Keshe elordada Sırııa máselelerin retteý boıynsha halyqaralyq kelissózder bastaldy. Halyqaralyq saıasatta Astana prosesi degen ataýǵa ıe bolǵan alqaly jıynǵa Sırııa daǵdarysyna qatysty basty taraptardyń ókilderi qatysýda.
Sırııa daǵdarysyn dıplomatııalyq jolmen sheshýdi usynyp otyrǵan Qazaqstannyń basty maqsaty – alty jylǵa jýyq ýaqyttan beri tolastamaǵan, júz myńdaǵan adam qurban bolǵan qantógisti toqtatýǵa úles qosý. Osy oraıda, barlyq taraptardyń Astana tórine at basyn tirep, bir ǵımarat astynda, bir ústeldiń basynda betpe-bet kezdesýi buryn-sońdy bolmaǵan qubylys ekenin erekshe atap kórsetken abzal. Ásirese, buǵan deıin resmı Damaski men Sırııa oppozısııasy bir-birimen bir ústeldiń basynda bas túıistirip kórmegen bolatyn. Osylaısha, beıbitshilikti qoldaıtyn, beıtarap ustanymǵa berik el ekenin aıqyn ańǵartqan Qazaqstan taraptarǵa barynsha tıimdi jaǵdaı týǵyzyp otyr.
Sırııa daǵdarysy bastalǵan sátten bastap Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqty qaqtyǵysty dıplomatııalyq jolmen sheshýge shaqyryp, óziniń beıtarap ustanymda ekenin, máseleni sheshýge mámileger bolýǵa daıyn ekenin baıqatyp kelgeni belgili. 2015 jyly Qazaqstanda Sırııa oppozısııasy ókilderiniń qatysýymen kelissózderdiń alǵashqy raýndy ótken bolatyn. Araǵa kóp ýaqyt salmaı, sol jyldyń qazan aıynda kelissózderdiń ekinshi raýndyn ótkizýge muryndyq boldyq. Osy basqosýlardyń arqasynda birqatar mańyzdy kelisimderge, atap aıtqanda, gýmanıtarlyq máseleler boıynsha – bosqyndardyń qaýipsiz ótýine dáliz qalyptastyrý boıynsha ortaq kelisimge qol jetkizildi. Keshe bastalyp, búgin márege jetedi dep josparlanǵan Astana prosesinen de osyndaı oń sheshimder kútilip otyr.
Al Astanaǵa at basyn tiregen túrli taraptar bir ústel basyna jaıǵasqan jıynda birinshi kezekte Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov sóz alyp, qatysýshylarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń sálemin jetkizdi.
– Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteý boıynsha kelissózderdiń qatysýshylaryna sálemimdi joldaımyn.
Sırııada oryn alyp otyrǵan kúrdeli jaǵdaı álem jurtshylyǵynyń nazaryn ózine aýdarýda. Alty jylǵa jýyq ýaqyt boıy jalǵasyp kele jatqan qandy qaqtyǵys túrli órkenıetter men mádenıetter toǵysqan ólkege qaıǵy-qasiretten basqa eshnárse alyp kelmegenin moıyndaýǵa týra keledi.
Qazaqstan beıbitsúıgish memleket jáne Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde Taıaý Shyǵys óńirinde qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń ornatylýyna jáne nyǵaıýyna múddeli.
Búgingi basqosý halyqaralyq qoǵamdastyqtyń Sırııadaǵy jaǵdaıdy beıbit túrde retteýge baǵyttalǵan jiger-yntasynyń aıqyn kórinisi bolyp tabylady. Qazaqstan Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteýdiń jalǵyz durys joly – ózara senim men túsinistikke negizdelgen kelissózder bolýy qajet dep sanaıdy.
Bizdiń elimizdiń búgingi kelissózderdi ótkizý orny retinde tańdalýy kezdeısoq emes. О́zderińiz biletindeı, 2015 jyly Astanada birqatar sırııalyq oppozısııa toptary kelissózderiniń eki raýndy ótti.
Sırııa halqyna túsken aýyrtpashylyqty jeńildetý maqsatynda sırııalyq bosqyndarǵa 700 myń dollardan astam kólemde qarajat bóldik, jaqynda 500 tonnaǵa azyq-túlik túrinde izgilik kómek joldadyq.
Astanadaǵy kezdesý barlyq múddeli taraptardyń Birikken Ulttar Uıymynyń aıasynda Jeneva prosesiniń sheńberinde Sırııa daǵdarysyna qatysty ońtaıly sheshim tabýyna qajetti alǵysharttardy qamtamasyz etip, Sırııa jerinde beıbitshilik pen turaqtylyqty ornatý isine laıyqty úles qosady degen senim bildiremin. Búgingi kelissózderdiń nátıjeli ári jemisti bolýyna tilektespin! – delingen Elbasynyń sáleminde.
Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov aıtyp ótkendeı, Qazaqstan osyǵan deıin tarıhı mánge ıe kóptegen halyqaralyq kelisimderdiń qabyldanýyna muryndyq bolyp keldi. El aýmaǵynda asa iri halyqaralyq talqylaýlar júıesin taýyp, tabysty júrgizildi.
– Biz áriptesterimizge kómek qolyn sozýǵa qashanda ázirmiz. Birikken Ulttar Uıymyna, Sırııa úkimetine jáne qarýlanǵan oppozısııalyq toptarǵa búgingi kezdesýge qatysyp jatqany úshin, Astanaǵa kelý úshin atqarǵan belsendi is-qımyldary úshin alǵys bildiremiz. Biz óz aýmaǵymyzda álemdik kelissózderdi ótkize otyryp, sizderdiń Uly Dalada erkin ári yńǵaıly ahýalda jumys istegenderińizdi qalaımyz. Biz sizderge kelissózderge qajetti platforma usynamyz. Aldaǵy birneshe kúnniń mańyzy óte zor, Úkimet búgingi sharanyń tabysty ótýine, máselelerdiń sátti sheshimin tabýyna jan-jaqty jaǵdaı jasaýǵa ázir. Biz osyndaı tıimdi jaǵdaıdy paıdalanyp, bitimgerlik baǵyttyń ilgerileýine shyn mánisinde serpin berýge tıistimiz. Sırııa halqy oǵan laıyq, – dedi Q.Ábdirahmanov.
Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarǵan sharaǵa atsalysý úshin elordaǵa Sırııa máselesine qatysty basty taraptardyń ókilderi kelgenin joǵaryda aıtyp ótkenbiz. Olarǵa naqtyraq toqtalar bolsaq, kelissózderge reseılik delegasııany Reseı Prezıdentiniń Sırııa máselelerin retteý boıynsha arnaýly ókili Aleksandr Lavrentev bastap keldi. Túrkııa men Iran úkimetteriniń atynan eki eldiń Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary Sedat Onal men Sadek Hoseın Djaberı Ansarı bastaǵan delegasııa da Astanaǵa at basyn tirep otyr. Sırııa úkimetiniń delegasııasyn osy eldiń BUU janyndaǵy Turaqty ókili Basar ál-Djafarı bastap keldi.
Sırııadaǵy ahýaldy retteýge baǵyttalǵan prosesten syrt qalmaý úshin BUU Bas hatshysynyń Sırııa boıynsha arnaýly ókili Staffan de Mıstýra arnaıy kelgenin aıta ketý kerek. AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Djon Krol da AQSh úkimetiniń ókili retinde kelissózder prosesine qatysýda.
Astanadaǵy alqaly jıyndy halyqaralyq qoǵamdastyq joǵary baǵalap, úlken úmit kútip otyrǵanyn atap óteıik. Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenko aıtyp ótkendeı, Sırııa máseleleri boıynsha kelissózderdiń dál mejelengen ýaqytynda bastalǵany proseske qatysýshylardyń oǵan erekshe mán berip otyrǵanyn bildiredi, al bul óz kezeginde kelissóz jemisti ótedi degen senimdi arttyra túsedi.
Kelissóz qarsańynda jýrnalısterdiń saýalyna jaýap bergen Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary:
– Sırııa máselelerin retteý boıynsha kezdesý Reseı men Túrkııa prezıdentteriniń bastamasymen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bul usynysty qýattaýymen ótýde. Qazaqstan kelissózder jumysyna aralaspaıdy, bizdiń elimiz taraptardyń kelissóz júrgizýine tıisti alań usynyp otyr, – dedi.
Jalpy, Astanadaǵy «jabyq esik» jaǵdaıynda ótip jatqan kezdesýdi halyqaralyq qoǵamdastyq oń qabyldap, Sırııa jerindegi daǵdarysty eńserýge ıgi yqpal etedi degen úlken úmitpen qarap otyr. Qańtar aıynyń basynda AQSh-tyń burynǵy Memlekettik hatshysy Djon Kerrı Astanadaǵy kelissózderdi qoldaıtynyn málimdegen edi. Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenko aıtyp ótkendeı, elshi Djon Krol syndy tájirıbeli dıplomattyń qatysýy bul eldiń osy ustanymyn aıǵaqtaı túsedi.
Elordadaǵy eki kúnge sozylatyn kelissózderge alys-jaqyndy shet elder qulaq túrip otyr deýge bolady. Astanadan tikeleı aqparat taratý úshin sheteldik 320 BAQ ókili arnaıy tirkeýden ótkeni osyny ańǵartady. Odan bólek, jergilikti 120 jýrnalıst osy shara úshin arnaıy jaraqtalǵan baspasóz ortalyǵynda qyzý jumys isteýde.
Jalpy, Astana prosesin aldaǵy aqpan aıynda BUU aıasynda Jenevada ótetin kelissózderdiń balamasy dep qabyldamaǵan jón. Bas qaladaǵy jıyn Jeneva kezdesýiniń tabysty ótýine oń yqpalyn tıgizip, alǵysharttar jasaýǵa tıis. Iаǵnı, Jeneva kelissózderin tolyqtyra túsetin mańyzdy bóligi dep qarastyrǵan jón. Osy oraıda, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jýyrda ǵana: «Astanadaǵy kezdesý BUU aıasynda Jenevada ótetin kelissózderdi jańǵyrtýdaǵy mańyzdy qadam», dep málimdegenin atap ótý kerek.
Bıylǵy jyldyń basynan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi mártebesin ıelengen Qazaqstan aldaǵy eki jylda osy saıası organnyń quramynda jumys isteıdi. Al Astana prosesiniń nátıjesi elimiz Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi retindegi jumysynda kórinis tabatyny túsinikti. Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵannan bergi shırek ǵasyr ishinde aımaqtyq jáne halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde syndarly saıasat ustanyp kele jatqany halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan áldeqashan moıyndalǵan. Sol sebepti de, sońǵy birneshe jyl ishinde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy syndy iri halyqaralyq qurylymdarǵa tóraǵalyq jasaý mártebesi buıyrdy.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Sanat Kóshkinbaevtyń paıymdaýynsha, elordada ózara únqatysýlardyń bastalǵanynyń ózi zor mańyzǵa ıe oqıǵa. «Eń bastysy, ózara únqatysý júrip jatyr. Bul rette, biz osy únqatysý alańyn usynǵan ádil broker, beıtarap elmiz. Túrli taraptardyń, Reseı, Túrkııa, Iran elderiniń, Sırııa úkimeti men sırııalyq oppozısııalyq toptardyń belgili bir senimine ıe elmiz. Iаǵnı, biz barlyq taraptarmen jaqsy qarym-qatynas ornata aldyq. Kelissózderdi odan ári jalǵastyrý úshin Jeneva óte yńǵaıly alań, tıimdi ınfraqurylym sanalady», – dedi ol.
Elordadaǵy eki kúndik kelissózder Sırııadaǵy kúrmeýi qıyn túıindi áste de tarqatpaıdy. Bul – soǵan aparatyn joldy izdeýge ıtermeleıtin izgi nıetten týyndaǵan bastama, ıaǵnı, halyqaralyq hám otandyq sarapshylar atap ótkendeı, beıbit kelissózder – Sırııa túıinin tarqatýdyń eń tıimdi joly bolyp qala bermek. Álem jurtshylyǵyn alańdatqan máseleniń bitimgershilik jolmen sheshilýine súbeli úles qosý Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy abyroı bıigin odan ári asqaqtata túseri sózsiz.
Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»
Oqıǵaǵa oraılas oı
Qazaqstan – senimdi bitimgershi
Nıkolas de PEDRO,
Halyqaralyq úderisterdi zertteý ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri (Barselona)
Bizge osy kelissózder Sırııada oq atýdy turaqty toqtatýǵa negiz qalaı ala ma, álde joq pa, ázirshe belgisiz. Al kelissózderdiń Qazaqstanda ótip jatqany, sóz joq, bul – aıtarlyqtaı dıplomatııalyq tabys. Astana óziniń kúrdeli kelissózderdi qabyldaýǵa qabiletti qurmetti jáne senimdi bitimgershi retindegi rólin nyǵaıtyp qana qoımaı, úlken dıplomatııalyq mashyqqa ıe ekenin aıǵaqtap berip otyr. Endi Sırııa daǵdarysy dıplomatııalyq tyǵyryqtan shyǵýǵa qandaı da bir ilgeri qadam jasaıdy ǵoı dep úmittenemiz.
Asa sırek kezdesetin oqıǵa
Ivan TIMOFEEV,
Reseı halyqaralyq ister jónindegi
keńesiniń baǵdarlamalyq dırektory (Reseı)
Qazaqstannyń sırııaaralyq kelissózder júrgizýdegi róli, meniń kózqarasymsha, birinshi kezekte araaǵaıyndyq bolyp tabylady. Qazaqstan Sırııa janjalyna tartylmaǵandyqtan da kúshterdiń barlyq ortalyqtarymen dostyq qarym-qatynas qalyptastyra otyryp, «jeke broker» ustanymynda qala alady. Qazaqstan kezinde Fınlıandııanyń úlesinde bolǵan júkti arqalap, endi ózin dıplomatııalyq bitimgershi retinde kórsete alady ǵoı dep oılaımyn.
Meniń pikirimshe, sırııaaralyq kelissózderdiń ózi óte kúrdeli bolady. Bul jerde Máskeýdiń, Ankara men Tegerannyń ustanymdaryn úılestirý josparlarynyń ózi qıyndyqtar týyndatatyny anyq. Sırııanyń óz ishindegi pikir qaıshylyǵyn da qaperden shyǵarmaǵan jón. AQSh-tyń róli de naqty aıqyndalmaǵan. Biraq búgingi kelissózderdiń ózi osydan bir jyl buryn kózge elestetý qıyn bolatyn jańa saıası shyndyqqa aınalǵany aıtarlyqtaı tabys. Máseleni sheshý úshin osyndaı asa jaýapty kelissózderdiń Batys elderiniń tikeleı qatysýynsyz ótip jatqany da óte sırek kezdesetin oqıǵa.
Álem nazary – kezekti márte elordada
Nursultan AHMEDIIа,
«Parasat» júıeli zertteýler ınstıtýtynyń dırektory
Qabyldaýshy jaq bolǵanymen, janjaldy úderiske tikeleı qatyspaıtyn memleketke biriniń artynan biri birneshe memleket basshysy kelissózder úshin alań usyný týraly ótinishpen qaıyrylýy kelissózder tarıhynda múldem kezdespegen oqıǵa dese de bolady. Astananyń kelissóz alańy retinde tańdalýy zamanymyzdyń basty bitimgershileriniń biri retinde barlyq eldiń joǵary senimine ıe Qazaqstan Prezıdentiniń joǵary halyqaralyq bedeliniń nátıjesi ekeni – talas týdyrmaıtyn aksıoma.
Jáne, árıne, elimizdiń syrtqy saıasat vedomstvosy qyzmetkerleriniń, ásirese, bárin de osyndaı asa qysqa merzim ishinde uıymdastyra bilgen Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi qyzmetkerleriniń joǵary kásibıliginiń nátıjesi ekenin de atap ótken oryndy. Muny, ekinshi jaǵynan, bizdiń dıplomattarymyz júzege asyrǵan beıbit erlik dese de jarasady.
Usynylǵan jumys pishimi, ótkizý orny, kezdesýdiń ózin uıymdastyrý – osynyń bári Astananyń atalǵan kelissózderdiń asqan ereksheligin esepke ala kelgende, barlyǵynyń da búge-shigesine deıin joǵary deńgeıde oılastyrylǵanyn aıǵaqtaıdy. Osy kúnderi álem nazary kezekti márte Astanaǵa aýyp otyr.
Taraptardan saıası erik-jiger kútiledi
Anastasııa REShETNIаK,
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń syrtqy saıasat
jáne halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri
Búginde Astanada Sırııa janjaly boıynsha kelissózder prosesi ótip jatyr. Qazaqstan astanasyna Reseıden, Iran men Túrkııadan delegasııalar, BUU men AQSh-tan ókilder jınaldy.
Kelissózderde Sırııa oppozısııasy janjaldyń negizgi aımaqtarynda is-qımyl tanytyp jatqan, sondaı-aq, jekelegen óńirlerdi baqylaýynda ustap otyrǵan túrli toptar ókilderinen – barlyǵy 20 toptan quralǵan. Bul is júzinde Sırııanyń búkil aýmaǵynda mámilege barýǵa daıyn kúshter bar ekenin aıǵaqtaıdy. Astana raýndy túrli quram men ıdeologııadaǵy toptardyń Jeneva prosesine qanshalyqty daıyn ekenin anyqtaýǵa múmkindik bermek jáne oń sheshim janjaldasýshy barlyq taraptyń saıası erik-jigeri bolǵan jaǵdaıda ǵana qabyldana almaq.
Qazaqstan medıator jáne kelissózderdi qabyldaýshy jaq retinde taraptarǵa barlyq jaǵdaıdy jasap otyr deýimiz kerek. «Jabyq esik jaǵdaıy» pishimi proseske qatysýshylardan únqatysýǵa degen úlken ashyqtyqty, uıymdastyrý úshin úlken kúsh-jiger jumsaǵan Qazaqstan SIM-ine qatysty oń kózqarasty talap etedi. Sonda ǵana kelissózge qatysýshylar arasynda ótkir máseleler qalmaıdy ǵoı dep paıymdaımyn.
