BREXIT Kelesi kim?

Jaqynda Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Tereza Meı Lon­don­da Brıtanııanyń Eýropalyq odaq quramynan shyǵý máselesine baı­lanysty sóz sóıledi jáne ol úki­met­tiń «breksıtke» qatysty aldaǵy is-josparynan habardar etti. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, Tereza Meı osy joly birneshe jyldan beri kóterilip kele jatqan «breksıtke» baılanys­ty óziniń ustanymyn naqty jáne ashyq bildirgen. Onyń pikirlerin keı­bireýler «qatqyl» shyqty dep esep­teı­di. О́ıtkeni, ol London men Brıýs­sel arasyndaǵy eýroıntegrasııa sheń­berinde ornatylǵan saýda jáne saıa­sı baılanystar saqtalmaıdy, dep má­limdedi. Bul Eýropalyq odaqtaǵy je­tekshi elderdi ǵana emes, Odaq qu­ra­myndaǵy ózge memleketterdi de ári-sári kúıge túsirip, oılandyratyny ári tolǵandyratyny anyq. ­Jalpy, «breksıt» Eýroodaq úshin asa aýyr syn bolǵaly tur. Sebebi, Birikken koroldik Odaqqa múshe 28 memlekettiń ishindegi eń yqpaldysy jáne ekonomıkalyq kúsh-qýaty jaǵy­nan ekinshi oryndaǵy memleket bolyp tabylady. Sondaı-aq, resmı Lon­donnyń álemdik saıasattaǵy jáne qar­jy salasyndaǵy salmaǵy óte jo­ǵary. Osyndaı irgeli elden «aıyry­lý» Eýropalyq odaqqa qıyn so­ǵa­ty­ny «breksıt» máselesi aıtyla bas­­ta­ǵanda-aq belgili bolǵan edi. Bi­raq, premer-mınıstr ekonomıkalyq se­rik­testik, qorǵanys pen qaýipsizdik sa­la­laryndaǵy yntymaqtastyq jal­ǵa­sa beretinin málimdedi. «London Eý­ropany emes, Eýroodaqty tastap ba­­rady, – dedi Tereza Meı osy jó­ninde. – Ulybrıtanııa Eýropadaǵy memleketter­men seriktestik qaty­nas­tar­d­y teń quqyly áriptestik qaǵı­dat­tar boıynsha quratyn bolady». Premer-mınıstrdiń bul pikiri aldaǵy ýaqytta Ulybrıtanııa Eýropa­lyq odaqqa múshe eldermen saý­da-eko­nomıkalyq qatynastardy tek ke­lis­sózder júrgizý arqyly jasaýǵa bel baı­lap otyrǵanyn kórsetedi. Úki­met basshysy, sondaı-aq ózderiniń Ke­den odaǵynan da shyǵatynyn má­limdedi. Mine, bul – brıtandyqtar Eýro­odaq aldyndaǵy qazirgi kezdegi eko­no­mı­kalyq mindettemelerin de alyp tas­taıd­y degen sóz. Tereza Meıdiń «breksıtke» qatysty málimdemesinen soń, qunsyzdanyp bara jatqan fýnt sterlıng birden 2 paıyzǵa qymbattaǵan. «Breksıttiń» Eýropalyq odaq pen Ulybrıtanııaǵa ekonomıkalyq saldary qandaı bolatynyn boljaý qıyn. Degenmen, sarapshylar bul «ajyrasý­dan» bastapqy kezeńde eki ta­rap ta utylatynyn, al Eýroodaq óziniń tutastyǵyn saqtap qalǵanymen, asa iri oıynshysyn joǵaltatynyn aıtady. Bul jerde Brıtanııa úshin eń basty tıimdilik, olar ınstıtýttyq basymdyqqa ıe bolý arqyly derbes she­shim qabyldaý erkindigine ıe bolady. Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan shy­ǵý jóninde referendým ótkizý má­se­lesin kótergen burynǵy premer-mı­nıstr Devıd Kemeronnyń ózi bolatyn. Ol 2013 jyldyń qańtarynda ózi je­tekshilik etetin partııa jeńiske jetken jaǵdaıda, Birikken koroldiktiń Eýro­odaqtan shyǵý úshin referendým ót­ki­zý­ge ýáde bergen edi. Aqyry, referendým 2016 jyldyń 23 maýsymynda ótip, daýys berýshilerdiń 52 paıyzǵa jýyǵy el­diń Odaqtan shyǵýyn jaqtady. Osy­laısha, Devıd Kemeron ózi bergen ýádesiniń qurbanyna aınaldy. О́ıtkeni, ol qarapaıym brıtandyqtar «breksıtti» qoldamaıdy degen senim­de boldy. Degenmen, D.Kemeron Uly­brı­tan­ııanyń Eýroodaqtan shyǵý úderisin bas­tap bergen saıasatker retinde tarıhta qalady. Eýropany kezip júrgen «breksıt» elesi Eýropalyq odaqtyń da, Birikken ko­roldiktiń de óz ishterinde jikshildik má­selesiniń bar ekenin baıqatty. Ási­rese, ol referendým nátıjesi bel­gi­l­i bolǵan kezde anyq kórindi. My­saly, Koroldik quramyna kiretin tórt memlekettiń biri – Shotlandııa hal­qynyń basym bó­ligi, ıaǵnı 62 paıyzy Eýroodaqtan shy­ǵýǵa qarsy daýys berdi. Osyny negizge alǵan Shotlandııanyń birinshi mınıstri Nıkola Stardjen Shotlandııa «breksıt­ten» keıin de Eýroodaqpen bir na­ryq­­ta qalǵysy keletinin aıta kelip: «Biz óz usynystarymyzdyń talqylaýǵa tu­­­rarlyq ekenine Ulybrıtanııanyń kó­zin jetkizýimiz kerek. Al bizge qulaq as­paıtyn bolsa, Shotlandııanyń Bi­rik­ken koroldik quramynan shyǵý tý­ra­ly ekinshi referendým ótkizýge daıyn­byz», – degen edi. Jalpy, Eýropalyq odaq qura­my­­nan shyǵýǵa nıettengen elder Uly­brı­tanııamen ǵana shektelmeıdi. Budan bes-alty jyldaı buryn Grekııa da «gre­ksıt» jóninde áńgime qozǵaǵany umy­­tyla qoıǵan joq. Sondaı-aq, Fransııa men Nıderlandtaǵy el­de­rindegi ońshyl kózqarastaǵy qoz­ǵa­lys­tar da Eýroodaqtan shyǵýdyń jolyn iz­destirýden ketári emestigin baıqatyp qa­lyp júr. Bireýler Eýroodaq quramyna kire al­maı álek, al ekinshileri shyǵa almaı álek. Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»