Osyndaı kezde gıdrokrekıng ony qamtamasyz etedi. О́zge tehnolo­gııa­larda mundaı aýyspalylyq joq. Osy oraıda gıdrokrekıng tási­liniń úshinshi artyqshylyǵyn eske sala ketken jón. Ol sınte­tı­kalyq dep atalatyn neǵurlym joǵary klas­ty maılar – II jáne III top­ta­ǵy maılaý materıal­da­ryn óndirý úshin bazalyq jaǵar­maı­lar óndi­ri­sin qamtamasyz ete­di. Eko­lo­­gııa­lyq tur­ǵydan alǵanda gıdrokrekıng qon­dyrǵylary aýaǵa zııandy qaldyq­tar­dy shyǵar­maı­dy dese de bolady. Al katalızdik krekıngte ahýal nasharlaý: bul úderiste katalızatorda shıkizat quramyn­da­ǵy koks pen kú­kirttiń edáýir kólemi tunyp qa­lady. Regenerasııa kezinde ol janady da, tútin aýaǵa taraıdy. Olarǵa ar­na­ıy súz­giler ornatý qymbatqa tú­se­tin úde­­ris bolyp tabylady. Tipti, qan­daı qýatty elektr súzgiler ornatqan kúnniń ózinde de katalızdik krekıngte katalızatordan shyq­qan qal­d­yqtar da atmosferaǵa ta­raıdy. Sondyqtan búginde qor­sha­ǵan or­ta­ny lastaý má­se­l­esine jaýap­­ty kóz­qa­ras tanytatyn elderdiń bári MО́Z-ge qajetti katalızdik krekıng úshin shıkizatty qo­sym­sha gıdrokrekıngtik tazartý jo­lymen daıyndaıdy. – Iаǵnı, eki tásildi biriktirý júzege asyrylatyn bolǵany ǵoı? – Ekologııa belgili bir qur­ba­n­dyqtardy qajet etetindikten belgili dárejede solaı bolyp shyǵady. Teh­no­logııalyq turǵyda onyń ózi qo­sym­sha jumystar bolyp taby­la­dy. Katalızdik krekıng qondyr­ǵysy bar jáne ol jumys istep tur­ǵan jerlerde oǵan qosymsha gıdrokrekıng qon­dyr­ǵysy ornatylady. Sońǵysy shı­ki­zatty tazartý úshin de, sol sııaq­ty dızel otyny men avıasııalyq kerosındi belgili bir dárejede óndirý úshin de paıda­la­ny­lady. Tipti, osyn­daı óndiristik shemanyń ózinde katalızdik krekıng úderisi arqyly alyn­ǵan benzın ekologııalyq talap­tarǵa sáıkes qo­symsha tazartýdy qajet etedi. – Shıkizattyń bastapqy sapa­sy týraly aıtyp óttińiz. Qazaq­stannyń munaı óńdeý ónerkásibi úshin dál osy problema kókeı­kes­tileriniń biri bolyp tabylady. KSRO kezinen beri respýb­lık­a­daǵy árbir MО́Z munaıdyń belgili bir túrine oraılastyrylyp ja­salǵan. Máselen, Pavlodar zaýy­ty Batys Sibir munaıyna laıyq­ta­lyp jobalanǵan. Qazirgi oǵashtyq sol, Qazaqstan munaı-gaz shıkiza­tyn iri eksporttaýshy bola oty­ryp, atalǵan kásiporyn­da óńdeý úshin reseılik munaıdy ımport­taý­ǵa májbúr. Shymkent pen Aty­raý­daǵy zaýyttar da  dál osyndaı mu­naı parametrleri turaqty emes jaǵ­daıymen ushy­ra­sýda, onyń ózi qajetti mól­sher­de ónimmen qamta­masyz etýge múm­kindik bermeıdi. Gıdro­krekıng saladaǵy osy pro­b­le­many sheshe ala ma? – Sóz joq. Atalǵan tásildiń eń negizgi tehnologııalyq artyq­shy­ly­ǵynyń biri de sol, gıdrokrekıng óndiriletin ónimderdiń túrleri bo­ıyn­sha da, sol sııaqty shıkizattyń  sapasy boıynsha da óte ıkemdi prosess. Is júzinde álemde óndiriletin munaı túrleriniń bárin de gıdrokrekıng kó­megimen «Evro-5» klasyn­da­ǵy mu­naı ónimderi etip qaıta óń­deý­ge bolady. Onyń syrtynda bul  tá­sil is júzinde kez kelgen shıki­zat­ty – munaıdy da, sol sııaqty bastapqy óńdeý úderisinde alynatyn bıtým jáne mazýt sııaqty munaıdyń túrli qaldyqtaryn da paıdalanýǵa jaǵ­daı jasaıdy. Bul turǵyda bizdiń elimizdiń sibirlik nemese ózge de mu­naı ımportyna táýeldi bolýy shy­ny­m­en de kózge qısynsyz kórinedi. Bul – ekonomıkanyń ener­getıkalyq qaýipsizdigi máselesi. Meniń paıymdaýymsha, Qazaq­stan munaı óndirýshi el retinde tek óz shıkizatyna ǵana baǵdar ustanýy tıis. Árıne, bul jerde másele bizdiń elimizdiń alǵa qandaı mindetter qoıyp otyrǵanynda. Qazirgi zaman­ǵy tehnologııany engizýge de bola­dy, sondaı-aq salany burynǵy Ke­ńes Odaǵynan keıingi jaǵdaıda qal­dyrýǵa da bolady. Sol sııaqty mu­naı ónim­deri­niń tıisti sapasyn, shıkizat tań­daýdaǵy ıkemdilikti  qamta­ma­syz ete almaıtyn eskirgen tehno­lo­gııalardy da paıdalanýǵa bolady. Másele – qorshaǵan ortaǵa, avtomobıl parkiniń sapasyna, motor­lar­dyń  resýrsyna degen kózqarasta. Eger siz, aıtalyq, tómen sapaly, qu­ramynda kúkirti kóp dızel otynyn paıdalanar bolsańyz, qozǵaltqysh­tyń tozýy jedeldep, ol uzaq qyzmet ete almaıtyn bolady. – Siz jumys isteıtin «Shevron» korporasııasy da, kezinde búgingi kúni Qazaqstannyń al­dyn­da tur­ǵandaı, MО́Z-derdi modernızasııalaý satysynan ótti. Modernızasııa degenimiz – ol aý­qymdy ınvestı­sııalar. Biraq sha­rýashylyq júr­gizý­shi ár­qashan únemdeýge qumar tu­rady. Sizdiń pikirińizshe, sapaly otyn alý úshin Qazaqstanda  zaýyt­tar­dy gıd­rokrekıng sııaqty jańa tehnologııalarmen jaraq­tan­dy­ra otyryp, túbirinen qaıta qurý qa­jet pe? Álde, keıbir sala maman­dary aıtatyndaı, únemdep, ja­rym-jartylaı sharamen-aq quty­lý­ǵa bola ma? – Tehnıkalyq jaqtaryna tereń­de­meı-aq, bul jaǵdaıda negizgi jáıt­ter­diń jaqsy málim ekenin atap ótpekpin. Eski tehnıkalyq bazada qazirgi za­manǵy munaı ónim­deri men maılardy jasaý tásili joq. Sonymen birge siz endiretin jańa qondyrǵy men teh­no­lo­­gııa­nyń talaı ondaǵan jyldar bo­ıyna qyzmet etetinin de túsiný qajet. Sondyqtan bul oraıdaǵy únem aqyl­­ǵa syıymdy emes. Eger AQSh birneshe onjyl­dyq­tar boıy qoldanyp kele jat­qan jáne búginde Eýropanyń, Azııa men TMD-niń elderi engizip jat­qan eki sa­ty­­ly gıdrokrekıng tehnologııa­sy týraly aıtar bol­saq, amerı­ka­lyq «Shev­ron» korpo­ra­sııa­sy­nyń osy­dan 60 jyldaı ýa­qyt buryn osy úde­risti oılap ta­bý­shy bolǵa­nyn es­ke túsirý qajet. Bul korpora­sııa­nyń tájirıbesi óte qun­dy. «Shev­ron» ja­ǵarmaılar óndiri­sin­degi eski tá­sil­den tolyq bas tart­qan alǵashqy kom­panııa. Kóp jyl­dar boıy eski qon­dyr­ǵy­larda ju­mys istegender úshin mundaı sheshimge barý ońaı bolǵan joq. Biraq ol ry­nok­tyń bo­lashaq suranys­tary negizinde qaby­l­dan­dy. Qazirgi býyn­nyń tehnıkasy tek joǵary sapaly jaǵarmaı mate­rıal­daryna eseptelgen. «Shevronda» ol eskeriledi, son­dyqtan onda uzaq merzimdi eko­no­mıkalyq múddeler bas­shy­lyq­qa alynady. Qa­zir Qazaqstan da soǵan uq­sas tań­daý­dyń aldynda tur. MО́Z-derdi modernızasııalaý bary­syn­da ozyq sheshimderdi paıdalana oty­ryp, sizder «Evro-5» stan­dartyn­daǵy joǵa­ry klasty munaı ónim­derin, II-III toptaǵy bazalyq maı­lardy jetkizip berýshi bola­syz­dar. Ol qazaqstan­dyq zaýyttarǵa ishki ry­nok­ty qam­ta­masyz etip qana qoı­maı, sonymen birge suranys barlyq jerde de ósip kele jatqan atalǵan ónimdi eksporttaýǵa jaǵ­daı týǵyzady. – Strategııalyq turǵyda Qa­zaq­stan da sol baǵytta alǵa basýda. Búginde el ónerkásibinde úde­meli modernızasııa júrýde, ón­dirisshilerdi qosylǵan quny jo­ǵary ónim alýǵa baǵdar­laı­tyn arnaıy baǵdarlama júzege asy­ry­lý­da. Osyndaıda I top­taǵy tómen klasty maılar men II-III toptaǵy maılardy óndirý­diń ózindik qu­ny­nyń aıy­r­ma­shy­lyǵynyń qandaı ekenin bilý qyzǵylyqty. – Bálkim, siz tańqalatyn bolar­syz, degenmen, joǵary klasty maılar óndirisi aıtarlyqtaı arzan. Ony óndirisshiler áldeqashan tekserip, dáleldegen. I toptaǵy maı­lar­dy ón­dirý­de  fýrfýrol, parafınsizdendirý jáne jeńil gıdrotazartý sııaqty eritkish tásilder qol­danylady. Eger osy úderister qu­nyn qazirgi zamanǵy gıdrogenızasııalaý tásilimen salys­ty­rar bol­saq, sońǵy jaǵdaıda ın­ves­tı­sııa­lyq shyǵyndar 20-25 pa­ıyzǵa tó­men. Onyń syrtynda qazirgi zaman­ǵy tásilderdi paıdalanǵanda eks­plýa­tasııalyq shyǵyndar da shamamen 30-35 paıyzǵa tómen. Bul oraı­da tonna munaıdan gıdrokrekıng arqyly sońǵy ónim alý da áldeneshe ese joǵary. Jaǵarmaıǵa kelsek, eski eritkish tehnologııamen jumys isteı otyryp, siz maıǵa qo­sa eshteńege de jaramaıtyn eks­trakt alasyz. Sol sııaqty ózge de qosalqy ónimder alýǵa týra keledi. Árıne, olardy óńdeýge bolady, biraq qalaı óńdeý kerektigin ekiniń biri bile bermeıdi. Gıdrokrekıngte mundaı problemalar múlde joq. Tonna munaı­dan siz joǵary sapaly ónimder – dızel otynyn, avıakerosın, benzın jáne II-III toptaǵy maılar alasyz. Joǵaryda atap ótkendeı, eko­nomıkalyq maǵynada gıdrokrekıng qondyrǵysynyń eki, on, tipti jıyr­ma jylǵa da eseptelip sa­lyn­baı­ty­nyn basshylyqqa alý qa­jet. Álemde keıbir bul sııaqty qon­dyrǵylar 50 jáne odan da kóp ýaqyttar paı­da­lanylyp keledi. Sondyqtan búginde bolashaqqa kóz tigip, munaı ónimderi rynogynyń 20-30 jyldan keıin qalaı bola­ty­nyn basshylyqqa ala bilý kerek. – Qaı óńirler men elderde eki satyly gıdrokrekıng teh­no­logııasy neǵurlym keń ta­raǵan? – «Shevron» Soltústik Amerıka rynogynan Azııa men Eýropaǵa qaraı qozǵalǵan 1990 jyldan bastap atalǵan tehnologııa álemde jedel tarala bastady. Búginde Azııa men Shyǵys Eýropa elderi munaı óńdeý zaýyttaryn jańa gıdrokrekıng qondyrǵylarymen ja­ra­qtan­dyrýda. Tek Reseıde ǵana qazirgi kezde osy tehnologııa boıynsha bes gıdrokrekıng qondyrǵysy salyný­da. Rynokta joǵary klasty jaǵar­maılarǵa degen qyzyǵýshylyq arta túskendikten, mundaı qondyrǵy­lar­ǵa degen jańa tapsyrystar da kóbeıýde. – Sóz joq, motorlardy qysta paıdalaný problemasy bolmasa, Qazaqstanda da kópshilik dızel otynyna  kósher edi. – Bul jerde másele óte qara­paıym – ol qatý temperatýrasy. Siz­diń óńirde búginde óndiriletin ónim shynymen de aýa tempera­tý­rasy 18-20 gradýstan tómen bolǵan jaǵdaıda eleýli problemalar týyn­datady. Bi­raq gıdrokrekıng jaǵ­daıyn­da qys­qy súzgi blokada­sy­nyń tempera­tý­ra­syn qajetińe qa­raı op-ońaı rettep otyrýǵa bola­dy. Dızel gıdrokrekıngine arnal­ǵan qondyr­ǵy qysta bir nusqaǵa, jazda ekinshi nusqaǵa beıimdelip, retteledi. Bú­gin­de gıdrokrekıng júıesiniń dızel otynynyń qatý tem­pe­ra­týrasyn 40 gra­dýs qylý qıyn másele emes. Ol óndiristiń eski tehnolo­gııa­laryn qoldanatyn post­keńes­tik elderdiń avtomobılshileri úshin qıyn túıin bolyp oty?. Al eger mınýs 45 gradýs sııaq­ty ekst­re­maldy temperatýraǵa kel­sek, onda dızel otynynyń krı­s­taldaný tem­pera­­týra­syn tómen­detý úshin arnaıy qu­raldardy paı­dalanýǵa bolady. – Tehnologııalar shynymen de alǵa ozyp ketken, olqylyq­tar­dyń ornyn toltyrýǵa týra keletin sııaqty... – Qazirgi zamanǵy munaı óń­­­deý tehnologııalarynda jyl saıyn derlik kóptegen jańa­lyq­tar paıda bolýda. Búkil álem bo­ıynsha onda­ǵan qyzǵylyqty noý-haýlar ómirge engizilýde. Olar eshqandaı qupııa emes, salalyq konferensııalarda olar tý­ra­ly egjeı-tegjeıli baıandalýda. Osy sáýir aıynyń basyn­da Más­keý­de jaǵarmaılar boıynsha halyqara­lyq semınar ótedi. Biraq osy semı­narǵa Qazaq­stannan tirkelgen bir mamandy biz ázirge kórgen joqpyz. Sirá, qyzy­ǵýshylyq joq sııaqty. Nege olaı? Elde údemeli ındýstrııa­landyrý isi júrip jatqan joq pa. Al munaı óńdeý – ol strategııalyq sala. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.