Shámshiniń ákesi

ULTTYQ QOLО́NERDI О́Z ZAMANYNYŃ BIIGINE KО́TERE BILGEN USTA BOLǴAN Búkil qazaq dalasyn jańǵyrtyp, ásem ánge bólegen birtýar sazger Shám­shi Qaldaıaqovtyń 80 jyldyq mereı­toıy byl­tyr memlekettik deńgeıde ata­lyp ótti. Uly kompozıtordyń kin­dik qany tamǵan Ońtústikte bastalǵan toı dúbiri Qazaq dalasyn áli kúnge jyr samalymen terbep tur. Shym­kent­te «Shámshi álemi» atty arnaıy alleıa ashyldy. Munda Shákeńniń alyp es­kert­kishi ornatylyp, «Juldyzdar saıa­ba­ǵyna» talant­ty­lar­dyń esimi ja­zyl­dy. Árıne, birtýar azamattyń esimin as­qaqtatý qaı jaǵynan alyp qara­sa­ńyz da abyroıly is ári tirilerdiń úl­ken paryzy. Deı tursaq ta, Shámshi aǵanyń jeke basynan asyp árige kóz jibere almaǵan sııaqtymyz. Nege? Búkil álemdi tam­san­dyrǵan, búkil dalany án saldyrǵan Shámshini ómirge ákelgen áke-sheshesi kimder edi? Arǵy atalary kimder bol­ǵan? Mine, osyny esten tars shyǵaryp alǵan tárizdimiz. Shámshiniń áý basta azan shaqyryp qoıǵan aty «Jámshıd» ekeni belgili. Qaldaıaq jasynan Sozaq jaqtaǵy Qy­zyl­kól mańyn mekendegen Shádi tó­remen tabaqtas, dámdes-tuzdas, syrlas bolǵan kisi. Shádi sha­ıyrdan Jámshıd tý­raly kóp estigen. Er­tedegi parsy pat­sha­sy Jámshıdteı bol­syn dep yrymdasa kerek. Keıin aýyl adam­dary Shámshi atap ke­tedi. Shámshi aǵa patsha bola almasa da, «Vals koroli» atandy. Al áke­siniń shyn aty – Áne­pııa. Aıaǵynda qaly bolǵandyqtan ony jeń­ge­leri «Qaldaıaq» ataǵan. Muny, árıne, Shákeń qaı­­dan bilsin. – Atyń kim? – Shámshi. – Kimniń balasysyń? – Qaldaıaqtyń. Osylaı birinshi synyp tabal­dy­ry­ǵyn attaǵanda «Shámshi Qaldaıaqov» bop jazylyp ketedi. On jyldyqty bi­tirip, oǵan attestat toltyrar kezde qa­rasa, mine, qyzyq! Aty – Jámshıd. Áke­siniń aty – Ánepııa. Atasynyń aty – Domby. Muǵalimderiniń sengish­ti­gi­nen tólqu­ja­ty da, attestaty da Shám­shi Qaldaıaqov bolyp toltyrylyp ketken soń, osy atpen dúbirletip dúnıe­den ótti. Ánepııanyń ákesi – Domby dedik. Ol oshaqty Sútbenbet baımen de, Shý boıynan toǵan qazdyryp, sý jaıyp, egis ektirip, tórt-túlik mal aıdaǵan, osy kúnge deıin Shý boıynda «Tó­re­toǵan», «Tóretam» degen qonys­ta­ry­nyń aty qalǵan Júsipbek tóremen de qatar qonǵan kisi eken. Domby elge syıly, adamgershiligi mol, sheshen­di­gimen qatar aqyndyǵy da bar sharýa ada­my bolǵan. Keıde kire tartyp, ke­rýenbasy retinde tanylǵan. Jer-sý attaryna qazaq kisi esimin tegin bermeıdi. Dombynyń ataǵy dúr­kirep turǵandyqtan bolar, Sozaq eli­niń jazǵy jaılaýy – Betpaqdalada «Dom­bynyń jaılaýy», «Dombynyń qu­­dyǵy» degen attar qalǵan. ... Bir jyly kóktemde Domby kerýen bastap jolǵa shyǵady. Túıege teń­degeni teri-tersek, jún-jurqa eken. Osy­lardy ótkizip, aýylǵa qant-shaı, kıim-keshek ákelmek. Ol kezde bazarǵa kúnde barý qaıda, kórshi aýyldyń Sher­áli degen sarań baıy Dombynyń bazarshylap bara jatqanyn bilip, «ma­ǵan anany ákel, mynany ákel» dep qolyna bar-joǵy bir teńge ustatypty. Búgingideı emes, bazarǵa aılap júrip baryp qaıtatyn zaman. Domby jı­nal­ǵan jamaǵaıynǵa bazarlyǵyn úles­tirip, sońynda Sheráli baıdyń bir teń­gesin qaqpaqyldap qolyna ustatypty da: – Sherekeń bergen bir miri, Orynborǵa barǵanda, Esebi joq pul boldy. Esebine jete almaı, Aqylym aıran dal boldy. Bir tıynǵa basshy aldym, Bir tıynǵa qosshy aldym, Bir tıynǵa mata aldym. Syrdyń boıyn aralap, Saýdager myrza atandym, – depti. Sarań baı sóz taýyp aıta almaı jer shuqyp otyryp qalypty. Dombynyń uly Ánepııa (Qaldaıaq) arabsha saýatty kisi bolǵan. Ol aqyn ári dintanýshy. Shádi tóre Jahan­ger­uly­nyń jaqyn shákirtteriniń biri eken. Búginde Otyrar memlekettik ar­heologııalyq qo­ryq-murajaıynda saq­taýly «Ábjad taf­sıri», «Duǵalar», «Din­ge ýaǵyzdyń saýa­by», «Azan aı­tylǵanda aıtylatyn du­ǵa­lar jáne oǵan túsinik» degen qoljazbalar (bári arab árpimen jazylǵan) Qaldaıaqtyń jas­tyǵynyń astyna jastanyp oqıtyn eńbekteri kórinedi. Sonymen qatar As, Adaýdın Ýmar at-Taftazanıdiń «Sharh ál-Maqasıd» – «Maqsattar túsinik­te­me­si» atty eki tomdyǵy Qaldaıaq qo­rynan alynǵan. Bulardy murajaıǵa tapsyrýshy Jumash ájeı (Shámshiniń ekinshi sheshesi) men Qaldaıaqtyń kenje balasy Baqyt. Osy aıtylǵandar kezinde Qaldaıaq­tyń óz betinshe kóp oqyǵan, dinı sa­ýatty kisi bolǵanyn ańǵartady. Ol dinı kitaptardy kóp oqyǵan ári Keńes ókimeti tusynda bul eńbekterdi ja­syryn ustaǵan. Dinı saýatty, oqyǵany men to­qy­ǵany kóp Qaldaıaq ári ónerpaz, ári zerger, usta bolǵan. Onyń Shádi tóreniń shákirti bolǵanyn joǵaryda aıttyq. Shá­di qalamnan qoly talǵanda us­ta­hanaǵa baryp, Qaldaıaqqa kórik bas­tyr­typ, neshe túrli bilezik, syrǵa, júzik soǵady eken. Sóıtip júrip Qaldaıaqtyń kózi Shádi shaıyrdyń qaryndasy Saqypjamalǵa túsedi. Sa­qyp­jamal sýyryp salma aqyn edi. «Eger qa­ryn­dasymdy aıtysta jeńseń, qyz se­niki» deıdi Shádi. Sátin salǵanda Qal­daıaq Saqypjamaldy sóz saıysynda sú­rindiredi. Qaraǵa qyz bermeıtin tóreler zaman yzǵarynan seskendi me, kim bilsin, Sa­qyp­ja­maldy Qal­daıaq­qa uza­tady. Keıbir derek boıynsha jas ot­basy Sozaq aýdany, qazirgi Taýkent qa­lashyǵynyń túbindegi Jynys degen aý­yl­da turǵan. Taý betkeıine jaqyndaý tusta Qaldaıaq úıiniń jurty áli de bar. Janynan shaǵyn ózenshe aǵyp ótedi. 1923 jyly Qaldaıaq Syr boıynda turatyn ápkesiniń kómegimen, ekinshi jaǵy qaınaǵasy Shádiniń Buharada bir­ge oqyǵan dosy Ospan ájini saǵalap, Sa­rykól degen jerge qonys aýdarady. О́ıtkeni, munda dáýletti kisiler kóp tur­ǵan. Olar uzatylar qyzdaryna, áı­el­derine túrli áshekeıler men zergerlik jáne turmystyq zattardy jıi-jıi jasatady eken. Qaldaıaqtyń Sarykólge sýyt kóshýiniń taǵy bir syry sol ke­zeńde sholaq belsendiler men mılı­sııa­lardyń baı-manapqa kún kórsetpeýinen bolsa kerek. Sarykólde qoja-mol­da­lar­men qatar, tóleńgitter de mekendegen. Osynda Qaldaıaqtyń qonysy, Os­pan ájiniń medrese-meshiti de berige deıin buzylmaı turǵan. 1970-1980 jyl­dary Syrdarııa toǵan-balyq sharýa­shylyǵynyń qurylys jumystary bas­talǵanda Qaldaıaqpen qońsy otyrǵan Qojamqul Odamanov, Dosybek Bal­qa­shov, Keldibek Jabataev sharýa­shy­lyq­tyń bas josparyna qosymshalar en­gizip, medrese-meshit pen ustanyń tu­raǵyn buzylýdan aman alyp qalǵan edi. Kónekóz qarııalardyń baıan etý­le­rin­she, Qaldaıaq usta Sarykólde Mahan­bet­salynyń ákesi Ospan ájimen qatar qo­nystanǵan. Ospan áji Buharadaǵy Kó­kil­tash medresesinde bes jyl, Mekkede kóp jyl oqyp, eline kelip medrese ashyp, bala oqytqan ǵulama kisi bolǵan. Qal­daıaq usta Ospan ájige arnap shappa jasap, sabyna arabsha altyn-kúmisten oıyp jazý jazyp syılaǵan desedi. Al, Ospannyń aǵasy Áýbákir starshyn eken. Ol Qaldaıaqqa kóp jaqsylyq kór­setken. Qaldaıaqtyń taǵy bir qasıeti – em­shi­ligi eken. Onymen ómiriniń sońyna de­ıin irgeles otyrǵan, búginde eńbek ar­dageri, shejireni jaqsy aıtatyn Do­sy­bek Balqashov ustanyń uǵymnan ush­qary qasıetin bylaı dep taratady. – Birde Dinmuhammed degen balam qatty aýyryp, dárigerden dármen bolmaı ólýge aınalǵanda qysylǵanymnan Qaldaıaqqa bardym. Jaryqtyq, balam­dy bir-aq ret úshkirdi. Ertesine ulym basyn kóterdi. «Ustanyń kóńilin tap­sań, usta temirdiń sýyn tabady» degen sóz bar. Osy sóz Qaldaıaq syndy jan­darǵa arnalyp aıtylǵan ǵoı. Jalpy, Qaldaıaqtyń dinı bilimdi, qazaqsha, arabsha, oryssha saýatty, bo­la­shaǵyn boljaı biletin kóripkeldigi, úsh­kiretin táýiptigi jóninde el aýzynda bir qydyrý áńgimeler bar. Kelinder sábı­lerine kóz tıse aýrýhanaǵa emes, atasyna keletin. «Ata, túkirip be­ri­ńiz­shi» dep qıylatyn. Onyń emine kú­mánsiz senetin. Qalaı degende de, Qaldaıaq jan-jaqty bolǵan. Ustahanasyna kerek qu­ral-saı­mandardy ózi jasap alǵan. Ol ulttyq qolónerdi óz zamanynyń bıigine kótere bilgen jan desek, jańylysa qoımaspyz. 1928 jyly ol Sarykólden Túrkis­tan qalasyna jumys izdep barady. Sol tusta bul aımaq ákimshilik jaǵynan Túr­kistanǵa qaraıtyn. Osyndaǵy depo­ǵa temir ustasy bolyp qabyldanady. Keıinnen Arys qalasyna aýysady. 1931 jyly Arys ózenine bóget-toǵan sa­ly­nady. Kolhozdastyrý tusynda ol Shá­ýildirge oralyp, toǵannyń bas us­ta­sy bolǵan. Toǵannyń qurylysy aıaq­talǵan soń, ıaǵnı 1936 jyly oǵan eń joǵary nagrada – Lenın ordeni tabys etilgen. Ordendi ustanyń orny qashan da tórde bolary belgili. Qaldaıaq 1937-1938 jyldary «Temir» MTS-degi us­tahanada eńbek etti. 1939 jyly kolhoz bas­qar­masynyń tóraǵasy Álisher Smaı­lovtyń shaqyrýymen «Qyzyl Túr­kistan» kol­ho­zyna aýysqanda bes saýsaǵynan óneri tamǵan Qaldaıaqty ózimen birge ala ketken. 1944 jyldyń 20 aqpanynda ol №125 Temir túıe zaýytyna jumysqa aýysady. 1969 jy­ly áıgili «jaman qystan» soń Arys ózeni tasyǵan kezde ózen jaǵa­syndaǵy qorjyn tamdardyń kóbi sýǵa ketken ǵoı. Mine, osy apatta Qaldaıaq ustanyń úıi de, búkil qujattary, dúnıe-múlki sýǵa ketken. Sonyń ishinde orden de ketken... Qaldaıaq qazaq qo­l­óneriniń asa bil­gir sheberleriniń biri desek, qate­les­peımiz. Ol aǵash sha­bý, metall óń­deý, súıek pen múıizden túrli bu­ıymdar ja­saý­dyń ádisterin to­lyq meńgergen. Qo­lyndaǵy ma­te­rıaldardy jo­nyp, qa­laǵan pishinge keltirý, ııý, oıý, shegeleý, otqa qyz­dyryp soǵý, qalypqa quıý, kep­teý, tinikeleý, qaralaý, be­derleý, be­zeý, sirke alý, qaq­taý, dánekerleý, ula­malaý, taǵy bas­qa da ádis-tá­sil­derin jetik biledi eken. Sol jyldary kol­hozdarǵa al­ǵash­qy aýyl­sha­rýa­shy­lyǵy teh­nı­­ka­la­ry kele bas­taǵan ǵoı. Áıt­se de dala ju­mys­ta­ryna kóptegen qural-saıman kerek edi. Sondyqtan usta qolǵabysy aýadaı qajet bolatyn. Bi­le­tinderdiń aı­tý­yn­sha, sol tusta teh­nıkaǵa qajet qosalqy bólshektiń kez kelgen túrin Qaldaıaq usta zaýyttan shyqqandaı etip ózi jasap júrgen. Stanok, basqa da qajetti jabdyqtar joq kezde olardy qalaı jasady eken dep tańyrqaısyz. Bu­lar­dan bólek arba, shana sııaqty súıretpe kólikterdi, jer aǵash, temirtas, moıyn­turyq, tyrma, aıyr, kúrek, ketpen, dán úkkish, oraq shalǵy, qy­ryqtyq, pyshaq, qaqpan, myl­­tyq, kisen, shappashot, baıtese, qaı­shy, qysqysh, kepser, qyr­ǵysh, kerneı, temir pesh, úsh aıaqty temir oshaq, kebeje, sandyq, basqa da sha­rýa­shy­lyqta, kúndelikti úı tur­my­synda qol­da­ny­latyn qural-jabdyq, saıman­dar­dy jasap shyǵarǵan. Zerger retinde júzik, syrǵa, bilezik, shashbaý, shash­teń­ge, shol­py, óńirjıek, qudaǵı jú­zik, kemer beldik jasap, qamshy órgen. Er-turman jasaıtyn da óneri bolǵan. Soǵys jyldarynda maıdanǵa arbalar jóneltiledi eken. Eshelonǵa tı­eı­tin arbalar túgeldeı ustanyń synynan ótkiziletin kórinedi. Keı arbalardan aqaý shyǵyp, ony Qaldaıaq qalpyna keltiretin bolǵan. Jalpy, Sarysýdan Sarykólge de­ıingi qalyń elde Qaldaıaqtyń qolynan ja­sal­ǵan talaı qolóner týyndysy qal­ǵan. Bertinde Otyrardaǵy Ábý Na­syr Ál-Fa­rabı mýzeı-kitaphanasyna us­ta­nyń qoly­nan shyqqan qural-saı­mandar jınala bastady. «Qyzyl Túr­kistan» kolhozynda Qaldaıaqtyń bal­ǵa­shysy bolǵan Keldebek degen kisi shappashot, dán úkkish, qoltós, shalǵy oraq­tyń moıyn te­mirin, balta sho­tyn tap­syrǵan. Qal­daıaqtyń Arys qala­synda, Shámshi aýy­lynda turatyn urpaq­tary murajaı úshin atanyń kózindeı jádi­ger­lerdi tapsyrǵan. Solardyń biri – Arys qa­la­synda turatyn kelini Saǵ­dııa Gafan­qyzy Mınýllına (Qal­daıaq­tyń Qadir degen balasynyń áıeli) shı barqyt shapa­nyn, aǵash balǵasyn, Shám­shi aýylynda tu­ratyn kenje uly Baqyt qobdıshasyn, úlken qol sha­ry­ǵyn, bilik tósin, zer­gerlik áshekeı zat­taryn, nemere kelini Amankúl Máý­len­qyzy qyrǵysh pen qant qaıshysyn ót­kizgen. Pernekúl Baq­ja­nova ájeı qys­qysh tapsyrǵan. Ol Qal­daıaq atamen kórshi bolǵan. Sháýildirlik ardager ustazdar, erli-zaıypty Qurmanbaı Álsherıev pen Alma Maǵjanova otbasynda qadirlep saqtap kelgen Qaldaıaq dúkeniniń te­re­zesine qo­ıylǵan aıshyqty temir tor men kezinde qol­qalap jasatyp alǵan kepserdi, ákesi Álisherge jasap bergen ustarany mu­rajaıǵa syılaǵan. Halyq aqyny, belgili aıtysker aqyn Áselhan Qa­lybekova el ishinen taǵy bir osyn­daı ustara taýyp, murajaı qazy­na­sy­na qosypty. Otyrar memlekettik ar­heologııalyq qoryq-mý­ze­ıiniń negizin salýshy Asantaı Álimov Qal­daıaq ata­synan alǵan tósti murajaıǵa óz qo­lymen ákelip bergen. Belgili aqyn Aıt­baı Belgibaevtyń zaıyby Han­sha­ıym ájeı de usta jasaǵan shap­pa­shot­ty saqtap qalǵan eken. Shámshi ǵumyrynyń sońynda oty­rar­lyq dostaryna ákesiniń dúkenin, ol jasaǵan qolóner týyndylaryn tabys­taǵan. «Halyq meni umytsa da, dúken ustaǵan ákemdi umytpasa eken» dep amanat etken. Bálkim, bul perzenttiń áke aldyndaǵy úlken paryzy shyǵar. Qalaı degende de halyq jadynan Shámshiniń máńgi ólmes ánderimen qatar ákesi Qaldaıaq ustanyń qolóner týyndylary da shyqpaýy tıis. Qazaqqa Shámshideı ul syılaǵan Qaldaıaq ata men Saqypjamal apanyń óneri óz aldyna zertteýdi qajet etetin qazyna. Sabyrbek OLJABAI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Shymkent.