Laqaılar degen kimder?

Bul ulys – túrkiniń qazaqqa óte jaqyn bir butaǵy Túrki halyqtary álem ór­ke­nı­eti­niń damýyna úlken úles qosyp, jal­pyadamılyq da­mý, mádenı jáne rýhanı faktorlardyń damýyn da qamtamasyz etip kelgeni t­arıhtan jaqsy belgili. Túr­ki­ler shyn máninde óz dara tul­ǵalaryn maqtan etip, olardyń attaryn tarıhı ıdeologııada saqtap kelýmen birge, olardyń qyzmetin pash etý sezimine bólengeni de qýanarlyq jaıt. Laqaılar ózbek ulty qura­myn­daǵy túrki ulysy. Olar ne­gizinen qazirgi Tájikstan Res­pýblıkasynyń ortalyǵy men ońtústik bóliginde, ıaǵnı Sa­ma­nııan (burynǵy Lenın), Kofarnıhon (burynǵy Or­djo­nıkıdzeabad), Hıssar aý­­dandarynda, Hatlon ob­ly­syndaǵy Qorǵantóbe já­ne Kolap aımaqtarynda qo­nys­tan­ǵan. Bul ulysqa jatatyn adamdardyń sany Tájikstanda 500 myńnan astam, al shet elderde 500 myńǵa jýyq, ıaǵnı jalpylaı sany bir mıllıonǵa taıa­dy. Laqaılardyń birneshe to­by Tájikstanmen kórshi Aýǵanstandaǵy Baǵlan, Qun­dyz, Tahor provınsııalarynda, Pákistandaǵy Karachı qalasynda jáne onyń tó­ńi­reginde, Saýd Arab­ııa­syndaǵy Mekke, Mádıne men Jıdda qala­­la­rynda, Túrkııadaǵy Jaı­­lan­panar, Antakııa, Ystan­bul, Shonlı Ýrfa jáne Záı­tún Murny aımaqtarynda, Irandaǵy Tegeran qalasy men eldiń Shıraz, Zahıdon, Kermanshah, Ǵazvın, Hýrmýz­hon provınsııalarynda turǵy­lyqty ómir súredi. Laqaılar túrki ulys­ta­rynyń qalyptasýynda ma­ńyzdy ról at­qar­ǵan saqtar, odan soń arǵyndar men qyp­shaq­tardyń urpaǵy bolyp taby­lady. Jurtqa belgili, X-XV ǵasyrlarda bul úsh rý iri etnostyq top bolyp, túrki halyqtarynyń etnogenezinde erekshe ról atqarǵan. Olar etnoáleýmettik jáne tarıhı damý barysynda laqaılar retinde ereksheligin saqtap keldi. Laqaı ulysynyń qalyp­ta­sý joly da basqa túrki til­des ulystardyń qa­lyptasý úderi­s­terine óte uqsas. Ǵylymı áde­bıette olardyń tarıhy týraly birneshe pikirler aıtylǵan. Bu­lar: 1. joǵaryda keltirilgen aı­maqtarda qalyptasyp da­myǵan turaqty etnostyq top; 2. laqaılar – burynǵy Túr­ki qaǵanatyndaǵy (VI ǵa­syr) túrkilerdiń urpaǵy; 3. olar bul aımaqtarǵa qar­luq­tarmen (VIII ǵasyr) jáne mońǵoldarmen (XIII ǵasyr) birge aýyp kelgender; 5. laqaılar – Maýaroýnnahrǵa Shaıbanı han áskerlerimen birge kelgen Deshti qypshaq ózbekteri (XV-XVI ǵasyrlar). Osynaý úderistiń nátı­je­sinde XV ǵasyrdyń sońy men XVI ǵasyrdyń basynda Deshti qypshaq eli, al jańa tarıhtyń sońǵy kezeńderinde basqa túrki halyqtarynyń keıbir toptary da Ortalyq Azııaǵa aýyp kelip, baıyrǵy etnos quramyna tabıǵı jolmen sińisip ketken. Bul jaǵdaı XVII-XVIII ǵasyrlarǵa da tán ekendigin qazirgi kúnniń tarıhı faktileri de sıpattap tur. Búgingi kúnge deıin laqaı etno­nıminiń shyǵý tegi men onyń ma­ǵynasy týraly anyq pikirler joq edi. О́zimniń kóp jyl­dyq izdenisterimniń nátı­je­si bolǵan jáne laqaılar she­jiresinde kezdesetin qazaq ul­ty­na uqsas etnonımder tarı­hy­myzdyń, sonymen qatar et­nostyq qalyptasýymyzdyń jal­­pylyǵyn bildiretin fak­­torlar jańa boljamdar aıtýǵa negiz boldy. Men qa­zaqtarda «Alaqaı batyr» das­ta­nynyń bar ekenin estip, ony izdeı bastadym. Bul ta­qy­rypty jyrlaǵan jyraýlar ómirden ótken bolsa da, onyń izbasarlary el ishinde áli de bolsa bar ekeninen úmit­tenip, bir­neshe ret Shym­kent, Saıram, Túrkis­tan qa­la­­laryna baryp, О́mir­zaq Qal­baıulynyń osy dastandy jyrlaǵanyn, dúnıeden ótkenin, bul shyǵarmany jyraýdan ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qydyráli Sattarov jazyp alǵanyn esit­tim. Nátıjesinde, professor Saıdáli Orazalıevtiń kó­me­gi­men Q.Sattarovtyń 2006 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qazaqtyń erlik epostary» shy­ǵarmasyn taýyp, «Alaqaı batyr» dastanymen tanys­tym. Sóıtip, bul ulystyń qalyptasýy jáne onyń etımologııasyna qatysty qundy málimetterdiń barlyǵyna kóz jetkizdim. Epos bylaı bastalady: «Qypshaq elinen Alańqaı batyr shyqqan eken, biraq ol erte ómir­den ozady. Odan Alaqaı batyr degen ul qalady. Bul kezeńde, ıaǵnı XIV-XVI ǵasyrlarda qypshaqtarǵa qyzylbastardyń sha­býy­ly men basqynshylyǵy kúsheıgen ýaqyt edi. Qyzylbastardyń hany Pazylshahtyń adamdary Alaqaı batyrdyń áke­sinen qalǵan jylqy úıirin aıdap áke­tedi. Buny estigen on eki jasar jetkinshek jalǵyz ózi jylqylardy qaıtaryp alý úshin jolǵa shyǵady. Qyzylbastar Alaqaıdy ustap alyp, Pazylshahtyń aldyna aparady. Hannyń jarlyǵy boıynsha, onyń aıaǵyna kisen salyp, qyzylbastardyń maldaryn sýarý úshin qudyqtyń basyna baılap qoıady. Jas jigit kúndiz-túni sý tartyp, ábden silesi qurıdy. Ár kúni qyzylbastardyń balalary kelip, oǵan tas laqtyryp, kelemejdep kúlip júredi. Pazylshah 12-13 jyl buryn qyp­­shaqtardan Qyr­myzy degen qyz­dy urlap ákel­gen eken, ony toqal etip alyp, odan 11-12 jasar Shámsinur degen qyz týady. Ol da bir kúni qyzylbas balalarmen kelip, tutqyndy, ıaǵnı Alaqaı batyrdy tamashalap, bolǵan oqıǵany anasyna aıtady. Al tutqynnyń reńi sizge uqsaıdy deıdi. Anasy bul qypshaq, meniń áýletimnen bolar-aý dep oılap, jasyrynyp, qudyqtyń basyna keledi. Sóıtedi de Alaqaı batyrmen sóılesip, tek tamaq qana jiberip tura alamyn, basqa kómek qolymnan kelmeıdi, ózim de qyzylbastardyń baqylaýyndamyn deıdi. Osylaısha qyzy Shámsinurdan lajy barynsha tamaq jiberip otyrady. Biraz ýaqyt ótedi. О́stip júrip, Alaqaı batyr men Shámsinur bir-birine ǵashyq bop qalady. Bul kezde Pazylshahtyń Gýzal degen jas toqaly óz kúıeýin onsha jaqtyrmaı júretin edi. Ol da symbatty Alaqaı batyrdy jaqsy kórip qalady. Pazylshah Qyrymǵa soǵysqa ketken kezde Gýzal osy sátti paı­­dalanyp, patshanyń qorasyndaǵy attarǵa qaraıdy degen syltaýmen Alaqaı batyrdy óz aýlasyna aýys­tyryp, oıyn aıtady. Alaqaı batyr da tutqyndyqtan qutylýdy oılap, onyń sharttaryna razy ekenin, tek birneshe kún ózine kelý úshin múmkindik berýdi suraıdy. Patshanyń attaryna qarap, bir ushqyr tulparǵa kóz salyp qoıady. Patshanyń qypshaq toqal áıeli Qyrmyzynyń otaýy da jaqyn mańda bolǵandyqtan, Alaqaı batyr olarmen jıi-jıi kezdesip, sóılesip otyrady. Shámsinurdy alyp qashý úshin onyń anasynan aq bata alady. Bir kúni Gýzal oǵan qosy­lýdyń kezi kelgenin aı­tady. Al­ Alaqaı ba­tyr ol úshin aıa­ǵyndaǵy kisendi she­shýdi já­ne aınaladaǵy bar­lyq saqshylardy alysyraq jó­nel­tý kerek ekenin, eger olar kórip qalsa, ekeýiniń de basy ketetinin aıtady. Son­da tań azanda Gýzaldyń úı­ine keletinin aıtady. Ki­sen sheshilip, qaraýyldar aı­dalǵan soń, Alaqaı batyr qarańǵy túskenin kútedi de kúzet bólmesindegi qarýmen quraldanyp, Shámsinurdy patshanyń júırik atyna mingizip alyp qashady. Gýzal tań atqansha Alaqaı batyrdy kútip, shydamy taýsylǵan soń, onyń jatatyn jerine kelip, Alaqaı batyrdy taba almaıdy. Júgirip qoraǵa barsa júırik aty da, arnaıy bólmedegi qarýlar da joq. Sonda ǵana óziniń aldanǵanyna, batyrdyń qashyp ketkenine kóz jetkizedi de shashyn julyp shyńǵyrady. Qaraýyldar júgirip kelgende, túnde qypshaqtar shabýyl jasap, Alaqaı batyrdy da, qarý-jaraqty da, júırik atty da alyp ketti dep aqtala bastaıdy. Qyzylbastyń áskerleri jınalyp, qypshaqtardyń artynan qýady. Birneshe saǵattan keıin jaýdyń qarasy kóringen soń Alaqaı batyr Shámsinurdy attan túsirip, ózi olja etip alǵan qylysh jáne naızalarmen qyzylbastarǵa qarsy shaýyp, birneshe saǵattyq shaıqasta jaralansa da jeńip shyǵyp, Shámsinurdy úıine ákeledi (múmkin, qazaqtardaǵy qyz alyp qashý dástúri laqaılardyń atasy – Alaqaı batyrdan bastalatyn shyǵar – avt.). Pazylshah Qyrym soǵy­synan je­ńilip, basy ıilip, eline qaıtyp kelse, qypshaq tutqynnyń óz qyzyn, júırik atyn jáne qos qarýyn alyp qashqanyn estıdi. Mundaı masqaralyqqa shydaı almaı, ásker jınap, taǵy da jo­ryq­qa attanady. Bul habar qypshaq eline jetedi. Alaqaı batyr qypshaqtardyń hanymen kezdesip, bul soǵystyń sebebi ózi ekenin, son­dyq­tan qandy shaıqasqa aldymen ózi shyǵatynyn aıtady. Pazylshah birneshe kún júrip jetedi. Bul kezde qypshaqtyń sarbazdary men batyrlary da jınalyp, daıyn turady. Alaqaı batyr maıdanǵa shyǵyp, Pazylshahqa endi óziniń qaıynatasy ekenin, qyzy onyń qolynda otyrǵanyn, týysqandyq baılanys ornatý kerektigin aıtyp, jaýdyń búkil áskerin úıine qonaqqa shaqyrady. Pazylshah bul usynysty qabyldamaıdy. Soǵysatynyn aıtyp, ortaǵa óz batyryn shaqyrady. Qypshaqtardan Alaqaı ortaǵa shy­ǵyp, jaýdyń batyryn jeńedi. Nátıjede eki arada qantógis shaı­qas bastalady da, qyzylbastar qyp­­shaq­­­­tardan jeńile bastaıdy. Qyp­shaq­tar soǵysty toqtatyp, taǵy da týysqan bolǵandaryn eskertip qo­naqqa shaqyrady. Jeńilgen Pazyl­shah usynysty qabyldaýdan bas­qa sharasy qalmaıdy. Alaqaıdyń úıine kelip qyzymen kórisedi. Bir­neshe kúndik syı-sııapattan keıin Ala­qaıdyń basshylyǵynda qypshaq batyrlary da Pazylshahty qorǵap, qyzylbastardyń eline barady. Ol jerde de úlken dastarqan jaıylyp, sııapat bolyp, eki el tynyshtyqta ómir súrýge kirisedi. XVII-XVIII ǵasyrlardan bas­tap laqaılar Jıdeli Baısyn, ıaǵnı Ońtústik Buhara mańyn mekendedi. Qazaq elinde bul kezeńde jońǵarlar men qalmaqtardyń basqynshylyǵyna qarsy eldi biriktirgen Qaramende bı degen áýlıe bolǵan. Qazirgi Tájikstannyń astanasy Dýshanbe qa­lasynan 20 shaqyrym jerde la­qaılar turatyn úlken Qaramende, Almaty aýyldarynyń eki jarym ǵasyrdan beri bar ekeni laqaılardyń qazaqtarmen etnogenetıkalyq ja­qyn­dyǵyn aıqyndaı túsedi. 1920 jyldyń qyrkúıeginde Buhara ámirligi qulatyldy. Endi qa­zirgi Tájikstan aýma­ǵynyń bir bó­ligi shyǵys Buhara okrýgi dep ata­lyp, onyń quramynda Dýshanbe, Qor­ǵantóbe, Kýlab jáne Ǵarm oblystary quryldy. Sonymen qatar, Dýshanbe oblysynyń quramyndaǵy aýyldar Laqaı, Jańabazar, Ǵa­zymálik, Iаban, Hısar jáne Faıyzabat aýdandary quramyna biriktirildi. 1924 jyly Keńes ókimetiniń ákim­shi­lik-aýmaqtyq shekaralaý saıasa­ty nátıjesinde О́zbekstannyń qu­ra­mynda Tájikstan avtonomııaly res­pýblıkasy qurylǵan soń, 1927 jyly buryn ómirge kelgen aýdandar odan saıyn keńeıtilip, qazirgi Rýdakı, Iаban, Qorasan, Varzob aý­dandaryn biriktiretin laqaı-tájik aýdany qurylǵan bolatyn. Sol aýdanda Qaramende aýyldyq keńesi belgilenedi de, ol quramyna Kavkı, Jermeshit, Qyzylqystaq, Qorqudyq, Pahrabat, Borbulaq, Horaz, Qyshyly, Kúrdeksaı, Myr­zaǵulabat, Túıeshiabat, Esh­me, Shar-shar, Tasbulaq, Kishimergen, Orazbaı, Aqbas, Kúntýabat, О́zdenabat, Aqsa­ryabat, Qaramende jáne Almaty syndy ondaǵan aýyl­dardy qamtydy. 1959 jy­ly ortalyqtandyrý oń­tús­tik Tájikstan, ıaǵnı Vahsh ańǵa­ry­na kóshirildi. Qaramende aýyl­dyq keńesiniń turǵyndary azaıǵan soń, ony basqa aýyldarmen qosyp, Dahanakıik aýyldyq keńesi dep ataı bastady», delingen 2007 jyly Dý­shan­bede jaryq kórgen Q.Ahmedovtiń eń­beginde. Sóıtip, Qaramende degen at resmı sheńberlerde óshirilip, tek halyqtyń tarıhı jadynda ǵa­na qaldy. Qaramende bıdiń qa­bi­ri Qazaq­stannyń Qaraǵandy obly­sy Aqtoǵaı aýdanynda 1992 jyly qaıta qal­pyna keltirilip, 2012 jyldyń qyr­kúıeginde Balqash qalasynda úlken eskertkishtiń ornatylǵany osy tarıhı tulǵanyń halqymyzdyń etnoáleýmettik jáne mádenı damý­yn­daǵy ornyn kórsetedi. Qazirgi Tájikstanda jasaıtyn laqaı eliniń maqsaty – Qaramende aýylynda Aqtoǵaıdaǵy atamyzdyń qabirinen topyraq ala baryp, áýlıeniń qasıetti qabirin tiktep, oǵan eskertkish ornatý. Bul ondaǵy eldiń rýhanı kemeldenýinde óte mańyzdy bolyp tur. Sonymen, laqaılardyń qazaq­tar­men týystyq, tarıhı baılanystaryn dáleldeı túsetin jaǵdaı osy Qaramende bı. Qaramende degen aýyl qazir Fahrabad dep ózgergenimen, laqaılarda búginge deıin bar. Demek, bul aýyl turǵyndary Qara­men­de bıdiń urpaqtary bolyp, óz ata­la­ry­nyń qurmeti úshin jerdi sol kisiniń atymen ataǵan. Eki halyqty jaqyndata túsetin taǵy bir jaǵdaı: laqaıdyń úlken rýy Esenqoja dep atalady. Shymkent mańyndaǵy Saıramda Esenqoja, ıaǵnı Qazy Baızabıdiń kesenesi bar. Onyń tómengi bóliginde Kóktas degen aýyl jatyr. Laqaılardyń Esenqoja rýy ornalasqan Dýshanbe qalasynan 10 shaqyrym qashyqtyqta Kóktas aýyly bolǵan. Qazir Samanııan dep atalady. Budan tys Saı­ramdaǵy Kóktastan 20 shaqyrym qa­shyq­tyq­ta Sultanrabat aýy­ly bar eken. Dýshanbedegi Kóktastan da dál osyn­daı qashyqtyqta Sultanabad aýyly qonys tepken. Bizdińshe, bular ke­z­deısoq jaǵdaı emes. Ol bir kez­der­degi osy halyqtarǵa qatysty ótken tarıhı oqı­ǵalardyń dáleli bolýy múm­kin. XVIII-XIX ǵasyrlarda aımaqtaǵy laqaılardyń aby­roı-bedeli artyp, iri jaılaý­lar solarǵa qarasty bolady. Olardyń asyl tuqymdy jylqylary men ǵıssarlyq qoılary tarıhı damý barysynda Maýaroýnnahr óńiriniń mal sharýashylyǵynda jetek­shi orynǵa shyqqan. Búgingi kúnderi taýly aýyldar­da áıelder erkektermen qatar atqa minedi. Bul qubylys, árıne, la­qaı­lardyń Qambar ata túligine degen qy­zy­ǵýshylyǵyn baıqatady. Laqaılar­da jylqy sharýa­shylyǵy damyǵan. Jetpisinshi jyldarǵa deıin qymyz óndi­risi boldy. Eki halyq bir-biri­men qyz alysyp, qyz berisip, myń jyldyq qudan­daly syılastyqta ómir súrdi. Tóńkeriske deıin laqaılar túrki quramdas bólikteriniń biri retinde Buhara ámirliginiń ómirinde belgili bir oryn alyp, ózindik mártebege jet­­k­en. Olar negizinen mal sha­rýa­shylyǵymen aına­lys­qan. Kókpar tartýda dańqy shyǵyp, laqaı dep atalatyn asyl tuqymdy jylqylardy ósirip, táýelsiz de erkin ómir súrgen. XX ǵasyrdyń 20-30-jyldarynda laqaılar da ult-azattyq qoz­ǵa­lys­qa el qor­ǵanyshy retinde qaty­nas­qan. Son­dyqtan da burynǵy ke­ńes zamanynda, basqa etnostyq top­tar sııaqty, laqaılar da qýǵyn-súrgin saıasatynyń bas­ty nysanyna aınalǵan. Laqaılardyń 1921-1931 jyl­dar­daǵy bolshevıkterge qarsy kóterilisine basshylyq ja­saǵan – Muhammed Ybyraı­ym­bek. «Ol al­ǵash­qy­da óz aına­lasyna tórt myńǵa jýyq adam jınaǵan bolsa, 1921 jylǵy jeltoqsan aıyna taman oǵan baǵynyshty ásker­ler­diń sany on myńǵa jetti». «Ybyraıymbek qysqa ýaqytta 10 000-nan astam ásker jınap, Kolap, Baljýan, Qarategin, Darbaz, Hıssar oblystaryn qyzyl áskerlerden bosatty» degen derekter bar. 1984 jyly Tashkentte jaryq kórgen «Basmachestvo: sosıalno-polıtıcheskaıa sýshnost» degen kitapta. Jalpy alǵanda, 1926 jyl­dyń jazǵy shaǵyna deıin Yby­raıymbek Baısyn, Denaý, Hıssar, Qorǵantóbe, Dańǵara, Qyzylmazar, Jarypkól, Kolap, Baljýan aımaqtarynda so­ǵystar júrgizip, iri jeńis­ter­ge qol jet­­kizedi. Biraq bolshevıkterdiń san jaǵynan da, soǵys tehnıkasy jaǵynan da basym bolǵandyǵynan 1926 jyly jazda Aýǵanstanǵa aýyp ketedi. 1929 jyldyń kókteminde bılik basyna Omonýllanyń ornyna Bachaı Saqo kelgen soń, Ybyra­ı­ym­bek Aýǵanstannyń sol­tústik bó­ligine kóship, áýeli Bachaı Saqonyń bı­ligin nyǵaıtý úshin kúreske kiri­sedi. Al keıinirek sol­tústiktegi túrik­menderdiń piri – ıshan Ha­lıfa­men birlesip, túrkilerdiń ókimet bıligin ornatýǵa atsalysady. Osy ýaqyt­qa taman aýǵandar bıligi Nádir shahtyń qolyna ótken edi. Nádir shah Ulybrıtanııadan járdem alǵan­da, Ybyraıymbektiń áskerleri Ámýdarııa­nyń Tájikstanmen shek­tes tusyna shegine bastaıdy. Ná­tıjesinde, 1931 jyldyń kók­te­minde ol keńes jerlerine ótip, bol­she­vık­ter­ge tutqynǵa beriledi. So­ńyra ony Dýshanbeden Tashkentke alyp kelip, bir jyl boıy tergeýge sa­l­ǵan soń, 1932 jylǵy tamyz aıynda О́zbekstan astanasynda atyp óltiredi. Laqaılardyń ózgeshe bir ádet-ǵuryptary men salt-dástúrleri bar. Olardyń qyzdarynyń qolynan shyq­qan tigin makramesi, júk shary­ǵysh, aına-qaltalar jáne solarǵa uqsas basqa da ulttyq mádenıet úlgileri tek qana Ortalyq Azııa, TMD elderinde ǵana emes, tipti Batys Eýropadaǵy etno­grafııalyq murajaılardyń kór­kine kórik qosyp otyr. Ásirese, la­­qaı­­lardyń tigin japqyshtary men kesteli taqııalary ulttyq máde­nıet­tiń ózgeshe bir úlgileri bolyp kózge túsedi. Laqaılardyń ádet-ǵu­ryptary men salt-dástúrleri, bul halyq­tyń qaıtalanbas aýyz ádebıeti men dıalektisi turaqty ǵylymı zertteýdi kerek etedi. Násireddın NAZAROV, saıası ǵylymdar doktory, Tashkenttegi Kamalıddın Beҳzad atyndaǵy sýret jáne dızaın ınstıtýtynyń professory