Bıbigúl JEKSENBAI: «Abyroı KZ» – mádenıet máıeginen, til tunyǵynan sýsyndatady»

Medıakeńistik kez kelgen eldiń aınasy ispetti. Al Ota­nymyzdaǵy osy keńistik aýanynyń básekege qabilettiligi men tózimdiligi ýaqyt talabynan týyndap otyr. Sebebi, BAQ salasynyń damý kórsetkishi arqyly memlekettiń qandaılyq deńgeı bıiginde turǵanyn da ańǵarý qıyn emes. Biz «7-shi arnanyń» Dırektorlar keńesiniń tóraıymy Bı­bigúl JEKSENBAIǴA jolyǵyp, el medıakeńistiginiń bir tarmaǵy sanalatyn arnadaǵy aýqymdy jobalar tóńireginde pikirlesken edik. – Bıbigúl Nurǵalıqyzy, “7-shi arna” habar taratýdyń jańa jelisine kóship, sony ózgeristermen tolyqqanyn bilemiz. Bul ózge­ris­terdiń basty ózegi nege saıady? – “Jetinshi arnanyń” aqparat taratý jelisindegi ózgeristeri efır­de ulttyq premeralyq jáne oıyn-saýyq kontentter úlesin edáýir arttyrýǵa baǵyttalǵan, telearna­nyń jańa damý strategııasymen tikeleı baılanysty. Osy jyly pre­meralyq kontent úlesi jańar­tyl­ǵan aqparat taratý jelisiniń shamamen 80 paıyzyn, al oıyn-saýyq baǵdarlamalary efırdiń shamamen úshten bir bóligin quramaq. Bul ózgerister jalpy álemdik trendke sáıkes bolyp otyr: kóptegen elderde oıyn-saýyq baǵdarlamalarynyń tanymaldyǵy artýda, sonymen qa­tar kórermender aýdıtorııasy­nyń suranysy ulttyq mentalıtet pen salt-dástúrdi esepke ala oty­ryp jasalynǵan premeralyq tele­ónim­derge artyp otyr. Jańa strategııa aıasynda reseılik “VaıT Medıa” kompanııasymen jáne oıyn-saýyq baǵdarlamalaryn shyǵarýda álemdik kóshbasshy bo­lyp tanylatyn Endemol kompa­nııa­symen kelisim jasastyq. Bul kompanııalar teleónimderdi saraptaý salasynda qajetti jáne ártarap­tandyrylǵan jobalar portfeliniń ıegerleri. Joǵaryda atalǵan kompanııalar dıstrıbýsııalaý, beıimdeý jáne kontentti óndirý salasynda bizdiń áriptesterimiz atandy. «VaıT Medıa» jáne Endemol kompanııa­lary­nyń jobalarynyń úlesi jańa aqparat taratý efırlik jelisiniń 25 paıyzyn quraıdy. Osylaısha, «7-shi arna» kórer­men­deri jańa maýsymda, Endemol kom­panııasynyń tanymal eýropa­lyq te­levızııalyq shoýlary: “Baspana baby” (“Home edition”), “Sán saıy­sy” (Make me a Supermodel) “Sal­maq pen qańbaq” (Supervise vs Su­per­scinny), sonymen qatar arna­ıy Qazaqstan úshin beıimdelgen oıyn-saýyq baǵdarlamalaryn tamashalaýda. “Qyryq mıllıon teńge shoýy” – Endemol kompanııasynyń Endemol The Money Drop jańa formatynan beıimdelgen týyndy. Naýryz aıynyń 25 juldyzynan bastap arnamyzdan tanymal reseılik Comedy Club formatynyń ar­naıy Qazaqstan úshin beıimdelgen nusqasy efırge shyǵaryldy. Jańa efırlik jelisiniń tanymal joba­lary­nyń biri retinde, qazaqtyń ejelgi salt-dástúri negizinde jasa­lynǵan tyń jobalarymyzdyń biri retinde “Jar-jar” shoýyn atap ótýge bolady. Efır tolyqty­ry­lý­yn­daǵy ózgerister jańa aqparat taratý jelisine negizdeldi. «7-shi ar­na­nyń» jańa aqparat taratý kestesi halyqaralyq aqparat taratý prınsıpteri boıynsha qurastyrylǵan. Arnamyzdyń efıri slottarǵa bólingen, olardyń árqaısysyna slot-brendter qalyptastyrylady, ıaǵnı arnaıy janrdaǵy kontentti kórermenderge yńǵaıly ýaqytta tutynýdy daǵdylaý. – «Abyroı kz» jobasy jónin­de ne aıtar edińiz? – «Abyroı kz jobasy» «7-shi arnanyń» emes, «Abyroı» qazaq tili men mádenıetin damytý korporatıvtik qorynyń jobasy. Muny qazaq tili men mádenıetine qyzy­ǵýshylyq tanytqandar men jan­ashyrlar saıty deýge bolady! Saıt, ásirese Qazaqstanǵa keletin sheteldikter úshin óte tıimdi. Ol usynyp otyrǵan ónimder qazirdiń ózinde qazaq tilin úırenýshilerge kóp paı­dasyn tıgizdi. Internet paıdalaný­shylardyń kózaıymyna aınalyp úlgergen saıt úsh tilde birdeı sóı­leı­di. Izgi nıetti oqyrmanǵa ár­daıym esigi ashyq. «Abyroıdyń» ǵalamtorda abyroıly bolýy, ál­bette qazaq tili men mádenıetine janashyr jandardyń belsendiligine de baılanysty. Sheteldikter úshin búkil aqparat aǵylshyn tilinde. Álemniń qaı túpkirinen bolsyn, kóre alady. IP-adrespen kún saıyn osy saıtqa kirip jatqan shet­el­dikterdiń sany artyp otyr. Ja­ńalyqtar para­ǵy kún saıyn ja­­ńaryp tura­dy. Al «Qazaq­taný» aı­dary qa­zaq hal­qynyń salt-dás­túrinen tú­sinik berip, ult­tyń uly adam­dary tý­raly áńgime­leıdi. Az ýa­qytta «Aby­roı» bitirgen úl­ken sharýa – qazaq tilin erekshe ádis­teme boıynsha úı­re­tetin oqýlyq­tar. 5 deńgeıden turatyn kitaptyń bereri mol. Bul oqý­lyqtardyń, ıaǵ­nı eýropalyq stan­dart boıyn­sha oqytýdyń av­to­ry, pedagogıka ǵylym­da­rynyń doktory – Iraıda Kýbaeva. Eýro­standart negizinde jazylǵan osy oqý­­­lyq kesheni óz­ge tildi aza­mat­tarǵa arnalǵan. Ol keshen arqyly oqýshylary­myz qazaq tilin jeńil jol­men, op-ońaı, 102 sa­ǵat­ta úı­re­nip alýǵa ábden múmkin­dik alady. Jańa ád­is­teme óz ómir­sheńdigin kór­­setti. Ol oqýlyq­tar negizinde qazir túrli mekemelerde sabaqtar ótki­zi­lip jatyr. Mu­nyń bári «Aby­roı» qazaq tili men má­denıetin damytý qorynyń al­ǵash­qy kádesi ǵana. Qor­dyń jospa­ry qomaqty. Sonyń ishinde ınternet paraqsha­syn mýl­tı­medııalyq keıipte ja­ńartý da bar. Sonda sizdiń sózińizden ańǵar­ǵa­nymyz, bul jobanyń basty maqsaty – tek ózimizdiń qandasta­ry­myzdyń ǵana emes, ózge ult ókilderiniń de qazaq tiline degen ynta-yqylasyn oıatý ǵoı... – Iá. Maqsat – Abaıdyń tiline óz ana tilinen aıyrylǵan qandas­tarymyzdy ǵana emes, ózge ult ókil­deriniń de shynaıy qyzyǵýshy­ly­ǵyn oıatý. Mádenıetimizdiń máıe­ginen, tilimizdiń tunyǵynan sý­syn­datý. Kezinde hakim Abaı qazaq­tar­dy orys tilin úırenýge úndegen, orys tili jáne orys mádenıeti ar­qyly halqymyzdyń álemdik máde­nıetke aralasý múmkindigin túsine bilgen. Ol shynymen de solaı bol­dy. HHI ǵasyrda bizdiń aldymyzǵa jańa mindetter qoıyldy: ana tilimiz ben mádenıetimizdi, babalardan qalǵan qaınar kózdi saqtaı otyryp, tehnologııalyq jáne gýmanıtarlyq turǵydaǵy jalpy álemdik dınamı­kalyq úrdisterge kiriktirilýimizdiń qajettiligi. Al bul úrdis aǵylshyn tili arqyly júzege asyrylady. Iаǵnı, bizge nege sol aǵylshyn tili arqyly qazaqtyń tarıhyn, má­de­nıe­tin, tilin tanytpasqa? Máse­le­niń mánisi, kóptegen jyldar boıy Qazaqstanda aǵylshyn tili qazaq tilinde emes, orys tilinde oqytyldy. Qazaq mektepterinde, aýyldy aı­maqta nemese qalalyq jerde orna­lasqanyna qaramastan, aǵylshyn tili ana tilinde oqytylmady. Osy­laı­sha, bala orys tilin meńger­mesten shetel tilin orys tilinde úırenýine týra keldi. Shetel tilin týǵan qazaq tilinde oqytý sırek kezdesetin jaıttyń biri boldy. Endigi maqsat – sońǵy jıyrma jylda jınaqtalǵan bilim men tájirı­be­ler­diń basyn qosý. – «Abyroıdyń» ózge jobalardan artyqshylyǵy nede dep oılaısyz? – «Abyroı» qorynyń jumysy – qazaq tili men mádenıetine sura­nysty arttyrýǵa atsalysý. Iаǵnı, tilimiz ben mádenıetimizdiń báseke­ge qabilettiligi úshin jumys isteý. Sebebi, basqa til men mádenıet­ter­diń tasasynda qalmaı, zamanaýı ózge­ris­terge saı alǵa jyljyp ot­yr­­ǵan­da ǵana suranys bolady. Biraq biz tek qazaq tili mańaıynda ǵana emes, úsh tildi birge qarastyrý ar­qyly memlekettik tildi damy­tý­dy kózdep otyrmyz. Prezıdent «Ja­ńa álem­degi jańa Qazaqstan» atty Qa­zaq­stan halqyna Jol­da­ýynda: «Til­­der­diń úshtuǵyrlyǵy» mádenı jo­basyn kezeńdep júzege asyrýdy usynamyn. Qazaqstan bú­kil álemde halqy úsh tildi pa­ı­dalanatyn jo­ǵa­ry bilimdi el retinde tanylýǵa tıis», – dep atap ótti. Osyǵan baıla­nysty qazaq tilin – memlekettik til retinde, orys tilin – ultaralyq qa­rym-qatynas tili retinde, al aǵyl­shyn tilin – jahan­dyq ekono­mı­ka­nyń tıimdi ıntegrasııa (yqpal­das­tyq) tili retinde damytý boıynsha jumystardy bir izdi júzege asyrý qajet jáne muny memlekettik til saıasatynyń basty baǵyttary retinde qarastyrýymyz kerek. «Aby­roı» qorynyń alǵashqy oqýly­ǵy­men tanysqan Sıetl (AQSh) ýnı­versıtetiniń Orta Azııa men Qa­zaq­standy zertteý boıynsha orta­ly­ǵy­nyń dırektory Ýılıam Fıerman, dál osy úsh tildi qatar alyp jú­retin oqýlyqqa tek qazaqstan­dyq­tar ǵana emes, ózi sııaqty Qazaq­stanǵa qyzyǵýshylyǵy bar sheteldikter úshin taptyrmas dúnıe degen bolatyn. – Ol azamattyń bul jónindegi oı-paıymy qalaı óriledi? – Bul jóninde ol: «Ata zań boı­ynsha qazaq tili memlekettik til bol­ǵanymen, búgingi tańda sizderdiń el­de­rińizde tek bir til – orys tili ba­sym. Búgingi kúni Qazaqstanda qazaq tili edáýir mańyzdy róldi ıelenýi qajet, ásirese qalalarda, óıt­keni aýyldy aımaqtarda ol árkezde ba­sy­myraq bolǵan. Qazaq tiliniń qol­da­nylýy eldiń ońtústik jáne ońtús­tik-shyǵys aımaqtary­men sa­lys­tyr­ǵanda, eldiń shyǵys jáne sol­tústik aımaqtarynda sırek qol­danylady. Al aǵylshyn tili Qazaq­standa az ýaqyt aralyǵynda ma­ńyz­dy pozı­sııa­ny ıelenýde, bul óte jaqsy bet­alys», degen edi professor. Syrt kóz synshy deıtin halqymyz úshin bul oıdyń astary tereń. Sondyqtan bizdiń qaı baǵyt­ta shapshań, shıraq qımyldaýymyz, áreket jasaýymyz kerektigi aıtpasa da túsinikti. – Siz bul joba belgili bir merzim ishinde óziniń nátıjeli jemisin beredi dep oılaısyz ba? – Shynyn aıtý kerek, qazaq tili máselesi aıtyla-aıtyla jaýyr boldy. Tipti eshkim tyńdaǵysy kelmeıtindeı mezi ettik dese bolady. О́ıtkeni, bul jáıtke jyldar boıy birjaqty qarap keldik. Biraq dál qazirgi jaǵdaıda, dál osy qazaq tili máselesin biz, kerisinshe úlken múm­kindik retinde qarastyrǵanymyz durys. О́ıtkeni, Qazaqstan qudaıǵa shúkir, abyroıly, bedeldi álemdik elder sanatyna qosyldy. Qazaq­stanǵa qyzyǵýshylyq ósip keledi. Iаǵnı, tilimizge, mádenıetimizge, ta­rıhymyzǵa syrttan qyzyǵýshylyq joǵarylaıtyny sózsiz. Qazaq má­denıeti óte baı, tarıhymyz tereń, qazaq tili qıyn til emes, kerisinshe úırenýge jeńil ekenin jan-jaqty jarııalaýymyz kerek. Máselen, grammatıkalyq jaǵynan álem tilderin qarastyra otyryp ańǵara­ty­nymyz, adam oıynyń úrdisin retteıtin tildiń qısyndy zańdy­lyq­tary barlyq tilderde birkelki, al grammatıkalyq zańdylyqtar ár tilde ártúrli. Bir tildegi túsinikti jáne daǵdyly zańdylyqtar, kelesi tilde qoldanylmaı, múldem jat bolýy da zańdylyq. Degenmen, aǵyl­shyn men qazaq tilderin salys­tyra otyryp, olardyń arasyndaǵy ózara grammatıkalyq uqsastyq­tar­dy ańǵarýǵa bolady. Eń aldymen fonetıkaǵa nazar aýdaratyn bol­saq, aǵylshyn jáne qazaq tilderindegi daýysty dybystardyń sany jaǵynan aıryqsha erekshelik joq. Qazaq tilinde daýysty 11 dybys bolsa, aǵylshyn tilinde 12 (dıf­tong­tardy sanamaǵanda), dybys­ta­lýy jaǵynan da olar ózara uqsas, degenmen artıkýlıasııa jaǵynan kishigirim aıyrmashylyqtar bar. Mysaly, qazaq tilinde jańa sózder men sóz túrleri túbirge nemese sózdiń negizine sóz jasaýshy jáne sóz qalyptastyrýshy qosymshalar arqyly jasalynady: jurnaqtar men jalǵaýlar. Aǵylshyn tilinde mynadaı sóz jasaýshy ádister qa­lyptasqan: Infınıtıvke ing-jal­ǵaýyn tirkeý arqyly aǵylshyn tili­niń eń kóp maǵynaly, «ıngovaıa» dep atalatyn formasy qa­lyp­ta­sa­dy. er (kóp jaǵdaı­da -or) jurnaǵy ınfınıtıvke tirkele otyryp, kóp jaǵdaılarda is-qımyldy bil­diretin tulǵany bildiredi: : to read – reader (oqý– oqý­shy), to write – writer (jazý – jazýshy), to work – worker (jumys isteý – jumysshy), to sail – sailor (júzý – matros) jáne t.b. Qazaq tilinde keń taralǵan, sózge jańa maǵyna beretin qosymsha bolyp jurnaq sanalady. Ol ońaı anyq­ta­lyp, jańa sózderdi qalyp­tastyrady. Mysaly, -shy, -sh jur­naqtary: jumys – jumysshy, oqý – oqýshy, jazý – jazýshy jáne t.b. Daý­yssyz dybystar san jaǵy­nan qazaq jáne aǵyl­shyn tilderinde aı­ryqsha erekshelenbeıdi: qazaq tilinde daýyssyz dybystar – 25, aǵ­yl­shyn tilinde – 24. Jasalý ádisi ja­ǵynan daýyssyz dybystar eki tilde de óte uqsas: erindik, tildik jáne tańdaı dybystary. Aǵyl­shyn ti­li­niń zańdylyǵy sııaqty, qa­zaq tilinde de dybystardyń durys aıtyl­maýy sóz maǵynasyn ózgertedi. – Bolashaqta kórermendi ózine tartatyndaı, kópshilikti ózine baý­raıtyndaı taǵy qandaı joba-josparlardy kózdep otyr­syz­dar? – 25 naýryzdan bastap «7-shi arna» efırinde Comedy Club KZ jańa jobasy shyǵady. Bul stand-up come­dy janryndaǵy tanymal reseılik Comedy Club shoýynyń beıimdelgen nusqasy. Joba osyǵan deıin Reseıde, Belorýssııa men Ýkraınada moı­yn­dalyp, endi Qa­zaqstanda shyǵa­ryl­maq. Bizdiń joba – ulttyq ázil-ospaq erekshelikterin jáne qazaq­standyq telekórer­men­derdiń talǵa­myn eskere otyryp, ózge elderdegi stılıstıka negizinde jasalynyp otyr. Comedy Club KZ – «7-shi arna» kestesindegi ekinshi beıimdelgen ta­nymal sheteldik format bolyp otyr. Alǵashqy beıimdelgen joba­myz – oıyn-saýyq baǵdarlamalaryn shyǵarýdan álem­dik kóshbasshy retinde tanylǵan, áriptesimiz Endemol kompanııa­sy­nyń The Money Drop halyqaralyq formatynyń qazaq­stan­dyq nusqasy «Qyryq mıllıon teńge shoýy». «7-shi arnanyń» stra­tegııasy telearna efı­­rinde ulttyq premeralyq já­ne oıyn-saýyq kon­tentteriniń úle­sin arttyrýǵa baǵyt­talǵan. Osy­laı­sha, aǵymdaǵy jyly kórer­men­derimizge Endemol kompa­nııa­sy­nyń tanymal eýropalyq shoý­lary­men qatar, arnaıy beıimdelgen oıyn-saýyq baǵdarlamalaryn, ári tyń, jańa ulttyq jobalarymyzdy usy­na­tyn bolamyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY. Astana.