О́nege kórmegenniń ókinishi kóp...

О́kinishti-aq...  Búgingi tańda orta jáne jas býyn ókilderi ózderiniń ata-analary kórmegen problemalarmen betpe-bet keldi. О́zin-ózi tanymaǵan urpaqqa aınalyp bara jatqan jańa býyn, bastaryn bir buryshtan ekinshi buryshqa soǵyp, qıyndyq sebebin memleketke syltaýratyp, týǵan elinde qabiletin asha almaı, shetelge ketip jatqandary da qanshalyq.  Boıda jınalǵan jas kúsh pen qaısarlyqty meıramhanalar men túngi klýbtarda qor qylyp, al budan alshaqpyz degender dinı teris  aǵymdarǵa qosylyp, memleket ishine iritki salatyndaı kúıge tústi. Sebep nede? Tek qazaq halqy ǵana emes, jalpy álem mádenıetterinde «atadan balaǵa mıras – tárbıe qaldyrý» degen úderis tek kitap betinde jazylatyndaı kúıge jetti... Qazaq dástúrinde ul balany naǵyz er azamat etip tárbıelep, al jas qyz­dary­myzdy úı sharýa­sy men ómirdegi eń basty róli – már­te­beli ana, meıirimdi jar etip ósir­gen. Tálimdi tárbıe úrdisi kóp­ti kórgen, táji­rıbe túıgen aqsa­qal­dar men áje­ler­diń, el syılatyn aǵalar men jeńgeılerdiń enshisinde bolǵan. Aqyl men tárbıege qosa, jas býyndy Alla atymen aıtylatyn ónegeli aq batamen jarylqap otyrǵan... Al qazir she? Sońǵy ýaqytta toı-dýman­darda salt boıynsha maǵy­naly bata bere alatyn abyz aqsaqaldar men oıly otaǵasylar sırep qaldy. Ot bolyp janǵan ul­darymyzǵa, gúldeı jaıqalǵan ker­bez qyzdary­myz­ǵa tıesili tárbıe beretin aǵa-jeńgelerimiz qaıda? Qoǵam prob­lemasy mine, osynda tur. Jastar tárbıesindegi jaýapkershilik memlekette emes, jas býynda emes, aǵa býyn ókil­deriniń ózinde! О́kinishke qaraı, aǵa býyn men jas býyn arasy alshaqtap ketti. Qaıda bara­ryn, nemen aınalysatynyn bil­meı qal­ǵan jastar kóz aldymyzda ult­tyq tárbıeden, halyqtyq qun­dy­lyq­tardan al­shaqtap, salǵyrt­­tyq sındromyna boı aldyrdy. Neme­se múldem Batys mánerine, ánshi men sportshylarǵa ǵana qarap, óz biregeıligimizdi joǵaltyp bara jatqan úderistiń kýágeri bolýdamyz. Qoǵamda oryn alyp jat­qan sansyz ajyrasýlar, jeńil-jelpi júris, dinniń teris jolyn ustan­ǵan azamat pen azamatshalar qaı­dan shyqty? Jaýap, eshkimge jasy­ryn emes, bul prob­lema, ásirese, 1980-1990 jyldary dúnıege kel­gen­­der ara­synan shyǵýda. Nege? Bular úshin jaýap­ker­shilik kimde? «Tátti óti­rikten ashy shyndyq durys» degen sóz bar. Biraz saralap kóreıik. 1980-1990 jyldary ekono­mıka­lyq jaǵynan qıyn kezeń bolǵany haq. Sol jyldary dúnıe­ge kelgen nárestelerdiń áke-she­she­­leri «otbasymyzdy qalaı­sha asyraımyz?» degen maq­sat­­­pen, tolyǵymen jumys pen kásip­­ke kirisip ketti. Dál osy kezeń­­de týylǵan balalar ata-ana­­­dan alatyn tárbıeden qaǵys qaldy. Jyldar ótip, olar ósip, endi ómirde aldarynan kezdes­ken problemalarǵa daıyn bolmaı shyq­ty. Endi olar jaýap­ty ata-ana­larynan emes, syrttan izdeı bastady. О́ıt­keni, kishken­taı­larynan psıho­logııa­larynda «ata-anamnyń maǵan ýaqyty joq» nemese surasa da, estıtin jaýa­p­tary «saǵan ne jetpeıdi osy, tama­ǵyń toq, kıimiń bar, kóligiń men úıiń bar» dep qaıtaryp jibere­di degen oı qalyptasqan. Osylaısha, óz suraqtaryna jaýap tappaǵan jas­tar ony syrttan, ıaǵnı bireýi Batys mádenıetinen, bireýi dinnen, bireýi emin-erkin ómirden izdeı bastady. Balalary problemalarǵa betpe-bet kelgende, ata-ana endi balalarymen til qatysqysy kel­se de túsinistik tabysa almaıdy. О́ıt­keni, aradaǵy baılanysty kezinde joǵaltyp alǵan. Sol sebep­ten, qazir kóptegen jigitter otba­syn qurǵan soń, dármensiz kúıge túsedi. Sebebi, aldynda paıda bolar problemalarmen ákeleri tanystyrmaǵandyqtan, jas otaýdyń kúıbeń tirshiligine be­ıimdelmegendikten mańdaıy tas­qa soǵylady. Al qyzdarymyz shesheleri tarapynan «kelin-jar» uǵymyn durys túsindirmegendikten, áje men anasynan kelip, jas otaý uıytqysy bolýdyń ónegesin úı­ren­begendikten torǵa túsken­deı kúı keshedi. Onyń sońy jas otaýdaǵy kelispeýshilikke, urys-keriske ulasyp, ajyrasýǵa alyp kelip jatqany jóninde ókinishti statıstıka bar. «Jas otaý», «Jas shańyraq» degen sózder óz kúshin joǵaltyp bara jatqan sııaqty. О́kinishke qaraı, otbasynda baqyt taba al­maǵan jigitterdiń bir bóligi dinge, bir bóligi qydyrys pen ishimdikke ketip, al qyzdarymyz «men esh­kimge táýeldi emespin, óz-ózimdi asyraı ala­myn» dep, kókirek soǵyp, qolynda qal­ǵan balalaryn «nıanka»-larǵa tapsyryp, «bız­nes» izdep júrgen halge jetti. Joǵaryda atalǵan jas ata-analar endi náreste­lerin bilimderi taıaz «nıanka»-lar qolyna nemese batys modelindegi balabaqshalarǵa tapsyryp, qazaq rýhanııatynan múldem alshaq býyn tárbıelep jatyr­myz. Bul óz kezeginde kele­shekte qoǵamymyzǵa qazirgiden de jaman áserin tıgizbesine kim kepildik bere alady? Tobyqtaı sóz túıinine kelsek, qordalanǵan keleńsizdik jaýap­kershiligi qazirgi aǵa býynnyń enshisine tıesili. Sońǵy statıstı­kalyq zertteýlerge sáıkes, jas­tardan «memleketimizde kimge elik­tegińiz keledi?» – degen curaqqa jaýap retinde tek sportshy­lar men ánshilerdiń attary ǵana atal­ǵan. Bul neniń belgisi? Orta býyn ókilderi qatarynan aýyz toltyryp aıtatyn azamattar men azamatshalardyń joqtyǵy... Endeshe, el aldynda, Parlament deńgeıinde toqal alý taqyrybyn talqylaǵansha, jastarǵa qalaı úlgi bola alamyz degen máseleler kún tártibine qoıylýy kerek. Jasymyz 50-ge keldi, tek sol úshin ǵana men «el aǵasymyn» degen kisiler, qaryndaryn ortaıtyp, araq-sharapty qalaı ishýdi, tost aıtýdy úıretýdiń ornyna, sport­pen aınalysyp, bilimderin zaman aǵymyna saı jetildirip, jastar úlgi tutatyn, elikteıtin naǵyz za­manaýı aǵalarǵa aınalsa deımiz. Jeńgelerimiz jas qyzdary­myzǵa ózderi tamsanatyndaı, zaman aǵymyna saı durys qazaqı naqysh­ta tárbıe berse degen úmitti úkileımiz. Abzal IMANQULOV, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi