Berekeli «Báıterek»

Qasıetti qazaq topy­ra­ǵyna, tarıhı ata­jur­tyna saǵyna jetken aǵa­ıyn­darymyz memleket tarapynan jasalyp jat­qan qamqorlyqqa zor eń­bek qulshynysymen, uıym­shyldyq úlgisimen, ulttyq dás­túrlerge beriktigimen jaýap berýdi basty paryz sanaıdy.

«Elime ne beremin?»

deıtin qandastardyń kóptigi qýantady

 Qazaqstan jylnamasynda 1991 jyldyń alatyn orny erekshe. Dál osy jyly «Uly kósh» degen ataýmen tarıhqa engen kerýen legi atajurtqa bet burdy. Álemniń tórt buryshyna tarydaı shashylyp, taǵdyr tálkegine ushyraǵan syrttaǵy týǵandarymyz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýyn qabyl alyp, ashyq qabaqpen, emen-jarqyn kóńilmen orala bastady. Babalarymyzdyń talaıdan bergi armany oryndalyp, keıin­gi urpaǵy baqyt shýaǵyna bólendi. Osyndaı saǵynyshty sát­terge toly qaýyshýlardy sol­tús­tik­qa­zaq­standyqtar da bastan ót­kerip, alystan ańsap jetken aǵaı­yn­darǵa jyly qushaǵyn aıqara ashty. Mońǵolııanyń Baıólke aı­maǵynan qonys aýdarǵan eki jú­z­­- ge jýyq otbasy músheleri qııan túk­pirdegi Tımırıazev aýdanynyń Belogradov aýylyna sharshap-shaldyǵyp jetse de, nurlanǵan júzderi, ushqyn atqan kózderi áli kúnge kóz aldymyzda. Qazaqtyń taý shynaryndaı muqalmas bıik rýhy Qyzyljar aspanyn sharlap ketkendeı bolyp edi sol kezde. Buǵan deıin tek orys tilinde bilim berip kelgen mekteptiń aralas bilim shańyraǵyna aınalýynyń ózi úlken jeńispen para-par edi. Imandylyq úıi – meshit ashylyp, ulttyq qolónerimiz, salt-dástúrimiz jandanyp, qazaqtyń qazynaly kóshi joǵymyzdy túgendep, tórt qubylamyzdy teńestirip, ulttyń uly muraty jolyndaǵy esten ketpes, jadydan óshpes oqıǵalardyń biregeıi boldy. El táýelsizdigi jarııalanǵannan bergi ýaqytty oısha sholyp, syrttaı baǵamdap qarasaq, qasıetti Qyzyljar je­ri­ne on myńdaı otbasy at basyn bur­ǵan eken. Uly kóshti bastap bergen Mońǵolııadan kelgen aǵaıyn­darymyzdyń qataryn keıin Reseıden, О́zbekstannan, Qytaıdan qonys aýdarǵan qan­dastarymyz tolyqtyryp, birge týǵan baýyrdaı birden jarasyp ketti. Qysy qatal, jaǵ­ra­pııalyq ornalasýy erekshe, de­mografııalyq jaǵdaıy bólek orta­ǵa tez sińisti. Tórt túlik ósi­rýdiń, jermen jumys isteýdiń ká­nigi sheberleri teriskeıde erekshe serpilis týdyrdy. Saıası já­ne zor áleýmettik mańyzy bar mem­lekettik másele bir aýyl, bir aýdan kemerinen asyp, tası aqqan ózen qusap arnasyna syımaı kete bardy. Kóshi-qon úderisi shapshań qarqynmen júrgizilip, kóptegen sharýalar tyndyryldy. Qazaqstan álemdegi otandas­taryn ózderiniń tarıhı otanyna shaqyrǵan úsh eldiń qatarynda óreli qadamdar jasady. Búginde Elbasy aıtqandaı, ata­mekenine oralǵan baýyr­la­rymyzdyń arasynda «Elimnen ne alamyn?» dep emes, «Elime ne beremin ?» dep kelgenderdiń kóp­­tigi bek jarasyp tur. Ege­men­digimizdiń eleń-alań sha­ǵyn­da ata-baba qonysyna oral­ǵan Jańabaı Pir­manov ótken kúnderdi bylaı eske alady: – Alǵash kóship kelgende qat­ty qınalsam da, týǵan jer­­ge aıaq basyp, aýasymen ty­nys­t­a­ǵannan keıin ózimdi keremet jeńil sezindim. Aıyrtaý baýraıyna ornyǵyp, atakásippen shuǵyldandym. Bári– eńbektiń, tý­ǵan jer qudyretiniń arqasy! О́zbekstannyń Tamdy oblysynan kóship kelgen bul azamat fermerlik qojalyq qurdy. Túıe sharýashylyǵyn ór­ken­detti. Keıin 30 otbasynyń osyn­da qo­nys­tanýyna, qazaq sy­nyp­ta­ry­nyń ashylýyna uıytqy boldy. Jańabaı sııaqty tabystyń taıqazanyn tasytyp júrgen Taıynsha aýdanynda turatyn Orynbaı qajy Áljanovtyń je­tek­shiligindegi seriktestik júz úıli Teńdik aýylynyń tur­ǵyn­daryn jumyspen qamtyp, qam­qor­l­yq jasap otyr. Mekteptegi oqýshylar sanynyń azaıyp, jabylý qaýpi tóngende Orekeń ne amal tapty deısiz ǵoı? 1998 jy­ly Qyzylorda oblysynan 16 otbasynyń sýyt kóship kele jatqanyn estip, temir jol beketinen myń jyldyq quda­syndaı kútip alǵan. Aýylǵa ornalastyryp, úı-jaımen qamtamasyz etken, aldaryna mal salyp bergen. 2003 jyly О́zbekstannan kelg­en 14 otbasyn attaı qalap al­ǵan. «Elge el qosylsa – qut» degen osy. Teńdiktegi oqýshylardyń sany 80-ge jetip, qazaq mektebi saqtalyp qalǵan. Tóleý qajy Ahmýddınovtyń Ombydaǵy jyly ornyn, bedeldi qyzmetin tas­tap, altyn besik aýylyna ora­lýynyń syry elime qyzmet etsem degen tilek-nıetten týǵany anyq. Mundaǵy aıtpaǵymyz, jyraq­ta júrse de, saǵy synbaǵan, rýhy asqaq, eńsesi bıik aǵaıyndarymyz bo­saǵadan syǵalatpaı, tórge ozdyrý qurmetiniń qaıtarymy re­tinde boılaryndaǵy barlyq qajyr-qaıratyn, kúsh-qýatyn eldik múddelerge arnaǵan. О́ser eldiń ul-qyzyna tán sabyrly, ustamdy minez kórsetip, aspady-taspady, kergimedi, mindetsinbedi. Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara otyryp, jasampaz Qazaqstannyń jarqyn keleshegi jolynda bir­aýyzdylyq, uıymshyldyq, jo­ǵ­ary eńbek úlgisin tanytyp ke­ledi. Sonyń bir mysalyna erke Esil­diń jaǵasynda oryn tepken Báıterek eldi mekenin keltirýge bolady.  

Shoǵyrlana qonystanýdyń shoqtyǵy bıik

 Bir jerge toptastyryp ornyqtyrý ózin-ózi aqtaǵan úrdis

Japan dalada boı kótergen Báıterek aýylynyń aty da, za­ty da búginde múldem óz­ger­gen. Jurtshylyq oǵan táýel­siz­di­gi­mizdiń sımvoly retinde de qa­raı­dy. Osydan segiz jyl buryn «Nur­ly kósh» baǵdarlamasy sheń­­berinde boı kótergen eldi me­­ken búginde sáýleti men dáý­leti jarasqan qalashyqty kóz al­dymyzǵa elestetedi. El de­se, emeshegi úziletin shettegi baý­yr­­larymyz úshin arnaıy sa­lyn­ǵanyn bireý biler, bireý bil­mes, «Báıterekte» alǵashqyda jańa úlgidegi jobamen 23 úı salynsa, kelesi jyly 140, sosyn 100 úı, 50 jylyjaı turǵyzyldy. Qazir turǵyndardyń sany eki myńǵa jýyq. Jyl saıyn orta eseppen 30 sábı dúnıe esigin ashady. Báı­terek Qyzyljar aýyldyq okrý­giniń ortalyǵy retinde bel­gilenip, kóshelerge Astana, Qazaqstan Konstıtýsııasy, Ba­tyr Baıan, Beıbitshilik sekildi qu­laq­qa qonym­dy, júrekke jyly tıet­in ata­ý­lar berildi. Kósheler asfaltta­lyp, sý qubyrlary tartyldy. Eldi mekenge kirer joldyń qos qaptalyna egilgen qaraǵaılar adam boıynan asady. Aýdan ákimi Bolat Jumabekovtiń aıtýynsha, áleýmettik máseleler óz sheshimin birtindep taýyp keledi. Máselen, Úkimettiń qaýlysymen turǵyn úıler jergilikti kommýnaldyq menshiktiń qaraýyna berilgen. Turǵyndar budan bylaı jal­ger­lik-kommýnaldyq tólemge ǵana esep aıyrysady. Elektr qýa­tymen, taza aýyz sýmen qam­tý jaıy da jaqsara túsken. Aýyldyń 300-ge tarta balasy bu­ǵan deıin aýdan ortalyǵyna qa­tynap oqyp kelgen. Arnaıy kólik bólingenine qaramastan ájeptáýir problemalar týatyn. Byltyr eki qabatty zamanaýı ǵımarat qurylysyn júrgizýge jergilikti qazynadan 827 mıllıon teńge bólinip, qysqa merzimde turǵyzyldy. 24 oryndy avtobýs syıǵa tartyldy. – Jańa mektep tabaldyryǵyn 302 oqýshy attady. Birinshi sy­nyp­qa 42 búldirshin qabyl­dandy. Sha­ǵyn ortalyq, mektepaldy daıar­lyq synyby jumys isteıdi. 72 adam turaqty jumys tapty. 22 kabınet, kompıýter synyby, sport zaldary, ashana, sport alańy, hokkeı korty, jylyjaı bar,–deıdi mektep dırektory Sáýdat Sultanǵazına. Mońǵolııadan kóship kelgen aýyl turǵyny, bes balanyń ana­sy Almagúl Partızan memle­ket qoldaýyna dán rıza. О́zi de, ju­baıy da osynda jumysqa orna­las­qan. Alǵashqy jyldary tá­ji­rı­beniń azdyǵy ma, álde asy­ǵys­tyq saldary ma, shetten kel­gen aǵaıyndarymyzdy toptap qonystandyrýǵa onsha mán be­rilmedi. Sheneýnikter tarapynan áıteýir baspana alsa boldy ǵoı degen salǵyrt nıet basym jat­ty. Qoldan jasalǵan bıýro­krat­tyq kedergiler de kezdesip, aıaqqa shyrmaýyqsha oratyldy. Ásirese, «Memlekettik satyp alý týraly» zańda jiberilgen olqylyqtar tyǵyryqqa tirep, keıbireýlerdiń basyn daýǵa iliktirdi. Qandastarymyzdy elge oral­tý–máseleniń bir jaǵy. Olar­dyń turaqtaýyna, túpkilikti qo­nystaýyna jaǵdaı jasaý – bas­ty mindetterdiń biri. Kórshi óz­bek elinen Novokamenka aýylyna at basyn tiregen 30 shańyraq bir jerge ornalasýdyń arqasynda bir-birine jár­dem­desip, demep otyrdy. Kókónis ósi­rý­degi tájirıbeleri adam qy­zy­ǵarlyqtaı. Ár otbasy telimi jer­­lerdi birigip satyp alǵan teh­­nıkalarmen ıgerip, asar ar­qyly baspanalar turǵyzyp aldy. Osy bir jaqsy dástúrdi jal­ǵastyrǵan báıterektikterdiń ózin ózi jumyspen qamtamasyz etý tájirıbeleri de úırenýge turarlyq.  

 Soltústiktiń sýyǵy syltaý emes

 «Eńbek bárin de jeńbek» degen qanatty sózdi ómirlik murat etken

Jasyratyny joq, ishki mıgrasııa máselesinde sheshimin tabatyn shetin máseleler az emes. Kóbine eńbek resýrstary týraly áńgime qozǵalǵanda nebir túıtkilder andyzdap qoıa beredi. Iá, júgirse ańnyń tuıaǵy, ushsa qustyń qanaty talatyn Qazaqstan – keń-baıtaq, jerimiz keń. Bes Fransııa erkin syıyp ketetin shetsiz de sheksiz dala­myzdyń teriskeı aı­maq­ta­­rynda turǵyndardyń de­mog­ra­fııalyq quramyn, ju­mys kúshterin syrttan kelgen aǵaı­yn­­dardyń esebinen retteý, to­lyqtyrý keshendi oılastyrylsa, quba-qup bolar edi. Bul pikirdi Báıterek aýylynyń qadirmendi turǵyny, aqsaqaldar alqasynyń múshesi, kózi qaraqty, kókiregi oıaý Qaırolla qajy Súleımenov te qoldaıdy. Ol Qudaı qosqan qosaǵy Marııam apaı ekeýi 2009 jyly Túmen oblysynan kóship kelipti. Ul-qyzdary da atamekenge qýana oralǵan. – Elbasymyz Qyzyljar óńiri­ne kelgen saparynda Báıterek aýylyna arnaıy kelip, bizben kezdesýinde ǵasyrlar boıy zamana daýylymen jóńkile kóship, ǵasyrlar toǵysynda týǵan eldiń tórine taban tiregen aǵaıyndar úshin qajetti jaǵdaı jasalyp jat­qanyn aıta kelip, sonyń jar­qyn úlgisine báıterektikter ómi­rin keltirgen bolatyn. Ra­syn­da da, dál búgingideı memleket quryp, tórtkúl dúnıege tanylyp otyrǵan shaqta «El-eldiń bári jaqsy, óz eliń bárinen jaqsy» degen halyqtyq ulaǵatty esten shyǵarmaǵan jón deıdi aqsaqal. Báıterekte jas otbasylar kóp. Eńbektiń, jerdiń qadirin bi­l­e­di. Olar jylyjaılardy tıimdi paıdalaný arqyly «Jumabekov», «Qaldybaev», «Ábdiraıymov», «Ábdirahmanov» sııaqty jeke kásipkerlikter quryp, ózderinen artylǵan ónimdi saýdaǵa shyǵarady. Osyndaı elgezek jandardyń memlekettiń jeńildikti baǵdarlamalaryna kóbirek tartylǵany durys. Neshe túrli kedergilerdiń kezdesýinen, qu­jattardy resimdeý bógesin­de­ri­nen, bankke qoıatyn múliktik kepil­diń bolmaýynan taýany shaǵylyp, meseli qaıtyp jatady. Qurdastarynyń Saıdıslam Ábdiraıymovtyń aldynan jumys úrkip otyrady degen qaljyńy sebepsiz aıtylmasa kerek. 3 sotyq aýmaqty alyp jatqan eki jylyjaıdan jalǵyz otbasy ǵana emes, ózgeler de nápaqasyn aıyryp otyr. Nesıe almaı-aq sharýasyn dóńgeletip júrgen ol oblys ortalyǵynan jeke úı salyp alypty. Sol sııaqty, Janat Otyn­­shıev te jumys dese, janyn salatyn eńbektorynyń biri. Osynda kóship kelisimen úsh ból­meli úıdiń bir qanatyn azyq-túlik jáne turmystyq zattar dúkenine aınaldyrǵan. Qoǵamdyq monsha, shashtaraz, tehnıkalyq qyzmet kórsetý stansasy jumys isteıdi. Endigi oıy dámhana ashý. Musabaı áýletin de máýeli shańyraq­tar­dyń birine uqsatasyń. Hal­qy­myzdyń ádet-ǵurpyna, salt-dás­tú­rine, qolónerine degen qur­met pen dástúr jalǵastyǵyn qa­py­syz ańǵarasyń. Úıdiń egesi Juparhan­nan bastap tálim-tár­bıege aıryqsha mán beretini baı­qa­lady. Iá, alys-jaqyn shetelderdiń ár qıyrynan jıylsa da, báı­te­rek­tikterdiń aýyzbirligi myqty. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy, Qyzyljar aýdany