Búginginiń sal-serileri kimder?!.

Sal-serilik degen dástúrli uǵym ejelden qazaq qoǵamynda erekshe ónerpazdyqpen baılanysty qalyptasqan. El aýzynda sal men seriniń kıim kıisi, júris-turysy, sóılegen sózi hám ózindik minezi týraly ańyz kóp. Áıgili Aqan seri men Birjan saldyń tarıhtaǵy orny bir bólek. Sol sekildi, qazaq dalasynda kezinde ataqty seriler men saldar ómir súrgen. Máselen, Jetisý óńirinde «Dáýren saldyń belbeýindeı» degen teńeý qalyptasqan deıdi. Dáýren sal Ile ózenin keship ótkende belbeýiniń bir ushy arǵy jaǵada, ekinshi ushy bergi jaǵada qalady eken degen ańyz da bar. Arqadan shyqqan Qaspaq shal atyn sháıi shúberekpen tusapty degen ańyzdy da el aıtady. Al keı sal-seriler bolsa attaryna shóp ornyna meıiz, sý ornyna bıe sútin bergen deıdi. Ataqty Shashýbaı aqyn týraly Ahmet Jubanov, Ábdilda Tájibaev sııaqty ult tulǵalary estelik jazdy. Sonda «Shashýbaı at ústinde turyp baıanmen án salǵanda bet-aýzyn adam tanymastaı ózgertip, bas terisin júgirtip oınatqanda qalpaǵy tóbesinde móńkıtin, taıaǵyn sıqyrshydaı oınatatyn» dep tolǵaǵan. Shashýbaı da Aqan men Birjannyń sońǵy sarqytyndaı saldyq, serilik quryp, aýyl-aýyldy aralaǵan, qyzdy aýylǵa túsken. Saldyq, serilik degen tek qana aýyl-aýyldy aralap, dýmandatyp júrý emes, árıne. Qymyz iship, qyz aýlap, qyzyq qýý da emes. Ol – eń aldymen, ulttyq parasatty boıǵa sińirý, qazaqtyń degdarlyǵyna dál sondaı kózqarasta qaraý, ónerin qurmetteý. Odan ári qazaq ónerin qazaqtyń ózine nasıhattaý. Halyqtyń barlyǵy birdeı ónerpaz emes, sondyqtan, olardyń sal-serilerge degen kózqaras-qurmeti bólek. Degenmen, bizdiń sal-serilik dás­túrimiz Kenen Ázirbaev sekildi ult­tyq tulǵalarymyzben támamdalǵan sııaqty. Biz keıingi kezde osy bir qasıetti uǵymdy basqasha túsinip, ózimizshe joryp júrgendeımiz. Aıtalyq, búginginiń sal-serileri degenimiz kimder? Sal-seri dep kimderdi aıtamyz?!. Bul suraqqa naqtyly jaýap berý qıyndaý. Zaman men qoǵam bir ornynda turmaıdy. Tún eskirip, kún jańarǵan saıyn ol da ózgeredi. Sol sekildi, búginde Aqan men Birjannyń zamany emes. Shashýbaı men Isanyń dáýiri kelmeske ketti. Endi, árbir adam ózin týdyrǵan zamanyna qaraı beıimdeledi ǵoı. Eger solaı dep túsinsek, onda búgingi zamannyń sal-serileriniń qataryna ánshiler men aıtysker aqyndardy jatqyzýǵa bolatyn sekildi.  Ánshiler de, aıtys aqyndary da halyqtyń ishinde kóp júredi, olardyń ishki álemi qarapaıym halyqpen tyǵyz baılanysty. Ekeýi de halyqtyń ónerin halyqtyń ózine nasıhattaıdy. Biraq, bul sal-serilik degen aıasy keń uǵymǵa qalaı bolar eken dep te oılanamyz. Bir jaǵynan, olqy túsetin sııaqty. Biz saldyq, serilik óner degende aldymen Birjan sal sekildi kesek tulǵany alǵa tartamyz. Sol Birjan sal Qojaǵululy saldyq ónerdiń qudirettiligi men ómirsheńdigi týraly «Balasy Qojaǵuldyń Birjan salmyn, adamǵa zııanym joq júrgen janmyn. Qasyńa meni sender nege almaısyń, ózim suńqar, ózim sal, kimge zarmyn» deıdi. Baıaǵy sal-serilerdiń ózindik ereksheligi – óleńdi de, ándi de, tipti, ónerdiń neshe alýan túrin janynan shyǵaryp oryndaıtyn bolǵan. Búginde bul qasıet óner adamdarynyń arasynda kemshin túsip tur. Táttimbettiń báshpaıymen kúı tartqany sııaqty, jan balasyn tamsandyratyn ónerdi eshkimnen kezdestire almaısyz. Halyq árdaıym jańa dúnıege yntyq. Taptaýryn bolǵan talanttardy jany súımeıdi. Al halyqtyń qoshemetine bólenip, yqylasyna ıe bolyp júrgen kez kelgen talant ıesi ózin sal-seri sanaýy ábden múmkin ǵoı. Biraq, olar shyn máninde sal-seri uǵymynyń údesinen shyǵa ala ma?! Osy bir qasıet qonǵan dástúrli uǵym ult sanasynan jylystap bara jatqandaı. Keńes qoǵamynyń qaharyna minip turǵan shaǵynda da Ahmet Jubanov, Esmaǵambet Ysmaıylov sekildi kórnekti qaıratkerlerimiz sal-serilikti dáriptep, ejelgi dástúrdi halyq arasynda qaıta­dan nasıhattap edi. Búginde ol dástúr de keltesinen qaıyryldy. Biz keıingi kezde sal-serilik ónerdi dáriptemek tur­maq, sal-seri deńgeıindegi tulǵany da qalyptastyra almaǵandaımyz. Sebebi, bul dástúrdiń bási ánsheıin «el aralaý­dyń» deńgeıine deıin túsken sııaqty. Al búgingi kúnniń sal-serisi qan­daı bolýy kerek, ol jaǵy da belgisiz... Burynyraqta «Shanshar» ázil-syqaq teatrynyń «Sal-seri» qoıylymyn kórip edik. El esinen de shyǵa qoımaǵan shyǵar. Sondaǵy atyn aıtýǵa til kelmeıtin «asa kúrdeli» saldyń bolmysy kúldirip otyryp jylatýǵa deıin aparyp edi-aý. «Sal, seri, jyraý, ánshi, kompozıtor...» deısiz be, áıteýir, ataǵy kóp. Sońy­nan «ıt tóbelestiredi» deıdi. Ár nárse­men bir aınalysqysh, biraq eshbi­ri­niń de bıigine jete almaıtyn adam týraly ǵoı sonda. Ondaılar ár kezdegi qoǵamda bolǵan, áli de bar. О́zderin «sal-seri» dep atap, sońynan barlyq ataq-abyroıdy tizip qoıatyn maqtansúıgish­ter de jeterlik. Ata-teginiń astyna alpys túrli ataqty japsyrǵandardyń deni de ózderin sumdyq «sal-seri» kóredi. Kánigi «qańǵybastyqpen» shatastyryp alǵandaı kórinedi, qasıetti dástúrdi. Zerli shapandy jelbegeı jamylyp, kómeıden kúmis áýen tógil­tip, dombyranyń qos sheginde ómir men ólim kúıin qatar oınatqan dúldúl shaq­tar búginde kózden bul-bul ushqandaı ǵoı... Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»  TARAZ